text:
Wednesday, October 3, 2012
Nganu?
NGANU
by Suzeth Mayormita Angana
Oh! nganu? Nganung nabati ko man kini
Nganung pagbati ko wa mo man hiilhi
Nganung wa mu man tagda
Ang kasing-kasing ko nga kanunay nagpuasa
Nganung gibalewala mo man
Ang akong pag-antos ug mapait nga kasinatian
Nganung padayon mo mang gilangkat
Ang kasing-kasing nga kanimo lamang nagahulat
Nganung padayon mo man nga kasing-kasing ko gilatos
Nganung halos kasakitan man kanunay kanako imong gipaantos
Nganung sa matag higayon perme mo man akong gipaselos
Nganung kamaya sa kasing-kasing kanako wa mo gipahimulos
Nganung kanunay mo mang gikastigo ang akong kasing-kasing
Nga kini kanimo lamang unta adunay pagbagting
Nganung gibanlas mo man ang akong kakugi
Aron unta sa akong balaan nga paghigugma ikaw makasaksi
Nganung padayon ka man nga mipahilayo kanako
Tan-awa! Kasing-kasing ko gibati ug pagmulo
Nganung pilit mo mang gihulipan sa kaguol ang akong klipay
Ug kinabuhi ko guba na ug di na halos mapanday
Nganung milugnot ka man niadtong higayon nga gihawiran ko ikaw
Nga unta gipaningkamutan ko man nga sa kinabuhi ko ikaw dili mahanaw
Nganung mibalibad ka man kanako
Sa tanan kong mga paghangyo ug pangamuyo
Nganung pulos kagul-anan man ang gisukli mo sa akong paghigugma
Nga unta kamaya sa kinabuhi nanlimbasog ako arun kanimo igasa
Nganung kapakyasan man ang bugti sa akong pagpangga kanimo
Nga unta luha mo wa man unta gipatulo ko
Nganung tanan kong mga pagpaningkamot arun makauban ka
Wala mo hatagi ug gibug-aton ug importansiya
Nganung nagpakabuta-bungol ka man nga ako kanimo nahigugma
Kay diay sa pagtagad kanako wala kay gana
Nganung sa matag higayon nga mupaduol ako kanimo
Pilit mo usab buhatan ug rason aron mupahilayo ikaw kanako
Nganung di mo man lang ihatag kanako
Bisan usa ka pugnit nga pagbati nga malumo
Nganung sa tanan kong pagpaubos diha kanimo
Perme mo mang ipataas ang kaugalingon mo
Nganung tanan nga mga maayong butang nga akong gihalad
Ikaw wa gayod magpakabana ug magmanggad
Nganung wala mo man ako balibari sa dayon
Aron kasing-kasing ko unta diha kanimo dili sa pagtagad mo magmalaumon
Nganung padayon mo mang gipabati kanako
Nga pagbati ta dili gayod mahimong magkatakdo
Nganung ikaw pa man ang akong gipangga
Nga kun sa kaulahian, kaayo ko dili mo diay makita
Nganung nabati ko man diha kanimo ang tim-os nga paghigugma
Kun kini wala nimo tagda ug kinahanglana
Nganu? Nganu man nga mao kini akong gedangatan
Nganung mao man kini akong napupo sa kaulahian
Nga unta ako nagmatinud-anon man unta kanimo
Nganung di mo man kayahon ang paghigugma kanako
Tubaga ako! Nganu?!!!
Subscribe to: Post Comments (Atom)


c: text/html

text:
Apat ka tawo ang nalitson nga buhi kaupod sa balay nga nasunog subong lamang nga kaagahon sa Burgosville, Barangay San Isidro , Lapaz, Iloilo City.
Mga alas 4 kaina sang kaagahon sang magluntad ang sunog kag nagtupok sa balay nga ginapanag-iyahan sang pulis nga si Richard Jerapusco.
Apat sa mga ginapahayag nga nalakip sa natupok amo sanday Evangeline Jerapusco , 40 anyos asawa ni Richard Jerapusco; Elvira Avelino, 64 anyos; Jun-jun Avelino, 15 anyos kag Ma. Cristina Dolente, 75 anyos.
Ang iban pa nga kaupod sa balay apang nakaguwa sang magluntad ang suno amo sanday Jayvee Avelino, 21 anyos kag Carla Avelino nga lunsay may mga paso sa lawas kag ginpangdala sa ospital.
Sa karon padayon pa nga gina-imbestigahan sang Bureau of Fire Protection ang nasambit nga sunog.
NALITSON NGA BUHI | Apat ka tawo, nalakip sa nasunog nga balay sa Burgosville, San Isidro Lapaz
Apat ka tawo ang nalitson nga buhi kaupod sa balay nga nasunog subong lamang nga kaagahon sa Burgosville, Barangay San Isidro , Lapaz, Iloilo City.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ang sinulat ni Jose Rizal nga The Philippines: A Century Hence nagpakita og usa ka liberal nga panglantaw ni Jose P. Rizal kon unsa ang Pilipinas sa ika-gatusan ka tuig niini. Dayag og tataw kaayo ang mga ideya nga mamahimong dangatan sa minahal natong nasud og kini pwede nga; (1) ang Pilipinas magpabiling ginsakpan sa Espanya apan magkamaayo ang buot niini sa iyang mga mansakopay; (2) putlon sa Pilipinas ang kon unsa nga nagkaw-it niini sa iyang mga mansakopay pinaagi sa usa ka bayolente nga paagi; (3) o kondili man mamahimo kitang ginsakpan sa lain nga nasud.
Ang mga panglantaw ni Rizal sa ika-gatusan ka tuig sa Pilipinas namugna pinaagi sa iyang mga nabasa nga kasaysayan sa ubang nasud. Nakita ni Rizal ang pagsugod sa mga ginagmay nga away sa ubang nasud og iyang nahuna-hunaan nga kon ang Espanya magpadayon sa pagbaliwala sa hangyo sa mga lumad, maabot ra ang panahon nga bawion niini ang ilang pagkagawasnon pinaagi sa paggamit og armas. Dinhi niining sinulat, gipabuhagay ni Rizal ang nagkadaiyang mga isyu nga adunay kalambigitansa atong nasud. Ang pagpandapig sa katungod sa katawhan og ang kakuwang og representante sa Spanish Cortes mao ang mga nag-unang punto nga gipadayag ni Rizal.
Matod ni Rizal, kinahanglang hangpon sa mga Pilipino ang katungod sa pagsibya aron mapadangat nato ang atong mga tingog batok sa pagpanlupig sa mga Katsila. Dugang pa niini, kinahanglan pud ang representante sa Spanish Cortes aron mapahibaw sa panggamhanan og nasud sa Espanya kon napatuman ba ang mga lagda niini. Usa pa, ang mga Pilipino nangita og hustisya og katungod sa katawhan. Tungod niini, gisudyaan ni Rizal ang Espanya nga kon magpadayon ang pagpanlapas sa mga lumad, sila magmugna og separatist movements nga magabutang sa hustisya diha sa ilang kaugalingong mga kamot.
Niining mga argumento, tuguti ko sa pagpadangat sa akong nakita sa tulo ka bahin nga sinulat ni Rizal aron madungagan ang mga isyu mahitungod sa iyang mga panlantaw o gang tinuod nga panghitabo karon.
Part I: Mamahimong ang Pilipinas magpabiling ginsakpan sa Espanya apan magkamaayo ang pamaagi niini sa pagpadagan sa Pilipinas.
Maingon nato nga kini nga panlantaw ni Rizal wala mapamatud-i tungod kay gihatag man kita sa Espanya ngadto sa Amerika. Dinhi niining bahina, si Jose P.Rizal nagsaysay sa iyangkahinagop nga makita ang Pilipinas og ang mga Pilipino nga magpuyo nga adunay mga katungod og hapsay diha sa mga Katsila. Karon, maingon nga wala kini nahimong tinoud apan ang hirarkiya sa pagkakaron nagpamatuod nga ang mga may dugong Katsila nagpabilin gihapon sama sa mga dagkong negosyo nga gipanag-iya niini- ang Ayala Inc. og Broadcasting stations (ubang media co.).
Maingon nga dili matan-aw ni Rizal nga mamahimong gawasnon ang Pilipinas suma sa pag-ugmad sa mga lumad. Ang gusto ni Rizal mao ang mga katungod gikan sa Espanya og dili ang pagbuwag gikan nila. Dugang pa niya, “you can achieve liberty from Spain and no independence (maabot nimo ang kagawasnon gikan sa Espanya apan walay hingpit nga kagawasan),” kini tungod adunay mga pagduha-duha si Rizal nga makaya natong mga Pilipino ang pagduma sa kaugalingong panggamhanan. Maingon nato nga gihuna-huna ni Rizal nga mas pilion pa niya ang pagpuyo og hapsay og madaugon diha sa mga kamot sa Espanya kaysa magpuyo og gawasnon apan gubot. Kini sukwahi sa giingon sa atong kaniadto nga pangulo nga si Pres. Manuel L. Quezon nga mas maayo pa nga kita ang magduma sa atong nasud bisan sama sa impiyerno kaysa Makita nato ang langitnon nga pagduma sa mga langyaw nga mga Amerikano. Maingon ba gayud nato nga kita nahimong hingpit nga gawasnon sa mga Katsila?
Kon legal og konstitusyon ang pagabasihan, maingon nga matuod gayud. Nalatid sa atong kasaysayan o kaagi nga nahimo kitang gawasnon apan sa pagkatinuod wala kini mahitabo. Sa mga nasud sa Habagatang Sidlakan, kita ang nasud nga may dako nga impluwensya gikan sa atong mansakopay sama sa Espanya nga naabot og tulo ka siglo. Makita kini sa atong mga politico, sa atong sistema, sa atong pamatasan, sa atong kultura, og uban pa; kita usa ka produkto sa kung giunsa kita pagdumala sa mga Katsila. Imbes nga kita mahimong lamdag sa atong kaubang mga Pilipino, nahimo na hinuon kitang mga gutom nga leon nga naglumba sa gahom og kwarta. Dili ba kini mga buhat nga nagpakita sa kultura nga gipandangat sa mga Katsila diri kanato? Lain nga argumento mao nga ang pagkabulag-bulag sa mga lugar ug isla sa atong nasud nahimong hinungdan sa pag-iya-iya nato og dili magkahiusa isip nasud. Ang mga Sugbuanon ginatamay og nahimo kitang Manila-centric og nakalimot na kita sa rason sa atong pagkgawasnon.
Angkunon man nato o dili, kita nagapos pa gihapon sa impluwensya sa kultura sa mga Katsila og kini napasa-pasa sa kada henerasyon. Ang kalainan karon mao nga legal og sa tan-aw lang nahimo kitang gawasnon apan nagpabilin kitang mga binilanggo sa kahakog og kauhaw sa gahom. Sakto si Rizal sa pag-ingon nga nakuha nato ang atong mga katungod apan ang kalainan niini mao ra nga nagpabilin kitang ubos sa Espanya sa atong kultura.
Part II: Mamahimong putlon sa Pilipinas ang kon unsa nga naggapos niini sa iyang mga mansakopay pinaagi sa usa ka bayolente nga paagi.
Nakabasa ko og artikulo sa Manila Standard Online niadtong Hunyo mahitungod sa pagsaulog sa atong nasud sa iyang pagkagawasnon, giingon didto nga sa tanang mga nasud sa Habagatang Sidlakan, ang Pilipinas ra ang wala mahimong gawasnon sa Espanya bisan pa sa gisugal nga dugo og kinabuhi sa mga Pilipino sa pagpanlimbatok, dili pareha sa Vietnam og Indonesia. Dugang pa didto nga gipagawas lang nga kita nagmadaugon sa maong sangka batok sa mga Katsila apan sa pagkatinuod gisabot ra kadto sa Espanya og nasud nga Amerika. Gipahayag sa Amerika ang atong kagawasan niadtong 1898 apan kita nagpabiling ubos sa pagmando sa Amerika. Diri namugna ang nabaniog na nga pamulong ni Manuel L. Quezon hangtod nga kita opisyal nga gawasnon niadtong1946.
Sa ikaduhang parte niini, giklaro ni Rizal ang katungod sa mga Pilipino nga adunay representante og labaw sa tanan ang tan-aw og balaod ubos sa rehimeng Espanya. Niini giingon ni Rizal nga kon mahatag ang parehong mga katungod gikan sa Espanya, ang mga Pilipino magpabiling ubos sa pagdumala nila nga hapsay, kundili man ang Pilipinas siguradong mogamit og armas batok sa Katsila.
Kon ikumpara sa mga panghitabo, kini nga panglantaw ni Rizal natinuod gayud. Mao man gani, nga sa pagkamatay ni Rizal, mas nidaghan pa ang mga Pilipino nga naaghat sa pagpakigbatok para sa ilang mga katungod. Ang akong pasabot niini dili mamahimo ang usa ka Pilipinas kon walay mga Pilipino niini.
Maingon nga kini sukwahi sa akong nahiunang gipadayag niining bahina apan dili ko kumbinsido sa gisulti niini, kini tungod nagtuo ko nga ang tinud-anay nga gugma sa nasud, bisan sa kadaghang kinabuhi nga nausik maoy hinungdan sa atong kagawasnon karon.
Karon, gatusan na katuig ang milabay, gikan sa walay puas nga pagpanlupig sa mga Katsila kanatong mga Pilipino og human sa pagkapildi niini batok sa mga Amerikano og nahimo kitang gawasnon. Maingon nga kining bahina napamatud-an kay nakigbatok man kita sa Espanya.
“The Philippine races, like all the Malays, do not succumb before the foreigner. Inspite of the numerous wars the Filipinos have had to carry on, and in spite of the epidemics…” excerpt from the essay.
Ang ‘Penal Code’ sa Pilipinas makita nga naggikan sa pagdumala sa mga Katsila kanato. Usa sa maong produkto sa penal code mao ang libel law, nakahibaw ba ka nga ang libel law namugna og gisuwat aron mapahilom ang baba sa mga tawo labi na ang mga Pilipino nga magsulti batok sa kagamhanan sa Espanya nga naglangkob sa hari sa Espanya ug ang mga representante niini? Kini nagpakita lang kung giunsa kitang mga Pilipino pagpaantos sa mga Katsila og nahimong ulipon dinhi sa kaugalingon tang nasud og gilimitahan sa mga katungod. Karon kinsa man ang dili makigbatok sa maong mga sayop nga motibo sa pagdumala.
Part III: Reforms.
Ang pamantalaan adunay dako nga papel nga gihuptan sa atong komunidad- o maingon ko nga dili matukib nga papel. Aron maingon nga gawasnon og demokratiko ang usa ka nasud kinahanglan nga gawasnon ang pagpadayag sa mga pamantalaan nga giingong ika-upat estate sa katilingban.
Gipadayag ni Rizal ang iyang mga panglantaw sa pagkagawasnon nga pamantalaan ug adunay parehong katungod sa representante sa Cortes sa Espanya. Sa panahon ni Rizal, ang mga Pilipino dili mamahimong molingkod sa balaodnon nga gahom kay sila “baho”– binuang, og walay basehanan nga pangatarungan sa mga Katsila.
Si Rizal nanawagan sa mga tawo nga gusto og kabag-ohan nga makighiusa kanila sa pagpamatuod niini og arom mahimong tinuod.
Kon adunay kagawasan sa pagpadayag ang mga pamantalaan, atong makita og masusi ang panggamhanan pinaagi sa pagka-bukas sa katawhan ug sa mga pulitiko. Ang pamantalaan maghatag og gahom sa katawhan pinaagi sa gawasnon nga pagpadayag sa ilang mga wala mauyoni sa gobyerno ug ang gobyerno sa katawhan.
(a) Ang unang mga institusyon sa pamantalaan sa Pilipinas namugna ubos sa pagdumala sa Amerika. Niadtong pagsakop sa mga Hapon, adunay mga gipakatap nga restraining orders sa media. Pagkahuman niadto, daghang mga sibyaanan ang nibalik sa pagsibya.
Og sa dihang gipatuman ni Marcos ang Marshall Law, daghan sa mga pundok sa mga kabatan-onan og ilang mantalaan ang gisira og daghanan sa mga media establishments ang gikuhaan sa ilang mga lisensya, kini nagpasabot nga kadto lang mga pamantalaan nga ubos sa pagdumala sa gobyerno ang gitugutang magsabwag sa ilang mga balita sa tibuok nasud.
Karon, ang mga pamantalaan ug sibyaanan sa nasud nag-atubang og mga trahedya og grabe nga pagpanglapas sa katungod. Wala nila gihuna-huna ang mga kalisud nga gidangatan niini, ang mga manunulat karon wala nay gikahadlokan og andam nga ipadangat ang tanan labaw na ang mga broadcast journalists. Sa usa ka survey nga gihimo sa International Press Assoc., ang Pilipinas nag-una sa napulo ka mga nasud diin ang mga manunulat ug mga magsisibya nagpuyo sa kakuyaw.
Sa atong nakita nga mga balita sa tibi, radio ug newspapers, nabati ang kahadlok sa pagbalita dinhi sa atong nasud dili lamang tungod sa mga restraining orders nga gi implementar sa gobyerno kundili tungod kay hilabihan na ang ilang paglantaw sa sobrang kagawasan mao nga kini mirisulta og irisponsable nga pagbalita ug kulang sa pakisusi sa mga ibalita. Sa niaging mga tuig lamang, adunay disesyete ka kaso nga gipasaka ni First Gentlemen Mike Arroyo batok sa mga mga manunulat sama sa libel cases.
(b) Representation to the Spanish Cortes. “The real objection to the Filipino delegates, is that they smell like igorots, which so disturbed in open Senate.”
Kon tan-awon nato ang atong mga artista karon, daghan kanila ang ganahan modagan alang sa gahom sa gobyerno. Maingon nga murag ang pagpili nato sa atong mga pangulo binasi ra sa ilang hitsura og sa ilang pagka-ilado. Ang nahitabo sa atong sistema karon maingon og pareha sa kaniadto. Giingon ni Rizal nga ang Cortes kay “assemblages of Adonises and Antoniuses…”- mga gwapo nga lalaki. Bisan karon, mohatag kita sa atong pagsalig sa mga tawo nga maayo og dagway kaysa ilang giladlad nga mga plataporma. Ang mga panlantaw ni Rizal kaniadto kay Makita gihapon sa tong sistema karon.
Gusto ni Rizal nga motan-aw kita dili lamang sa makita sa maayong dagway apan ang kaayohan sa matag usa kanato ug nga kita adunay kaugmaon.
A century after: 1992—a failed Press Council
Matud pa ni Alice Colet Villaloid (2005) sa iyang gisulat nga ang pamantalaan sa Pilipinas ingon niini:
“in the early months of the return of press freedom from March 1986-1992, all the national dailies and some of the regional weeklies had appointed ombudsmen. They composed the Press Council of the PPI or the Philippine Press Institute and held meetings at PPI headquarters.
“Acutely conscious of the deep fraternal spirit among Filipino newspaper people, the Press Council rejected public censure as a sanction against offenders and decided to rely on publisher—owners to impose the sanctions.
‘Newspapers mirror society and Philippine society has been corrupt,’ lamented the prestigious Raul Locsin of the Business World (at that time).
“It became clear to us in the PPI of the 1990s that the mission of the Philippine Press, historically to be free and responsible, had become distorted into a mission to survive as a business and avoid the depths of poverty.”
Ang atong kagahapon nag-ingon kanato nga wala gayud kitay kahigayonan nga makalingkod sa atong panggamhanan- apan karon nanaghan ang mga pulitkikanhong dinastiya.
Ang Pilipinas human sa diktadorang Marcos nahimong usa ka lisud og gubot nga katilingban alang kanato. Kini nahimong panahon sa mga grabeng kalamidad, pagpawagtang sa mga Amerikanhong basi militar og kagubot sa pulitika.
Human sa dekada pagkahuman sa diktadorang Marcos ang pagka-ulipon sa Amerika, usa ka permanenteng sistema nga nitumaw isip hulip sa Martial Law og sa diktadora.
Bisan human sa diktador, ang mga Pilipino gihatagan og dili makiangayong katungod diha sa panggamhanan. Kadto lamang mga pamilya nga dugay na sa pulitika ang nagpuli-puli sa paglingkod sa kagamhanan (Kerkvliet, Benedict and Mojares, Resil B., 1991. From Marcos to Aquino: Local Perspectives on Political Transition in the Philippines, Quezon City: Ateneo de Manila Universty Press.)
Sa pagtuon nga gihimo ni Sheila Cornel nga gipasibot sa Philippine Center for Investigative Journalism (PCIJ), nga nag-ulohan og: “How Representative Is Congress?”- The Rulemakers: How the Wealthy and Well-born dominate congress” nakita nga sa ika-18 ka tuig pagkahuman sa pagdagsa sa diktadorang Marcos, ang Kongreso wala mamahimong usa ka institusyon tinud-anay ang representasyon. Ang atong tigpamalaod karon nahimong mas adunahan ikumpara sa mga niagi. Bisan pa sa kamatuoran nga nagpabilin ang kalisud sa nasud sukad sa tuig 1896 diha sa 30 ngadto sa 40 porsyento sa kinatibuk-ang katawhan ang mga magbabalaod nagpaburot sa pagka adunahan lamang.
Sa tuig 1992, ang average net worth sa usa ka tigpamalaod nikabat og mga P8 milliones. Dugang pa niini, kasagaran kanila nagagikan sa mga pamilya nga naa na sa pulitika. Nagpasabot nga aduna na sa ilang mga kaliwatan ang naghupot og katungdanan sa pangkamhanan. Sa Balay Tigpamalaod, duha sa matag tulo ka kongresista miyembro sa usa ka political clan. Kadaghanan kanila anaa sa ikaduha o ikatulo nga henerasyon sa mga pulitiko sa ilang mga apuhan.
Ang kasagarang representante o senador lahi ra sa usa ka kasarangang Pilipino. Ang mga tigpamalaud usab kasagaran mga kalalakin-an, anaa na sa tunga-tunga nga edad, nakahuman sa kolehiyo ug kasagaran nakahuman sa pagka-abogado. Naghupot siya og katungdanan sa local nga panggamahanan o kundili man adunay kaliwat nga kaniadto miyembro sa Kongreso. Aduna siyay mga negosyo o kaha anaay daghang matang sa panginabuhian.
Kini tanan nagpakita sa kulturang dili makiangayong pamaagi sa pagkuha og pwesto sa atong panggamhanan nga nakopy nato sa impluwensya sa mga Katsila.
Part IV. Kundili man, mamahimo kitang ginsakpan sa lain nga nasud.
Kini natinuod sa niadtong 1898 pinaagi sa usa ka pagpakaaron-ingnon nga away tali sa Espanya og Amerika, ang pilipinas nahimong kolonya sa Amerika, hangtud nga naabot ang mga Hapon. Kung atong balikon pagtan-aw ang kagahapon, Thailand, nagpabiling usa ka nasud sa Habagatang Sidlakan sa Asya nga wala mahiubos sa pagdumala sa Kasadpan. Ang ekonomiya sa Thailand niusbong sa milabay nga panahon og nahimong usa ka progresibo nga nasud.
Bisan pa sa kamatuorang nasakop na ang Pilipinas sa nagkalain-laing nasud nga adunay nagkadaiyang kultura, kita nahimo gihapon nga ulipon sa mga Amerikano.
Sa kataas sa panahon, ang epekto sa pagdumala sa Estados Unidos sa Pilipinas mao nga himuon kitang supplier sa mga kinahanglanong materyales og tigpalit sa ilang mga produkto diin kita ra usab ang tinubdan sa hilaw nga mga materyales. Matud sa opisyal nga website sa US Government , “politically US governance of the Philippines was a divisive issue among Americans, and the degree of US control varied with the party in power and the US perception of its own security and economic interests in the Pacific.”
Sa tnuod dili kita kolonya sa usa ra ka nasud lamang, apan sa daghan. Niadtong giablihan ang libre nga merkado, ang atong gobyerno nidawat sa mga langyaw aron mamahimong magnegosyo diri sa ato nga nakapahimo sa kadaghanan kanato nga mga kabus nga mamumuo. Maingon nga nahimo pud unta kitang progresibong nasud niadtong panahon nga gidala sa mga Amerikano ang mga bag-ong teknolohiya nga maoy nakapaabante sa ilang industriya. Apan gihimo lamang kitang konsumidor sa produktong Amerikano. Ug ang pilipinas nagsunod-sunod lamang sa sistemang Amerikanhon: gikan sa pamulitika, edukasyon, militarisasyon, ug pamaagi sa pagpakabuhi.
Ang mga ideya ni Rizal natinuod, ug nahimo gayud kitang sakop sa pamaagi nga dili dayag ubos sa Amerika. Makita kini sa mga call centers, fast food chains (McDonalds), restaurants u gang paagi sa pagkinabuhi (lifestyle)…Niadtong june 1990, gipapahawa sa Peace Corps ang 261 ka volunteers gikan sa Pilipinas sa dihang adunay communist threats batok kanila. Niadtong Setyembre 1990, giingon ni Aquino nga panahon na nga planohan ang pagwagtang sa mga US forces dinhi sa Pilipinas. Bisan pa man gihatag na sa US ang Subic Naval Base niadtong 30 Sept 1992, nahimo gihapon kitang ubos kanila.
Ang nahitabo karon salamin usab sa mga panglantaw ni Rizal nga nahitabo kaniadto pa. Kon magpadayon pa kini, ato gayud nga mapamatud-an sa gihapon ang mga punto ni Rizal. Busa ang hagit karon sa bag-ong henerasyon ang pagbuhat og kausaban.
Translated by:
Sherilyn Abing
Joy Eva Bohol
Minor Editing by:
Joy Eva Bohol


text:
3.13.2017
ibabaw sa dagat, isla sa camiguin
Karong’ Semana Santa
Buot nakong sublion pagtungas ang bukid,
Moligdas kilid sa Tres Marias. Hilom unta
Ang hangin, ug ang akong pangaliya
Dili langyaw sa mga panganod.
Didto sa dagat masuta ang pasaylo
Sa akong mga binuhatan matag adlaw.
Kay bisa'g gakurog ang mga bawod
(Mao ra’g nahadlok pod sa mga iho)
Molinaw kini inig labay sa mga gagmayng’ isda.
Karong’ Semana Santa,
Bisan di nako masubli pagduaw ang dagaang sa tubig
Gikan sa bulkang Hibok-Hibok, bisan di maaninaw
Ang naunlod nga sam-ang, padayon gihapon ko
Sa panghinaot nga gamhanan.
Unta ang mga masaligon makahigayon pagduaw
Sa kahabog sa Tres Marias. Didto sa 14th Station
Of the Cross, dayag unta ang kaluoy sa mga tinamay
labaw sa gilay-on— krus nga giugbok sa dagat—
Karong’ Semana Santa.
-- DENNIS S. SARMIENTO Baltimore County, Maryland, USA
Labels: Dennis S. Sarmiento
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Pagadian City, Zamboanga del Sur- Mikabat sa kapin 12 mil ka kilong basura ang nahakot gikan sa baybayon sa gipahigayon nga international clean-up drive sa syudad sa Pagadian niadtong sabado.
Natigum ang 12,300 ka kilo nga mga basura sulod sa duha ka oras nga pagpanglimpyo diin kadaghanan niini mga plastic ug mga upos sa sigarilyo.
Miabot usab sa 2,014 ka mga volunteers ang gipakatag alang sa clean-up drive.
Mitabang sa pagpanglimpyo usab ang mga residente sa lain-laing coastal barangay.
Makita ang kaandam sa mga miapil nga nagsuot sa botas, hands glove, dunay dala nga sako, silhig ug uban pang gamit pagpanglimpyo.
Tumong sa aktibidad nga maatiman ang baybayon sa syudad sa pagadian.


text:
Ginoo
Ang Ginoo (Iningles: lord, master) mao ang usa ka ngalan nga o titulo sa pagtahod sa usa ka tawo uban sa harianong dugo. Kini gigamit sa buhis sa Dios, ang Hari, ang tag-iya sa sa Manor, Baron, ang anak nga lalake sa mga pangulo o maghuhukom sa United Kingdom. Nga may kalabutan sa ang-ang sa mga tawo, dominante, nagaluntad nga, labaw nga gahum o pagmando sa ibabaw sa mga komon nga tawo nga usa ka agalon, nailhan usab ingon sa usa ka batid nga instructor tungod kay siya adunay gahum o kontrol sa uban. Kon gamiton uban sa Dios, kini sa pagpadayag sa Dios adunay gahum sa ibabaw sa tanan nga mga butang. Usab nga gitawag sa Ginoong Hesus sa iyang mga sumusunod, sama sa iyang unang mga tinun-an, mao nga giisip si Jesus adunay gahum ibabaw sa tanan nga mga butang.


text:
“Si Padre Olan kag ang Dios” ni Peter Solis Nery (Una nga Padya, Carlos Palanca Awards 2013)
Una gid sa tanan, si Don Beato Yngala nga nagapanag-iya sang pinakamalapad nga talamnan sang humay sa bilog nga banwa sang Buenavista. Sang Martes bag-o ang fiesta ni San Juan, ginkadtuan niya sa kumbento sang Navalas si Padre Roland Javellana nga ginatawag man sa hayu nga Padre Olan. Gin-agda sia sang pari nga mamahaw. Wala pa alas nuebe ang takna sa kaagahon apang nagatagiti na ang init. Nagabalingaso ang adlaw, daw may ginatutdan. Ginapamahulay ang don nga nagapanapot sang puti kag manipis nga kamiseta nga may malaba nga manggas, apang indi tungod sa kakapoy. Ginapamalhas man si Padre Olan, apang indi tungod sa katahap o kahadlok sa don. Mapaang gid lamang ang panahon. Ginpatapik sang nagatululagay nga balhas sang pari ang kamiseta sa iya abaga kag dughan. Nagpamahid sia sang panyo.
Tungod sa tuman nga kainit, didto sa hardin sa likod sang kumbento nagpahanda sang pamahaw ang pari. May payag-payag sa tunga sang hardin sang kabulakan nga, magluwas lang sa nagapugati nga mga bonggabilya, nagakalaluoy kag nagakalalaya na ang mga tanum sa tuman ka lawig nga tig-ilinit. Oktubre pa sang ulihi nga nag-ulan, tunga-tunga na karon sang Hunyo. El Niño na naman!
Sa sementado nga alagyan halin sa kusina sang kumbento, nasiplatan sang pari nga nagabagtik ang duta sa magkilid nga talamnan sang nagakalalayong kag nagadunglay nga mga azucena kag African daisy. Nagabuka ang duta sa sobra nga ka kaging, naganganga, daw baba nga nagatangla sa langit sa pagpangayo sang ulan.
Ang pula nga mercury sang termometro nga nasab-it sa isa ka haligi sang payag-payag naglab-ot sa 43°C (ukon malapit 110°F), apang wala sang nakamulalong sadto. Nabatyagan lang sang pari nga tuman gid kasingkal ang silak sang maalipungot nga adlaw.
Wala gid sang bisan isa ka huyop sang hangin sa hardin, apang mas mabugnaw ang handong sang payag-payag didto sang sa komidor sang kumbento kon kasubong nga brown-out kag wala sang bentilador.
Ang kusinera nga si Nang Paquit ang nagserbi sa pari kag sa don. Chorizo, itlog, kag pinirito nga lamayo nga bangrus ang pamahaw sang pari kon Martes. May malapsi nga sandiya kag kinulabo nga lubi nga ginbutangan sang kinuskos nga yelo. Nagbutang man sang kape si Nang Paquit sa lamesa sa tunga sang payag apang wala yadto gintandog sang pari o sang don. Indi mapatawad ang init.
“Padre, gutumon kita tanan kon indi mag-ulan. Paano kita makapatanum kon indi mag-abot ang ulan? Kon wala sang tanum, paano kita makaani? Diin kita makuha sang bugas? Paano kita makakaon?”
Sunud-sunod ang mga pamangkot ni Don Beato, isa ka salaligan sang banwa, haligi sang Buenavista, kag masami nga nagasponsor sa mga kagalastuhanan sang simbahan. Bisan pa kahangawa para sa tanan ang gindangop sang don sa pari, nahibaluan ni Padre Olan nga kaugalingon nga negosyo ang matuod-tuod nga nagtulod sa don agud magpalapit sa iya.
Palasimba si Don Beato Yngala, apang indi kilala nga relihiyoso. Wala sia nagapasakop sa pag-amba sang mga kalantahon sa misa, kag wala man nagaupod sa pagbantala sang kredo Niceo sang mga Katoliko.
“Indi lang kita ang naga-antus tungod sa El Niño nga ini, Don Beato. Mas malala pa gid ang kahimtangan sa Luzon. Nahubsan ang Magat Dam kag nagmalala ang mga irigasyon sa Isabela, Cagayan, Nueva Ecija, kag Nueva Viscaya,” paathag sang pari agud pakalmahon ang don nga ginapamahulay sang daw bangkiling ka dalagku nga mga balhas.
“Nagmalala man ang aton mga irigasyon sa bilog nga isla, kon wala mo pa nahibal-an,” sabat sang don nga may pagsinuplado.
“Ano karon ang luyag mo nga himuon ko, Don Beato?” pamangkot ni Padre Roland Javellana.
“Ano abi kon mangamuyo kita?”
Daw indi makapati si Padre Olan sa iya nabatian. Apang nalipay gid sia. Si Don Beato, nangagda sa pagpangamuyo?
“Sige, ipahimus ko ining aton kinan-an. Dayon, mangamuyo kita nga duha,” mapagsik nga sabat sang pari sa don.
“Ang buot ko silingon,” hambal sang don nga may kasaw-a, “…sa simbahan.”
Nakibot pa gid ang pari. Nagsanag ang iya guya. Nagyuhum sia. Daw nahangpan ang luyag sang don. “Don Beato,” paathag ni Padre Olan, “pamatian sang Dios ang aton pangamuyo bisan diin kita. Indi kinahanglan nga sa simbahan gid kita mangamuyo.”
Nagginhawa sang madalum si Don Beato, “Padre, ang buot ko pa gid tani silingon nga kon mahimo, ang bilog nga kongregasyon ang mangamuyo… sa maabot nga Domingo. Imbes nga saulugon ang fiesta ni San Juan, ngaa indi kita maghimo sang espesyal nga adlaw sang pagpangamuyo para lang mag-ulan?”
Daw naalimpungatan si Padre Olan. Nadugayan bag-o sia nakahambal. Sang nagkawas ang iya tingog, duha ka pamangkot ang naporma.
“Ang buot mo silingon, pinasahi nga adlaw para lang magpangamuyo nga mag-ulan? Ital-us sa selebrasyon sang kapiyestahan ni San Juan?”
Nagtango-tango ang don.
Naglungo-lungo ang pari. “Don Beato, indi ko mahimo ina. May ginasunod kita nga kalendaryo sang mga misa kag kapiyestahan sang mga santo.”
“Nagapamatok ka? Nagapamalibad? Ngaa indi mahimo?”
“Don Beato, sarang naton madugang nga petisyon sa Mga Pangamuyo sang Tumuluo ang pagpangayo sang ulan. Indi man gid siguro kinahanglan nga bag-uhon naton ang bug-os nga liturhiya para lang mangayo sang ulan.”
“Kag ngaa indi?” wala sang pagpaubos ang tingog sang don. “Anhon pa naton ang misa kag lituhiya kon magutman kita? Ginasiling ko sa imo, Padre, daku nga gutom ang matabo kon indi pa mag-abot ang ulan sa masunod nga mga inadlaw.”
Masingkal ang dugo ni Don Beato Yngala sang ginbayaan niya ang pari sa payag-payag sa tunga sang hardin. Wala sia naanad nga ginabalibaran.
Nagpalanginit man ang guya ni Padre Olan Javellana, apang nahangpan niya ang pagsinuplado sang don nga nagapanag-iya sang malapad nga kaumhan nga, tunga-tunga na sang Hunyo, wala pa natamnan.
***
Ginsundan si Don Beato sang Knights of Columbus nga ginpangunahan nanday Grand Knight Eugenio kag Chancellor Benjamin. Miyerkules sang gab-i sila nagpakigkita kay Padre Olan. Upod nanday Knight Enying kag Chancellor Ben sanday Sir Knight Caloy, Knight Paeng, kag Knight Kiko.
Daku ang panagupnop ni Padre Olan nga nasulsulan ni Don Beato ang mga katapu sang K of C. Tatlo sa lima, mga mangunguma man, kag si Chancellor Ben amo ang ginadalawatan ni Don Beato sang mga patambok sa humay.
Si Grand Knight Enying amo ang ginakabig nga “citrus king” sang Buenavista bangud sia ang nagapanag-iya sang pinakamalapad nga talamnan sang mga suha kag lemoncito. Sia ang una nga naghambal sang nakapungko na sila tanan sa opisina ni Padre Olan.
“Tutal kami man ang magasponsor sang misa sa Domingo, Padre, wala problema sa amon nga himuon naton nga pinasahi nga kahiwatan ang misa sa fiesta ni San Juan. Naghilisugot man ang tanan para sa espesyal nga adlaw sa pagpangamuyo agud mag-ulan.” Wala sang pagbala-bala ang tingog sang grand knight, daw sa piho gid.
“Maparekurida kami ni Knight Kiko sa Biyernes kag Sabado agud mapahibalo ang mga tumuluo gikan sa mga kabaryuhanan,” tugda ni Knight Caloy. “Pat-ud ko nga madamu ang luyag magtambong sa pagpangamuyo tungod indi na gid mabatas ining malawig nga tig-ilinit. Daw nagakalong na ang utok sang mga tawo sa pwerte nga kainit. Sa subong, ang tanan nagahandum sang bisan talithi na lang sang ulan.”
Indi mapahamtang si Padre Olan sa kapagsik kag entusyasmo sang mga Knights of Columbus. Nagkadto sila sa iya nga human na ang huna-huna. Wala sila nagkari para maglisenya o para mangayo sang iya opinyon, nagkari sila sa pagdikta sang ila luyag.
“Indi kamo magpadasu-daso. Hulata ninyo nga makapamat-ud ako. Kinahanglan ko pa ikonsulta sa arsobispo ang luyag ninyo. Indi ko basta-basta mabag-o ang kalendaryo sang mga misa kag kapiyestahan sang mga santo,” paalinton sang pari.
“Apang, Padre,” siling ni Knight Paeng, “kinahanglan naton nga ig-ampo ang pagbundak sang ulan sa pinakamadali nga tion. Kinahanglan mangamuyo kita sang lubos.”
“Ang tanan nagapangamuyo na sa ila tagipusoon, indi bala?” palusot ni Padre Olan.
“Apang lain gid iya kon ang bilog nga kongregasyon ang magpangamuyo sa sulod sang simbahan, Padre,” sabat ni Grand Knight Enying.
‘Bilog nga kongregasyon,’ ‘sa sulod sang simbahan,’ ‘espesyal nga adlaw sang pagpangamuyo’—mga tinaga yadto ni Don Beato. Daw ginpabakod sang K of C ang panagupnop ni Padre Olan nga ginsugo lang sila sang don. Nagbatyag sia sang tinago nga kaakig. Indi lang nga ginakontrol sang don ang isa ka organisasyon sang simbahan, daw ginapulihan pa nila sia. Namat-ud ang pari nga tindugan ang iya posisyon. Indi sia isa ka suluguon nga magabaton sang mando gikan sa kon kay sin-o nga don. Indi sia isa ka weyter nga nagabaton sang order!
Nagsulit-sulit ang ginhambalan nila. Wala sang mapapiyerde, wala sang mapalutos. Tanan may punto, tanan may rason. Gab-i na apang mapaang man gihapon ang hangin. Daw nagkorta sang mga utok nila, nagsuyop sang tanan nila nga pasensya. Luyag sang mga katapu sang Knights of Columbus sang isa ka espesyal nga adlaw para lang sa pagpangamuyo nga mag-ulan. Madamu lang sang balibad si Padre Olan. Tungod kuno indi niya luyag nga supakon ang kalendaryo sang simbahan, kag— ayhan, matuod gid man—wala sia nakapat-ud kon sarang gid man bala niya mabag-o ang liturhiya para paayunan ang mga tumuluo nga subong nagadangop kag nagapakitluoy sa iya.
Ang pari ang may ulihi nga mga tinaga. Siling niya, dapat mahiliusa ang tingog sang mga tumuluo sa pagdayaw sa Dios kag sa pagpangayo sang mga labing importante nga mga butang kasubong sang paghidaet sa bilog nga kalibutan kag pagliso sang mga tagipusoon sang bug-os nga katawhan padulong kay Ginoong Hesu-Kristo. Dugang pa niya, nagasimba kag nagapangamuyo kita agud maghatag sang pagdayaw sa Dios, indi agud magdikta sang aton mga ginapangayo. Indi kuno weyter ang Dios nga nagabaton sang order.
Naglungu-lungo lang ang mga katapu sang Knights of Columbus.
***
Martes pa lang, nagsugod na sulat si Padre Olan sang iya inug-sermon para sa Kapiyestahan ni San Juan Bautista. Apang daw nahubsan man sia sang maayo nga mga ideya. Daw indi mag-ilig ang mga tinaga. Paano sia makasermon nahanungod sa pagbunyag kag pagbautiso kay Ginoong Hesus sa Suba sang Jordan kon ang suba mismo sang Baryo Navalas sa Buenavista nahubsan sang tubi? Paano sia makatudlo nahanungod sa tubi nga nagalimpyo kag nagahugas sang mga sala kon haluson na makapaligo ang mga tawo agud lang makakinot sang tubi?
Apang labing importante nga kahiwatan ang fiesta ni San Juan indi lang para sa kaingod nga banwa sang Jordan kundi para sa bilog nga isla-probinsiya sang Guimaras. Si San Juan Bautista ang santo patron sang bilog nga isla! Sarang bala mapaiway ang fiesta sang santo patron? Indi bala mas makatarungan nga padunggan ang santo nga sarang makapanabang kag makabulig sa mga tumuluo sa pagpangayo sang ulan sa Mahal nga Makaako?
***
Ginsundan ang K of C sang hubon sang mga kababainhan.
Sang Huwebes, bag-o sia nagpa-Iloilo agud sugilanunon ang arsobispo sang Jaro, ginkibon si Padre Olan sang Catholic Women’s League sa pagpamuno ni Ginang Alicia Sanz. Pagkatapos sang misa sa kaagahon, ginpalapitan sia ni Inday Alice kag sang mga katapu sang CWL, Legion of Mary, kag Apostolado sang Pangamuyo.
Wala na sang paliku-liko nga sugilanon nga ginpadangat sang mga kababainhan kay Padre Olan ang ila pagsunggod sa pagpamatok sang pari sa paghiwat sang Pinasahi nga Adlaw sang Pagpangamuyo para sa Ulan.
“Wala ako nagapamatok, Inday Alice,” ulu-ulo sang pari sa lider sang mga babaye samtang ginatulok man ang mga kaupod ni Ginang Sanz. Tanan nagahulat sang iya paathag.
Sa pagkamatuod, mabug-at sa balatyagon sang pari ang magpamalibad sa kababainhan sang simbahan tungod sila ang matuod nga salaligan sa mga pagpatikang sang parokya. Halin sa liturhiya, tubtub sa mga apostolado. Halin sa pagpangulekta sang mga amot kag donasyon, tubtub sa paghanas sang mga cantor kag manugbasa sa misa. Kon may luyag ipabantala ang pari sa mga tumuluo sa bilog nga banwa, madasig pa sa radyo ang pagwaragwag sang mga kababainhan sang simbahan. Sila ang Radyo Puwak nga nagadala sang ebanghelyo sang kaluwasan kag nagapanguna sang mga Bible-study groups.
Masaligan ang Catholic Women’s League, ang Legion of Mary, kag ang Apostolado sang Pangamuyo sa tanan nga tion. Madali sila mapalapitan ni Padre Olan sa ano man nga mga pagkinahanglanon. Kon wala sang pondo ang simbahan, ang mga babaye ang nagahimo sang paagi agud matigayon ang mga proyekto kag hilikuton. Sila ang nagapamuad sang lima ka tinapay kag duha ka isda para makakaon ang tanan. Paano niya masaklaw ang mga balatyagon sang mga tumuluo nga ini?
“Apang wala ka man nagapasugot,” may pagsunggod nga sabat ni Inday Alice nga asawa ni Knight Rafael Sanz.
“Nagapamalibad ka gid kuno siling ni Paeng.”
Gindapit sang pari ang mga babaye sa payag-payag sa likod sang kumbento. Nagpahimus sia sang pamahaw kay Nang Paquita. Ginpapungko n’ya ang mga babaye.
Upod sa mainit nga kape kag tsokolate, gindal-an man sila ni Nang Paquit sang ibus kag kinihad nga paho nga naghalin pa sa banwa sang Jordan. Matam-is ang tanan nga paho sang Guimaras apang mas mananam gid kuno suno kay Padre Olan ang halin sa Jordan, kon diin nahamtang ang mayor nga opisina kag talamnan sang National Mango Research and Development Center.
Sang napahamtang na ang tanan, naghambal ang pari.
“Inday Alice, mga manang, kag mga nanay,” may kalulo nga pagsugod niya, “nahangpan ko gid kamo tanan. Apang kuntani tinguhaon n’yo man kag intiendihon ang akon kahimtangan. Luyag ko gid kamo buligan apang mabudlay ang akon sitwasyon. Pari ako, indi babaylan. Indi ako isa ka busali-an nga sarang makamando nga magtupa ang ulan.”
“Padre, indi subong sina ang buot namon silingon,” paathag ni Inday Alice.
“Indi?” pamangkot sang pari. Wala sa buot niya ang pagyaguta, apang nagkawas sa baba niya ang tinaga nga may tono sang pag-uligyat.
Wala nagtilinimuk-timok ang mga babaye.
“Ano gali ang luyag ninyo? Indi bala gusto ninyo sang espesyal nga adlaw para sa pagpangamuyo agud mag-ulan? Luyag ninyo nga maghimo ako sang milagro! Luyag ninyo sang sirkus—tipunon ninyo ang mga tawo sa sulod sang simbahan agud magtan-aw sa akon gahum kag madyik. Apang indi ako salamangkero! Luyag ninyo nga mangamuyo ako sa simbahan, magmuwestra sang ritwal. Dayon, mahulat kamo sang ulan. Apang ginpanghuna-huna bala ninyo kon ano ang madason nga matabu kon hiwaton naton ang luyag ninyo kag indi gihapon magtupa ang ulan?”
Wala nakatingog ang mga babaye.
Ang pari ang nagtapos sang sugilanon. “Indi kuntani naton paglubagon ang butkon sang Dios agud masunod ang aton mga luyag. Indi weyter ang Dios nga tagaan lang naton sang aton order.”
Nagtulukay lang ang mga babaye. Wala sang may naghambal.
Nag-igham si Padre Olan bag-o nagpadayon, “Apang indi kamo magkabalaka. Agud ipakita sa inyo nga ginapamatian ko kag ginahatagan sang kabilinggan ang inyo ginadangop sa akon, mapa-Iloilo ako subong nga adlaw kag makighambal sa arsobispo. Mangayo ako sang laygay bahin sa butang nga ini.”
Nakita sang pari nga nagtango-tango sang ila ulo ang mga babaye. Ayhan, nahangpan nila sia.
Dugang pa sang pari, “Kag palihog lang ako ipaalinton sa tanan nga wala ako nagapamalabag sa paghiwat sang pinasahi nga adlaw para sa pagpangamuyo nga kuntani mag-ulan.”
***
Si Padre Fritz Dayaday, ang sekretaryo sang arsobispo, ang nagsug-alaw kay Padre Olan sa Palasyo sang Arsobispo nga nahamtang sa atubang sang Jaro Plaza. Si Padre Fritz ang naghatag sang hayu nga Olan kay Padre Roland. Halos dungan-dungan sila nga nagtuon sang pilosopiya kag teolohiya sa seminaryo sadto; mas nauna lang nga gin-ordinahan sa pagkapari si Padre Fritz.
Naawat ang nombramiento sang arsobispo sang Huwebes nga ato gani agud maangan-angan, gin-amuma anay ni Padre Dayaday si Padre Olan sa iya naka-aircon nga opisina.
Suod sila nga mag-abyan, daw utod na gani ang pagkabig sa isa kag isa—kabangdanan nga gintuad gilayon ni Padre Olan ang palaligban nga nagahatag sang libog sa iya panghunahuna. Ginsaysay niya ang problema nga ginadangop sa iya sang mga tumuluo kag ang iya panagupnop nga ginapulihan sia sang tanan sa iya parokya.
Matinahuron nga nagpamati si Padre Fritz, apang sang ulihi, wala na sia nakapugong kag nagsiling, “Sa mapati ka kag sa indi, nagapati ako sa milagro. Inang estatwa na lang sang Mahal nga Birhen sa atubang sang katedral, makapanaksi ako sa katanhagaan sina.”
Ginasugid nga milagroso nga nagadaku ang estatwa sang Nuestra Señora de la Candelaria. Gikan kuno sa isa ka tapak sang nasalapuan ini sang mga mangingisda sa suba sang Iloilo sadtong 1587, nagalab-ot na subong sa masobra duha kag tunga ka tapak ang kataason sang estatwa. Kag sumugod sang koronahan ini sang Santo Papa sadtong 1981, makatatlo na kuno ka beses nga ginpadakuan ang iya bulawan nga korona.
Dugang pa, kag ini ginapanindugan ni Padre Fritz nga nakasaksi gid sang natabu, sadtong buot halinon ang estatwa agud ibutang sa balkonahe nga gintukod para gid sa pagbisita ni Santo Papa Juan Pablo Segundo sang 1981, tatlo ka beses kuno nga nagkalabugto ang kadena nga gingamit sa pagpapanaog sang estatwa sang Mahal nga Birhen de la Candelaria. Nangin tuman kabug-at ang estatwa kag indi kuno masarangan hakwaton sang napulo ka tawo.
Kon wala pa nila ginpangabay si anhing Arsobispo Alberto Piamonte nga tambungan ang pagsaylo kag ulu-uluhan ang estatwa, wala natigayon ang paghalin. Suno kay Padre Fritz, sia ang nagpabayo kay Monsignor Piamonte sang full clerical regalia sang obispo, kag bilang “prinsipe sang simbahan,” amo lang kag nagpangabay ang arsobispo sa “Reyna nga estatwa” sang Mahal nga Birhen de la Candelaria nga kuntani palihog kag magpahakwat na pakadto sa iya bag-o nga “trono.” Pagkatapos nga ginhutikan sang arsobispo ang estatwa, nahakwat ini sang tatlo lang ka tawo.
“Nagapati man ako sa milagro,” siling ni Padre Olan.
“Apang natahap ka magtaya sang tanan para sa milagro sang ulan?” wala na naman napunggan ni Padre Fritz ang iya baba nga tuman ka abtik.
Paano niya baison si Padre Fritz? Paano niya ipahanumdum nga sa gahum kag pagbuot sang Dios sarang mabag-o ang dalagan sang kalibutan? Paano niya ipahanumdum nga indi ang gahum sang Dios ang ginapamatud-an diri, kundi kon bala sarang naton malubag ang pagbuot sang Dios paagi sa aton mga pangamuyo?
Ang Dios ni Padre Olan, indi dios sang mga witi-witi nga butang. Nahibal-an na sang Dios nga iya ginapatihan ang mga kinahanglanon naton sa matag-adlaw. Ang Dios ni Padre Olan nagapatawad sang mga kasal-anan sang kalibutan, nagabugay sang paghidaet, nagabayaw sang mga minatay, kag nagadala sang mga kalag sa walay katapusan nga himaya sang langit.
May rason ang Dios ni Padre Olan kon ngaa naga-antus kita sang El Niño kag iban pa nga mga kalalat-an. Lipud ang mga kabangdanan nga ini kay Padre Olan, apang wala sia sa posisyon para tungkaron ang huna-huna kag pagbuot sang Dios. Basta, nagapati kag nagatuo lang sia nga wala nalipat ang Dios sa Iya mga gintuga. Wala nagakatulog ang Dios nga sarang naton mapukaw sang aton mga pangamuyo.
***
Sang handa na ang arsobispo para sa iya, gindul-ong ni Padre Fritz si Padre Olan sa talatapan ni Arsobispo Angel Lagdameo.
Daw bata nga nagpanumbungon kay Monsignor Angel si Padre Roland Javellana. Tuman ka bug-at sang krus nga iya ginapas-an. Gumon ang iya huna-huna, kag nagasinamu-samo ang iya mga balatyagon. Nagatuo sia sa Dios, apang wala sia nagapati nga kinahanglan pa ipahanumdum sa Dios paagi sa mga pangamuyo nga kinahanglan sang mga tawo ang ulan. Handa man sia nga mag-upod sa mga tawo sa pagpangamuyo apang indi n’ya luyag nga diktahan sang mga tumuluo ang pagpadalagan sang simbahan. Ilabi na kon ang mga tumuluo nasulsulan lang sang mga poderoso nga mga negosyante kasubong ni Don Beato Yngala.
Ginpabay-an lang sia sang arsobispo nga makapautwas sang iya mga hibubun-ot. Dayon, sang nahimud-us na ni Padre Olan ang iya kaugalingon, ginpamangkot sia sang malulo nga monsenyor, “Ano ang ginakahadlukan mo, Padre Olan? Nahadluk ka bala nga tilawan ang imo pagtuo?”
“Apang, Monsenyor,” daw bata ang tingog nga nagkawas sa baba ni Padre Olan gani pilit niya nga ginpabaskog ang iya tingog, “paano kon indi mag-ulan? Paano kon hiwaton ko ang tanan nga luyag sang mga tawo kag indi gihapon mag-ulan?”
“Magpati ka, Padre Olan. Magtuo ka kasubong sang ahaw nga bata. Nagapati ako nga kon pangayuon naton, ihatag sang Mahal nga Makaako ang ulan.”
“Apang paano kon mapaslawan ako?”
“Indi ikaw ang mapaslawan. Ang Dios! Ang Dios ang mapaslawan kon bug-os ang imo pagtuo nga ihatag Niya ang ginapangamuyo sang Iya mga tumuluo, kag indi matuman ini.”
“Monsenyor!”
Nakibot gid si Padre Olan sa iya nabatian gikan sa arsobispo, apang nagtango lang si Monsignor Lagdameo, ang salaligan ni Kristo kag prinsipe sang Simbahan Katoliko sa Jaro. Subong man, nabatyagan ni Padre Olan ang katampad, ang simple kag madalum sang pagtuo sang arsobispo sa Maluluy-on nga Dios.
Nagyuhum si Arsobispo Angel Lagdameo, “Buligan ko ikaw sa pagpangamuyo.”
Haluson makahambal si Padre Olan, “Ang buot mo silingon, Monsenyor, sarang ko mapaiway ang liturhiya sa kapiyestahan ni San Juan kag tal-usan ini sang tuhay nga liturhiya?”
Nagyuhum liwat ang arsobispo. Dayon namangkot, “Para kay sin-o ang liturhiya, Padre? Nalipatan mo na bala ang imo Griyego?”
Wala nalipat si Padre Olan. Nagtuon sia sang Latin kag Griyego sa seminaryo. Ang Griyego nga tinaga nga ‘leitourgia’ nagikan sa mga tinaga nga ‘leitos,’ nga halin sa ‘leos’ o ‘laos,’ nga ang buot silingon ‘mga tawo;’ kag ‘ergo,’ nga ang buot silingon naman, ‘hilikuton.’ Hilikuton sang mga tawo. Kag tungod isa sia ka pari, nagatumod man ini sa hilikuton niya para sa mga tawo.
Nagtindog si Arsobispo Lagdameo kag nagpalapit kay Padre Olan. “Buksi ang imo tagipusoon sa pagbuot sang Makaako, Padre Olan, para mahimo mo ang nagakaigo nga mga buluhaton agud mahatagan sang kadayawan ang Dios.” Gintapik sang arsobispo ang abaga sang pari, “Sa nasiling ko na, buligan ko ikaw sa pagpangamuyo.”
Nagpasalamat si Padre Olan. Nakabatyag sia sang kamag-an sa iya tagipusoon. Sadto gid nga mga tinion, nahangpan niya kon ngaa ‘Angel’ ang ngalan sang iya arsobispo. Sadto gid nga mga tinion, nahangpan niya nga ang Dios padayon nga nagapakighambal sa katawhan paagi sa mga profeta kag mga manugbantay sang panong.
Nakahalok lang si Padre Olan sa singsing sang arsobispo kag nagsulod si Padre Dayaday agud ipahanumdum sa monsenyor ang natalana nga interbyu sini sa Bombo Radyo nahanungod sa ginapanugyan nga mga laye sa kongreso kaangot sa Reproductive Health.
***
Suno sa ginpanaad nanday Knight Kiko kag Knight Caloy, nagparekurida ang Knights of Columbus sang Biyernes kag Sabado. Nangin masako man ang Legion of Mary sa pagpamuni kag pagpatahum sang simbahan. Ang Catholic Women’s League, nagpanglibot sang mga amot kag donasyon para sa diutay nga salu-salo pagkatapos sang liturhiya kag mga pangamuyo.
Ginhambalan sila ni Padre Olan nga indi paghimuon nga sirkus ang liturhiya, nga pat-uron nga wala sang may magalibud sang mani kag baye-baye, o Tru-Orange kag singkamas bisan sa gwa sang simbahan.
Nagkadlaw lang ang mga babaye. Nalipay gid sila nga nagpamat-ud ang ila kura paruko nga maghiwat sang pinasahi nga adlaw sa pagpangamuyo nga mag-ulan. Bisan si Nang Paquit, nagpakita man sang kapagsik sa iya pag-alagad sa pari matapos nga nagbag-o ang pamat-ud sini.
Sang ginpamangkot sia ni Padre Olan, gin-ako ni Nang Paquita nga luyag gid niya ang ideya sang espesyal nga adlaw sang pagpangamuyo nga mag-ulan. Kon ngaa wala niya ini ginpabutyag sa pari, ina tungod kusinera man lang kuno sia. Natandog gid si Padre Olan gani ginkup-an niya si Nang Paquit nga naglumaw-lumaw man ang mga mata.
Bilog nga Biyernes, nagsulat sang iya sermon kag nagpain sang mga balaan nga balasahon si Padre Olan. Nagdihon sia sang mga bag-o nga pangamuyo.
Aga pa sang Sabado, ginbuligan sia sang mga katapu sang Apostolado sang Pangamuyo sa pagpili sang mga ambahanon para sa pinasahi nga liturhiya. Ginhanas man niya ang Youth Ministry nga nakatoka nga magpanguna kag magpamuno sang mga kalantahon bilang choir.
Nakibot na lang sia sang naggwa sia sa simbahan tungod madamu nga mga tawo ang naga-inabot gikan sa kon diin-diin. Halin kuno ang iban sa ila sa nanuhay-tuhay nga mga kabanwahanan sang isla kag luyag gid lang magpasakop sa Pinasahi nga Adlaw sang Pagpangamuyo para sa Pag-ulan.
Bisperas sang patronal fiesta sa kaingod nga banwa sang Jordan apang madamu nga mga taga-Jordan ang nagkari sa iya simbahan sa Baryo Navalas. Nagbugsok sila sang mga tolda, nagpinulungko sa hilamon kag nagtilinipon sa parke sa kilid sang simbahan.
Ginpatawag ni Padre Olan sanday Grand Knight Enying kag Inday Alice sang CWL. Ginpangayuan sang paathag.
“Padre,” hambal ni Inday Alice, “wala kita sang mahimo kon gusto nila magpangamuyo upod sa aton.”
“Labing maayo gani nga mas madamu ang magapangamuyo, Padre, indi bala? Mas mabaskog ang mga pangamuyo,” siling ni Knight Enying. “The more, the merrier,” dugang pa niya sa Iningles.
“Indi kita tanan makaigo sa simbahan,” sabat sang pari.
Apang ginpasalig sia ni Knight Enying nga wala sang problema. Nagboluntaryo kuno si Don Beato Yngala nga magdugang sang duha ka trompa agud mabatian sang mga tumuluo nga indi makaigo sa sulod, ang mga pangamuyo kag pag-ampo bisan sa gwa sang simbahan.
Daw fiesta sa palibot sang simbahan sang gab-i nga ato. Magin-ut gihapon kag mapaang ang panahon. Wala sang bisan isa ka huyop sang hangin sa nagadunglay kag luos nga mga dahon sang kahoy. Apang may pinasahi nga sahi sang kasadya ang mga tawo. Nagakinalipay sila. Kasubong bala nga mabuhian sila sang paglaum. Haluson nakatulog si Padre Olan sang gab-i nga ato.
***
“Bilang imo mga anak, Amay, nagadangop kami sa imo,” mitlang-amba ni Padre Olan Javellana sa tunga sang altar nga napun-an sang mga bulak sang bonggabilya.
Nagsabat ang mga tumuluo, “Hatagi kami sang ulan, O Ginoo!”
Malawig ang pagpangamuyo nga nagasabtanay paagi sa pagmitlang-amba. Solemne ang pag-amba ni Padre Olan, kag may pagtahod ang sabat sang mga tumuluo.
Madamu ang naghalad sang mga pangamuyo, kag malawig ang prusisyon sa ofertoryo. Tanan nga sahi sang dulot gindala sang mga tawo sa altar: paho, singkamas, sandiya, bayabas, atis, kamonsil, manok, mani, isda, bugas, itlog, binulid nga saging.
Takus nga nangamuyo ang tanan. Mabatyagan, halos makaptan, ang pagtuo nga nagaluntad sa bug-os nga simbahan. Mapagsik nga nagkanta ang nga tumuluo upod sa mga pamatan-on sang choir. Kag bisan si Don Beato nga indi relihiyoso, nag-upod sa pag-amba kag sa pagbantala sang pagtuo.
Sang natapos na ang liturhiya, daw nakibulan ang kamut ni Padre Olan sa kadamu sang nagpangamusta kag nagbisa sa iya. Halos indi sia pagbuy-an sang mga lideres sang parokya. Ginbutong sia una sang hugpong sang CWL, dayon sang Knights of Columbus, dayon sang Apostolado sang Pangamuyo.
Bag-o sia napalapitan sang mga pamatan-on sang choir, ginbanggaan gid sia ni Don Beato Yngala nga nag-agda sa iya sa pagpanihapon sa mansyon sang don. Nagpamalibad si Padre Olan para sa gab-i nga ato, apang nagpasaan naman nga magaduaw sa don sa madason nga Miyerkules. Gintapik sia sang don sa abaga kag ginhutikan, “Salamat.”
Bag-o sia nagsulod sa kumbento, gintulok ni Padre Olan ang mga tawo nga ayhan nalipat na nga fiesta gali ni San Juan Bautista sang Domingo nga ato. Malipayon sila, kag daw labing Kristiyano sang sa kinaandan. May mga lamesa sang pagkaon nga ginhanda ang CWL kag K of C, kag ang tanan nagpakig-ambit sa kon ano ang may ara sila. Naglumaw-lumaw gid ang mga mata ni Padre Olan sang iya nakita nga ginbaton ni Don Beato ang tinanok nga saging nga gintanyag sang isa ka marismo nga tigulang. Ano nga milagro ang gindulot sang pinasahi nga adlaw sang pagpangamuyo agud mag-ulan sa tagipusoon sang mga tawo?
Gintangla ni Padre Olan ang langit. Wala gid sang bisan isa ka manipis nga panganod. Wala gid sang patimaan nga magatupa ang ginpangayo nga ulan. Wala na niya napunggan ang pagtulo ang iya luha.
***
Sa tuman nga ka kapoy, natulugan si Padre Olan nga wala nakapanyaga. Daw naubusan sia sang kusog kag ikasarang sa ginhiwat nga liturhiya. Tuman kadamu sang nagsimba kag nagpasakop sa liturhiya. Daw ginhigop nila ang iya kusog.
Pagsulod niya sa kumbento, nagpungko lang sia sa pagpahunay-hunay, dayon naghandukan na sia.
Manug-alas tres na sang hapon sang ginpukaw ni Nang Paquit ang pari. Puno sang kakunyag nga gin-uyog ni Nang Paquit ang butkon sang pari, “Padre! Padre, bugtaw! Padre!”
Namurag-muragan si Padre Olan.
“Padre, tuluka ang kalangitan! Tan-awa sa bintana!” nagapalangudog si Nang Paquita. Nagatulo ang iya mga luha sa kakunyag. “Milagro, Padre! Milagro!”
Sa gwa sang bintana, daw indi mapatihan ni Padre Olan Javellana ang iya nasaksihan. Sa langit, madasig nga nagporma ang mga panganod. Kon diin sila naghalin, wala sang nakahibalo. Paano hangpon ang nagakatabu?
Tuman kadasig sang tanan. Nagdalagku ang mga panganod. Nagdamol. Nagpalanggit-om. Sa isa ka pisok, ang nagahining-hining nga kaputi sang mga panganod nabuslan sang malandungon nga duag abu-abuhon. Gal-um. Dalagku nga mga gal-um. Isa lang ang ginapatimaan. Nagahinang-hinang ang ulan nga madali na lang magbundak. Nagpalanggit-om ang mga panganod sa kalangitan! Nagabantala sang pag-abot sang ulan!
Nagpundo ang mga tawo sa mga dalanon. Nag-untat sa paglakat. Naggwa sa ila mga kabalayan. Pati ang mga dyip kag trisikol, nagdulog. Ang mga pasahero nagpanaog sa mga salakyan. Ang tanan nagtulok sa langit. Nagahayanghag ang mga baba sa katingala kag kakibot. Isa ka tulugmahon ang talan-awon sa kalangitan.
Nakabatyag si Padre Olan sang huyop sang hangin. Mahinay sa una, apang padayon, tubtub nga nagbaskog. Kag iya nahibal-an, magabundak ang ulan. Magabundak ang ulan!
May balatyagon nga nagbuswak sa kalag kag kasing-kasing ni Padre Olan. Pasalamat? Pagdayaw? Buhi nga pagtuo? Bag-o nga pagkilala sa Dios? Ambot, indi niya mahingalanan. Indi niya mahangpan. Apang tuman ang pag-ilig sang balatyagon nga ato gani wala na niya napunggan ang paghibi. Indi sia bingit, apang nagtulo ang iya mga luha, nag-agay nga daw tuburan.
Nagdalagan ang pari paggwa sa kumbento pakadto sa mga dalanon. Upod sa mga tawo nga nagpangamuyo nga mag-ulan. Madamu ang nagluhod sa ila nahamtangan.
Si Padre Olan, nagtangla sa langit. Nagbayaw sang iya mga butkon sa paghakus sang kalangitan. Naghumlad sang iya mga kamut. Tubtub iya nabatyagan ang pagtupa sa iya mga palad sang una nga mga tinulo sang ulan, kasubong mga lansang sang langitnon nga pagpalangga sang gamhanan nga Dios.
Katapusan.


text:
Ang Kasugtanan sang Dios kay Noe
1Karon, ginbendisyunan sang Dios si Noe kag ang iya mga anak kag ginsilingan, “Magpamata kamo agod magdamo kamo kag maglapta sa kalibutan. 2 Mahadlok sa inyo ang tanan nga sapat: ang nagalakat, ang nagalupad, ang nagakamang, kag ang nagalangoy. Kamo ang magagahom sa ila tanan. 3 Ginahatag ko ini nga mga sapat sa inyo bilang pagkaon, subong nga ginhatag ko sa inyo ang mga tanom bilang pagkaon. 4 Pero indi gid ninyo pagkaunon ang sapat nga sang pagpatay ang dugo wala makaguwa, tungod kay ang dugo simbolo sang kabuhi. 5 Pagasukton ko gid ang bisan sin-o nga magpatay sa inyo, bisan pa ang mga sapat. Pagasukton ko ang bisan sin-o nga magpatay sa iya isigkatawo. 6 Ang bisan sin-o nga magpatay sa iya isigkatawo dapat pagapatyon man sang iya isigkatawo. Kay ang tawo ginhimo sang Dios nga kaanggid sa iya. 7 Karon, magpamata kamo agod magdamo kamo kag maglapta sa kalibutan.”
8 Nagsiling pa gid ang Dios kay Noe kag sa iya mga anak, 9-11 “Amo ini ang akon kasugtanan sa inyo kag sa inyo mga kaliwat, kag sa tanan nga nagakabuhi sa kalibutan—ang tanan nga sapat nga nangin kaupod ninyo sa barko: Indi ko na gid paglaglagon liwat ang tanan nga nagakabuhi paagi sa grabe gid nga baha. Kag wala na gid sing baha nga pareho sini nga matabo pa sa paglaglag sang kalibutan. 12-13 Kag bilang tanda sang akon kasugtanan sa inyo kag sa tanan nga sapat, kag sa inyo mga kaliwat sa palaabuton, ibutang ko ang akon balangaw sa mga panganod. 14 Kon paguwaon ko ang mga panganod kag magpakita ang balangaw, 15 dumdumon ko dayon ang akon kasugtanan sa inyo kag sa tanan nga klase sang sapat, nga indi na gid magbaha liwat sa paglaglag sang tanan nga nagakabuhi. 16 Kon magguwa ang balangaw sa mga panganod, dumdumon ko dayon ang akon wala sing katapusan nga kasugtanan sa tanan nga klase sang sapat sa kalibutan. 17 Ang balangaw amo ang tanda sang akon kasugtanan sa tanan nga nagakabuhi sa kalibutan.”
Ang mga Anak ni Noe
18 Amo ini ang mga anak ni Noe nga kaupod niya sa barko: si Shem, si Ham, kag si Jafet. (Si Ham amo ang amay ni Canaan.) 19 Ini sila nga tatlo amo ang ginhalinan sang tanan nga tawo sa kalibutan.
20 Si Noe isa ka mangunguma kag siya amo ang una nga nagtanom sang ubas. 21 Sang isa ka tion, nag-inom siya sang bino kag nahubog siya. Natulugan siya nga hublas sa sulod sang iya tolda. 22 Karon, si Ham nga amay ni Canaan nagsulod sa tolda, kag nakita niya nga hublas ang iya amay. Gani nagguwa siya kag ginsugiran niya ang duha niya ka utod. 23 Nagkuha si Shem kag si Jafet sang panapton kag ginsablay nila sa ila abaga, dayon naglakat sila nga nagaisol pasulod sa tolda kag gintabunan nila ang ila amay. Wala gid sila nagbalikid tungod kay indi nila gusto nga makita ang pagkahublas sang ila amay. 24 Sang naumpawan na si Noe sa iya kahulugbon, kag pagkahibalo niya kon ano ang ginhimo sang iya kamanghuran nga anak, 25 nagsiling siya:
“Pakamalauton ka Canaan! Mangin kubos ka nga ulipon sang imo mga utod.”
26 Kag nagsiling man siya,
“Dalayawon ang Ginoo, ang Dios ni Shem.
Kabay pa nga mangin ulipon ni Shem si Canaan.
27 Kabay pa nga palaparon sang Dios ang kadutaan ni Jafet,
kag mangin maayo ang pag-inupdanay sang iya mga kaliwat kag sang mga kaliwat ni Shem.
Kag kabay pa nga mangin ulipon man ni Jafet si Canaan.”
28 Nagkabuhi pa gid si Noe sing 350 ka tuig pagkatapos sang grabe gid nga baha. 29 Napatay siya sa edad nga 950.


text:
Tunga sa tasang asukar
P5.5 milyones na ang cash donations nga among nadawat sa Sagip Kapamilya Relief Campaign sa ABS-CBN Cebu alang sa mga biktima sa mga bagyong Ondoy ug Pepeng sa Metro Manila ug Luzon. 46 na ka container vans ang napuno sa bugas ug ubang pagkaon, tambal, sinina ug ubang mga gamit sa panimay nga napada gikan sa Sugbo paingon sa kaulohan, salamat sa paglibre sa higanteng mga kompaniya sa barko sa plitehan sa 910 ka toneladas nga kargamento nga balor og 27.3 milyones.
Nagpabiling puno sa way hunong nga pagdagsa sa wa pa mahagpat nga mga hinabang gikan sa mga Sugbuanon ang Kapamilya Relief Operations Center sa ABS-CBN Broadcast Complex sa Jagobiao, Mandaue City nga gibanabanang mobalor og P10 milyones.
-o0o-
Dugang tulo ka 20-footer container vans ang nagpaabot nga mapuno sa mga hinabang. Ang duha iya sa Sulpicio Lines Inc. nga puno nang daan sa wa pa mahagpat ug maputos nga mga hinabang nga nadawat sa Cebu City Disaster Coordinating Council ug sa Department of Social Welfare and Services sa hatdanan sa Fuente Osmena. Ang ikatulong van iya sa Gothong Southern Shipping Lines.
Di na sama kadaghan ang mga boluntaryo nga nipakita sa Kapamilya Relief Operations Center. Kini tungod kay kasagaran sa mga tinun-an nagkuha sa ilang final exams karong semanaha. Salamat sa mga kawani sa Dedon, mga sakop sa Association of Concerned Texters ug Army of the Lord sa Baptis Church sa Opon ug ubang kugihan nga mga boluntaryo nga padayong nitabang—init ug uwan, adlaw ug gabii.
-o0o-
Hangtod kanus-a mi nga manawat og hinabang? Hangtod nga duna pay mohatag. Ug hangtod nga duna pay nagkinahanglan. Nauyonan sa among kaubanang mga kawani sa ABS-CBN nga moggahin og mga takna sa di pa o human sa ilang inadlawng mga gimbuhaton sa pagtabang pagpamutos ug pagpanghakot sa mga hinabang.
Labing bag-ong mga hinabang nga among nadawat mao ang usa ka container van nga pagkaon ug sinina ug dul-an sa P200 mil nga cash donation gikan sa University of the Visayas, usa ka van sa mga hinabang gikan sa Dumaguete City ug usa ka trak sa mga hinabang gikan sa Ormoc City.
-o0o-
Labing nakapatandog nako mao ang mga hinabang gikan sa mga molupyo sa habagatang lungsod sa Alegria. Ang pagtigom sa mga hinabang gipasiugdahan sa hepe sa ilang kapolisan, si Inspector Alan Salmero Cuizon, nga natandog pag-ayo pagkakita sa pait nga kahimtang sa mga biktima sa baha.Bisan asa padung ang ilang patrol car, bisan unsa kakabos ang pinuy-anan nga ilang malabyan, mga lungsoranon nga nagbitbit og hinabang ang nipara nila. Apil nang usa ka batang lalaki nga nihatag sa iyang duwaan nga awto. Ug batang babaye nga nitampo og tunga sa tasa nga asukar. [30] leo_lastimosa@abs-cbn.com


text:
Agham panlipunan
Ang siyensiyang katilingbanon kun siyensiyang sosyal (Iningles: social sciences o social studies) gitibuok sa mga disiplinang akademiko sa arte ug humanidades mahitungod sa pagtuon sa kinabuhing katilingbanon sa mga pundok sa katawhan, mananap ug indibidwal apil ang mga pagtuon sa antropolohiya, arkeyolohiya, pagtuong komunikasyon, pagtuong kultural, demograpiya, ekonomiks, heyograpiyang pangkatawhan, kasaysayan, linggwistiks, pagtuong medya, siyensiyang politikal, sikolohiya, social work, ug sosyolohiya.


text:
Pransiya
Ang Pransiya (Prinanses: France), opisyal nga ngalan Republikang Pranses (République française), usa ka nasod kang kansang metropolitan nga teritoryo nahimutang sa Kasadpang Uropa. Ang iyang kinatibuk-ang teritoryo naglakip usab sa mga pulo nga nahimutang sa ubang kontinente.[6] Ang Metropolitan nga Pransiya nahimutang taliwala sa Dagat Mediteranyo ngadto sa Kanal La Mancha ug Dagat Amihanan. Ang mga Pranses motawag sa Metropolitan nga Pransiya isip l'Hexagone (ang "Heksagon") tungod sa porma niini.
Ang Pransiya gitaliwad-an sa Belhika, Luxembourg, Alemanya, Suisa, Italya, Monaco, Andorra, ug Espanya. Sa pipila sa iyang mga departamento gawas sa nasod, ang Pransiya may gisaw-ang utlanan sa mga nasod sa Brasil, Surinam, ug Netherlands Antilles. Ang Pransiya ug ang Hiniusang Gingharian (UK) gitapot sa usa ka tunnel nga miagi ilawom sa Kanal La Mancha (o Kanal Ingles).
Ang Republikang Pranses usa ka demokrasya nga giorganisa isip usa ka inusang semi-presidensiyal nga republika. Kini usa ka ugmad nga nasod nga may ikaunom nga labing dakong ekonomiya sa tibuok kalibotan.[7] Ang mga ideyal sa Pransiya nasulat sa Deklarasyon sa mga Katungod sa Tawo ug sa Lungsoranon. Ang Pransiya usa usab sa unang mga miyembro sa Unyon sa Uropa, ug maoy labing dakong nasod (base sa arya) sa mga miyembro sa maong pundok. Sakop usab ang Pransiya sa La Francophonie, G8, ug sa Unyon Latino. Laing pundok nga ang Pransiya usa sa mga nag-unang miyembro mao ang Hiniusang mga Nasod (UN); usa kini sa lima ka permanenteng sakop sa Konseho sa Seguridad sa maong pundok. Ang Pransiya usa sa walo ka mga nasod nga naghupot og armas nukleyar. Kini gibisita sa hapit mo-75 milyones ka mga turista matag tuig, ug usa sa labing popular nga destinasyon sa mga turista.
Ang ngalan sa Pransiya naggikan sa Franks, usa ka tribong Aleman nga miokupar sa rehiyon human sa pagkahugno sa Empiryo Romano sa Kasadpan. Ang rehiyon palibot sa Paris (Île-de-France) ang orihinal nga demesne.
Mga sulod
- 1 Heyograpiya
- 2 Kasaysayan
- 3 Kagamhanan ug politika
- 4 Mga dibisyon sa pagdumala
- 5 Transportasyon
- 6 Armadong puwersa
- 7 Ekonomiya
- 8 Demograpiya
- 9 Kultura
- 10 Terminolohiya
- 11 Ubang pigura
- 12 Tan-awa usab
- 13 Mga reperensiya
- 14 Mga sumpay sa gawas
Heyograpiya[usba | usba ang wikitext]
Samtang ang Metropolitan nga Pransiya nahimutang sa Kasadpang Uropa, ang nasod dunay mga teritoryo sa Amihanang Amerika, sa Caribbean, Habagatang Amerika, sa habagatang Kadagatang Indyan, sa Kadagatang Pasipiko, ug sa Antartika. Ang metropolitan mikabat og 551,695 kilometros kwadrados (213,010 sq mi) mihimo niini nga labing dakong nasod sa Unyon sa Uropa, dako'g gamay sa Espanya. Lainlain ang mga porma sa yuta niini (landscape), gikan sa mga patag nga baybayon sa norte ug weste ngadto sa mga kabukiran sa Alpes sa sur-este, ang Massif Sentral sa sur-sentral ug ang Pireneos sa surweste. Sa gihabogon nga 4,807 metros (15,770 piyes), ang kinatas-ang punto sa Kasadpang Uropa, Mont Blanc, anaa sa Alpes sa border sa Italya. Ang mga sapa sa metropolitan mao ang Loire, Garonne, Seine ug ang Rhône, nga pasidulong sa Mediteranyo pinaagi sa Camargue, ang labing babaw nga punto sa Pransiya (2 m / 6.5 piyes ilawom sa lebel sa dagat). Ang Corse usa ka isla sa Mediteranyo.
Ang total nga arya sa nasod, apil tanang teritoryo (way labot ang Adélie Land), 674,843 kilometros kwadrados (260,558 sq mi). Ang nasod mao ang dunay ikaduhang labing dako nga Exclusive Economic Zone (EEZ) sa kalibotan, mga 11,035,000 kilometros kwadrados (4,260,000 sq mi), mga 8% sa tanang EEZ, ikaduha lamang sa Estados Unidos (11,351,000 km² / 4,383,000 sq mi) ug gisundan sa Australya (8,232,000 km² / 3,178,000 sq mi).
Kasaysayan[usba | usba ang wikitext]
- Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.
Kagamhanan ug politika[usba | usba ang wikitext]
- Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.
Mga dibisyon sa pagdumala[usba | usba ang wikitext]

Ang Pransiya gibahin ngadto sa 26 ka mga rehiyon (region sa ilang pinulongan). Kawhaag duha (22) niini anaa sa Metropolitan nga Pransiya samtang ang upat naa sa gawas sa nasod. Ang mga rehiyon gibahin ngadto sa mga departamento (département). Ang mga departmento gihatag numero (sagad base sa alpabetikanhong han-ay) ug kining numeroha maoy gigamit sa mga kodigo postal ug mga numero sa sakyanan.
Ang mga departamento gibahin pa gayod ngadto sa 342 ka mga arrondissement, apan kini walay piniling asembliya ug ang bugtong katuyoan mao lamang ang pagbahin-bahin ngadto sa mga distrito sa pagdumala sa estado. Ang mga arrondissement gibahin pa gayod ngadto sa 4,035 ka mga kanton, apan dili gihapon kini lebel sa pangagamhanan. Ang mga arrondissement gibahin ngadto sa 36,682 ka mga komyun, mga lungsod nga may piniling asembliya (ang konseho munisipal).
Ang mga rehiyon, departamento ug komyun gitawag nga collectivités territoriales, buot ipasabot duna silay lokal nga asembliya ug usa ka ehekutibo; samtang ang mga arrondissement ug kanton mga dibisyon lamang alang sa pagdumala.
Transportasyon[usba | usba ang wikitext]
- Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.
Armadong puwersa[usba | usba ang wikitext]
Ang armadong puwersa sa Pransiya nabahin ngadto sa upat ka mga sanga:
- Kasundalohan (Armée de Terre)
- Puwersa sa Kadagatan (Marine Nationale)
- Puwersa sa Kahanginan (Armée de l'Air)
- Gendarmie Nationale, puwersa sa kapolisan nga sagad gamiton alang sa mga rural nga dapit.
Ang edad alang sa militarya 17 anyos. Sugod sa Gubat alang sa Kagawasan sa Algeria, ang konskripsiyon inanayng gihinay, ug giwagtang sa kagamhanan ni Jacques Chirac sa tuig 1996.
Sa mga dagkong ekonomiya sa Uropa, ang Pransiya ug ang Hiniusang Gingharian (UK) lamang ang dakog gigasto alang sa depensa: 2.6% sa GDP sa Pransiya ug 2.4% sa GDP sa Hiniusang Gingharian, sumala sa mga pigura sa 2003 nga gipagawas sa Organisasyon sa Tratado sa Amihanang Atlantiko (NATO). Kining duha ka nasod maoy nagsuplay sa 40% sa gasto sa depensa sa Unyon sa Uropa. Sa ubang mga nasod, ubos sa 1.5% sa GDP ang napadulong sa depensa. Mga 10% sa gasto sa depensa sa Pransiya gigamit alang sa iyang force de frappe (mga armas nukleyar).
Ekonomiya[usba | usba ang wikitext]
- Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.
Demograpiya[usba | usba ang wikitext]
- Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.
Populasyon[usba | usba ang wikitext]
- Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.
Mga pinulongan[usba | usba ang wikitext]
Ang bugtong opisyal nga pinulongan sa Pransiya mao ang Prinanses, sumala sa ikaduhang artikulo sa iyang batakang balaod sugod sa tuig 1992. Apan may pipila ka mga rehiyon nga pinulongan nga gitabi sulod sa nasod, lakip kining mosunod:
- Alsatian
- Basque
- Breton
- Catalan
- Corsican
- West Flemish
- Franco-Provençal(pinulongan)
- Lorraine German
- Norman
- Occitan
- Oïl
- Picard
May mga pinulongan usab nga ginatabi sa mga migrante, labi na sa mga dagkong dakbayan:
Ang mga Pranses usab kamaong mosulti og mga langyaw nga pinulongan, lakip na ang Iningles, Inaleman, Kinatsila, ug Initalyano.
Estadistika[usba | usba ang wikitext]
Sa sensus sa 1999, ang INSEE misampol sa 380,000 ka mga hamtong tawo sa tibuok Metropolitan nga Pransiya ug nangutanan kanila og mga pangutana kalabot sa sitwasyon sa ilang pamilya. Lakip sa mga sukna mao ang kabahin sa pinulongan nga gigamit sa ilang ginikanan pagpakighinabi kanila sa wala pa silay lima ka tuig. Kini ang unang higayon gisulayan ang usa ka seryosong pagkuha og estatistikal nga impormasyon kabahin sa mga inahang dila sa Pransiya. Ang mga resulta gipagawas sa Enquête familiale, Insee, 1999.
Kini ang talaan sa siyam ka labing prominenteng inahang dila sa Pransiya base sa Enquête familiale.
Kon atong ibase sa inahang dila ug sa pinulongan nga gigamit sa walay pay 5 anyos, ang labing importanteng mga pinulongan sa Pransiya mao kining mosunod (timan-i nga ang mga porsento molapas sa 100, tungod kay daghan ang kaduha maihap):
- Prinanses:: 42,100,000 (92%)
- Mga pinulongang Oc: 1,670,000 (3.65%)
- Inaleman ug mga dayalekto: 1,440,000 (3.15%)
- Mga pinulongan Oïl: 1,420,000 (3.10%)
- Arabiko: 1,170,000 (2.55%)
Mga dakbayan[usba | usba ang wikitext]
Ang prinsipal nga mga dakbayan (base sa populasyon) naglakip ning mosunod:
Kultura[usba | usba ang wikitext]
- Edukasyon sa Pransiya
- Académie française
- Katitikang Pranses
- Arte sa Pransiya
- Talaan sa mga Pranses
- Pangusina sa Pransiya
- Sine sa Pransiya
- Musika sa Pransiya
Marianne[usba | usba ang wikitext]
Si Marianne usa ka simbolo sa Republika sa Pransiya. Siya usa ka alegorikal nga pigura sa kagawasan ug sa Republika. Siya unang mipakita sa panahon sa Rebolusyong Pranses.
Relihiyon[usba | usba ang wikitext]
- Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.
Terminolohiya[usba | usba ang wikitext]
- Ang Ingles nga bersiyon ning maong panid mahimo mong mahubad ngadto sa Binisayang Sinugboanon.
Gigikanan sa ngalan sa nasod[usba | usba ang wikitext]
Mga kahulogan sa ngalan "Pransiya"[usba | usba ang wikitext]
Ubang pigura[usba | usba ang wikitext]
- Total nga GDP, 2004: ikalima sa 184 (data sa Banko sa Kalibotan (WB))
- Total nga bili sa pakignegosyo sa gawas (import ug eksport), 2002: ikalima sa 185
- Indeksi sa kagawasan sa prensa: ikakatloan (30) sa 167 ka nasod (Reporters Without Borders, 2005)
- Persepsiyon sa korapsiyon: ika-18 sa 159 ka nasod (Transparency International, 2005)[1]
Tan-awa usab[usba | usba ang wikitext]
- Trente Glorieuses
- Uropa
- Unyon Latino
- Scoutisme Français
- Kasaysayan sa militarya sa Pransiya
- Mga Katolikong nasod
- Talaan sa mga Pranses
Mga reperensiya[usba | usba ang wikitext]
- ↑ (Prinanses) INSEE, Government of France. Bilan démographique 2006 : un excédent naturel record. Retrieved on 2007-04-01.
- ↑ Whole of the French Republic except the overseas territories in the Pacific Ocean.
- ↑ French overseas territories in the Pacific Ocean only.
- ↑ 4.0 4.1 Cite error: Invalid
tag; no text was provided for refs named
metropolitan_France
- ↑ In addition to .fr, several other Internet TLDs are used in French overseas départements and territories: .re, .mq, .gp, .tf, .nc, .pf, .wf, .pm, .gf and .yt. France also uses .eu, shared with other members of the European Union.
- ↑ Alang sa dugang impormasyon, tan-awa ang Category:Mga gawas sa nasod nga departamento ug teritoryo sa Pransiya.
- ↑ Ranggo sa GDP: 6 (2006); Ranggo sa GDP sa matag kapita: 17 (2005); Ranggo sa GDP (PPP) matag kapita: 21 (2005).
Mga sumpay sa gawas[usba | usba ang wikitext]Plantilya:Col-2
Mga direktoryo[usba | usba ang wikitext]
- (Iningles) - World History Database Chronology of France
- (Iningles) Artikulo sa Encyclopedia Britannica - Libreng artikulo gikan sa Encyclopedia Britannica
- (Iningles) CountryReports.org - Pransiya
- (Iningles) CIA - The World Factbook
- (Iningles) Opisyal nga balayan sa serbisyo publiko sa Pransiya - May mga sumpay ngadto sa daghang institusyon ug ahensiya sa kagamhanan
- (Iningles) Impormasyon kabahin sa pagpuyo sa Pransiya)
- (Iningles) White Pages - Mga numero sa telepono sa residensiya gikan sa France Télécom (wala gilakip ang ubang kompaniya)
- (Iningles) Yellow Pages - Mga numero sa telepono sa negosyo gikan sa France Télécom (wala gilakip ang ubang kompaniya)
- (Iningles) Mga parke sa Pransiya
Turismo, kasaysayan, gastronomiya[usba | usba ang wikitext]
- (Prinanses) The picturesque France
Mga mapa ug giya sa pagbiyahe[usba | usba ang wikitext]
- Giya sa pagbiyahe sa Pransiya gikan sa Wikivoyage
- (Iningles) Pisikal nga mapa sa Pransiya
- (Iningles) Koleksiyon sa mga mapa sa Pransiya
- (Iningles) TravelManual alang sa Paris
- Virtuelle Fachbibliothek Romanischer Kulturkreis - Vifarom
Plantilya:Unyong uropeyo Plantilya:UNSC
Alemanya • Canada • Estados Unidos • Hapon • Hiniusang Gingharian • Italya • Pransiya • Rusya
Dugang nga representante: Unyong Uropeyo