text: 1Ug ang pulong ni Jehova sa mga panon midangat kanako, nga nagaingon: 2Mao kini ang giingon ni Jehova sa mga panon: Ako nangabugho alang sa Sion uban sa dakung pagpangabugho, ug ako mangabugho alang kaniya uban sa dakung kaligutgut. 3Mao kini ang giingon ni Jehova: Ako mibalik sa Sion, ug ako magapuyo sa taliwala sa Jerusalem: ug ang Jerusalem pagatawgon: Ang ciudad sa kamatuoran; ug ang bukid ni Jehova sa mga panon pagatawgon : Ang balaan nga bukid. 4Mao kini ang giingon ni Jehova sa mga panon: Aduna pay mga tigulang lalake ug mga tigulang babaye nga magapuyo sa mga dalan sa Jerusalem, ang tagsatagsa ka tawo uban ang iyang sungkod sa iyang kamot tungod sa pagkatigulang. 5Ug ang mga dalan sa ciudad mangapuno sa mga bata nga lalake ug mga babaye nga magadula sa mga dalan niini. 6Mao kini ang giingon ni Jehova sa mga panon: Kong kahibulongan man sa mga mata sa mga salin niining katawohan niadtong adlawa, kahibulongan ba usab kini sa akong mga mata? nagaingon si Jehova sa mga panon. 7Mao kini ang giingon ni Jehova sa mga panon: Ania karon, ako magaluwas sa akong katawohan gikan sa yuta sa sidlakan, ug gikan sa yuta sa kasadpan; 8Ug sila pagadad-on ko, ug sila magapuyo sa taliwala sa Jerusalem; ug sila mahimong akong katawohan, ug ako mahimong ilang Dios, sa kamatuoran ug sa pagkamatarung. 9Mao kini ang giingon ni Jehova sa mga panon: Lig-ona ang inyong mga kamot, kamo nga nagapatalinghug niining mga adlawa niining mga pulong nga nagagula sa baba sa mga manalagna nga diha sa mga adlaw sa pagbutang sa patukoranan sa balay ni Jehova sa mga paaon, bisan ang templo, aron kini matukod unta. 10Kay sa wala pa kadtong mga adlawa, walay pagsuhol alang sa tawo, ni pagsuhol alang sa mananap; ni dihay pakigdait kaniya nga migula kun miabut, tungod sa kabatok: kay akong gipahamutang ang tagsatagsa ka tawo batok sa iyang isigkatawo. 11Apan karon dili na ako mahimong ingon alang sa nanghibilin niining katawohan ingon sa unang mga adlaw, nagaingon si Jehova sa mga panon. 12Kay moabut ang binhi sa pakigdait; ang parras magahatag sa iyang bunga, ug ang yuta magahatag sa iyang abut, ug ang mga langit magahatag sa ilang mga yamog; ug ang salin niini nga katawohan tugotan ko sa pagpanunod niining tanan nga mga butang. 13Ug mahatabo nga, ingon nga nahimo kamong tinunglo sa mga nasud, Oh balay sa Juda ug balay sa Israel, sa mao nga pagkaagi pagaluwason ko kamo, ug kamo mahimong panalangin. Ayaw kamo pangahadlok hinonoa palig-ona ang inyong mga kamot. 14Kay mao kini ang giingon ni Jehova sa mga panon: Sanglit ako nagahunahuna sa pagsilot kaninyo, sa diha nga ang inyong mga amahan nanaghagit kanako sa kaligutgut, nagaingon si Jehova sa mga panon, ug ako wala magbasul. 15Sa mao nga pagkaagi usab naghunahuna ako niining mga adlawa sa pagbuhat ug maayo sa Jerusalem ug sa balay sa Juda: ayaw kamo pangahadlok. 16Kining mga butanga mao ang inyong pagabuhaton: Sumulti ang tagsatagsa kaninyo sa matuod sa iyang isigkatawo, magpakanaug sa paghukom sa kamatuoran ug pakigdait sulod sa inyong mga ganghaan; 17Ug ayaw pag-ilugot nga may tawo diha kaninyo maglalang ug dautan sulod sa inyong kasingkasing batok sa iyang isigkatawo: ug ayaw paghigugmaa ang pagpanumpa sa bakak: kay kining tanan maoy mga butang nga gidumtan ko, nagaingon si Jehova. 18Ug ang pulong ni Jehova sa mga panon midangat kanako, nga nagaingon: 19Mao kini ang giingon ni Jehova sa mga panon: Ang puasa sa ikaupat ka bulan, ug ang puasa sa ikaupat ug ang puasa sa ikapito, ug ang puasa sa ikanapulo, mahimo nga kasadya ug kalipay alang sa balay sa Juda, ug mga madasigon nga fiesta; busa higugmaa ang kamatuoran ug pakigdait. 20Mao kini ang giingon ni Jehova sa mga panon: Mahitabo pa nga adunay moanhi nga mga katawohan, ug ang mga pumoluyo sa daghang mga ciudad; 21Ug ang mga pumoluyo sa usa ka ciudad moadto sa usa, nga magaingon: Mangadto kita sa madali sa pagpangamuyo sa kalooy ni Jehova, ug sa pagpangita kang Jehova sa mga panon: ako moadto usab. 22Oo, daghang mga katawohan ug mga makusganong nasud nga moadto sa pagpangita kang Jehova sa mga panon didto sa Jerusalem, ug sa pagpangaliya sa kalooy ni Jehova. 23Mao kini ang giingon ni Jehova sa mga panon: Niadtong mga adlawa mahitabo, nga napulo ka mga tawo mokupot, gikan, sa tanang mga pinulongan sa mga nasud, sila mokupot sa sidsid kaniya nga usa ka Judio, nga magaingon: Kami mouban kanimo, kay kami nakadungog nga ang Dios nagauban kanimo.


c: text/html

text: f SUGILANONG BINISAYA, SINULAT NI E N A R E M UNANG PATIK PATIKANAN NI FALEK Sugbo, Sugbo, K. P. m. SUGILANONG BINISAYA, S I N U LA T IRAIIi) UNAmTpaTIK PATIKAN AN N! FaLEK Sugbo, Sugto», K. P. 1910 ^HW PINATIK NA; (Mga sugilanon, Piiadalagan % Balaty GINAPATIK PA? St&paro (Sugilariong Kitatsild) GINATIWAS PAGSULATs Kasingkasing ug 2£al&£j {Pung* puug 8t maa sinuldi sa mya baniugang Manu- nuldt sa iBinisaya.) V INANDAM: 2&t*Q 1LWT1Q&Q& (3ugifanoh  -^!!" fc * t" PILAKAPULOHG Dili maoy akong tuyo ang pagddut ni saway sa ato karong ka- kostablisan. Kanila aduna akoy mga ma-ayong higala. Ug ako pang iAngon nga sa mga Kostables $a Dumanhugt labi na niad- iong nanghitudto ning lungsora sa tuig 1916, may mga utang akong bu-ut. Sa pagsuldtko ning hasahona, ako igo lamang naghuldd sw mapait nga kahimtang kanhi sa atong Lungsod. Kung ugaling sa iyang mga dahon, ang kakostabiisan mahimutdng usahay sa dili ma-ayong dapit, kand kay mao ang gimbut-an sa mga hi- iabo nga, sa usd ka bahin, dili usab katingalahan sa/usd ka ka- ponungang bag-ong natukod ug nga.wald pa ka langkati kanhi sa iyang mga "apan" Kadaghanan sa*mga hitabong gisaysay dinhi, natambungan nako. Nakita ko ang mga panglupig sa mga Kost&bles ug napa- mati ko ang mga agulo sa mga dinaugdaug. Kining basah-o- na—balikon ko — muo lamay luspad nga hulagway sa makalili- sang talan-awon nga nahipatik kanhi sa batan-on kong kaldg. Dili maoy akong tuyo ang pagtandog karon sa mga samdd nga kahd nanga-alim na, aron mamalik pagdugo; dili. Lain maoy ukbng tinguha. Buot ko lamang ni-ining basahoiia ipahi- numdum sa kadaghanan nga dili mahimo ang pagdaugdaug, lu- pig ug olipon kanunay sa lungsod; moabut gayudang higayon nga kini, kung hilabihan na sa pag-antus, mosupil, ug ang mahi- nayak pagsupil, mogamit dili sa gahum sa balaod, kung dili sa balaod sahinagibdn. Natukod ang Kapulahanan gumikan sa mga panglupig ka- niadto sa mga Kostables. ;Hinaut unta nga tamdon kining hitabo-a sa atong mga Ponu-an, bwahan dili mahitabong matu- kod sa uma-abut, gumikan sa bisan unsang panglupig, ang laing Kapulahanan! ENABEM.   & ■ "Cuand6 a un pueblo se ie amordaz&, euando se pisotea a sti .digriidad. w su honra y tbdas sus libertad.es; euando ya no le  ermite ni siqtuera ^ilorar; euando se arranea del corazbn hasta ia uitima esperanza. . . . " . . 1 ,entonces, ... entonees, .... lentonees! . . , no le   hoyhoy ug, unya, sa mza halok ug parayeg ai iSiding, gnganong ipahilayo karon nga, kung ma- hibulag siyd sa iyang lungsud, kung dili niya mabati ang ka''nit sa pag-amoma sa iyang ginika- nan, kung dili niya igakita si Siding, mahimo mang Ispidno ang iyang kinabuhi? eNganong pa-antuson ya. siya* : eUnsay sapay£n a*ang kaniya sa kinaad- rnaii njra di i man kinahanglanon aron mahingpit ang iyang kabulahaoan ug ar6n kadungagan ang kahimugawayan sa iyang pagpuy6? Tangud niini, sa pagsulti kaniya ni Kapitan Awiag nga sa dili madugay pagikanon na siya paduloog sa Manila, linagb» san ang kasingkasing sa kasakit, siyaV milo-um paghUak.... Apau, * hugut kaayo ang kabobuton sa mga tigulang, ma initon uyarnut ang ilang tambag, gi- lukmay siya sa mga malum6ng pulong, nga sa katapasan, bisan Hnumsan sa kasubo, siyii-nii'uyon na lamaog. ■ . 16 ' "— Kaoai, Godo,~~matud p:a nila— »'ay. ■ triga ii- gulang - na-, dili uaU bu 6t nga mahimul^ k& s& sm.ong kiiira.a, labi na kay hingsayran namo kung imsa ang kasakit ngi amoag ipatagamtam kanin^o ksnsr Sidiag; apan ang t*wo angay magapalandoag, dili lamang aa iyim* kanga'ingong ka-ayohaD, kung d li sa iyang Inab&ng-Yuta usa\b. • , Wa'Ia ta ■' hiba- lo-i nga a& kaulahian siyd magfckin8hanglan •■ba,. dtli lamang sa atong bahandi nga dayon atong ikahatag, kuhg dili sa ka-aiam us£b sa iyaog mga an&k. gUnsa man unyiy ikapamaiorig - kanamo, kong kamli wala gayuy ikatany*g?\ }? ■IV. PANAMILIT... Matud pa sa mga Magbabalak, ang adlaw gt- buhat ni Bathala, alang sa mea tawo, ug &ng gabii alang sa 'gngma. . Ug k&dtong .- .gabhi-uW, magbabasa, matahiim oyamut, makabibihag. Sa matin-awng lsngit di-ln waiay bisan usaVka dag.um nagbnlin^, Bulang takdol nagabnnwsg sa d&kriog ka*iga; sa tan&ma'n, nakighaewahagwa sa da^hang mga buiak usa" ka mabugnawng hoyohoy; *ug mz& mangliw, kandng mga mag-aawit' sa atong ka- ima ban, nanag-iyahdyg pabati sa ilang " makawiwiling tnehoy balitaw nga ginaduyogan sa us# ka kitarang daw may bulaw^Dg koldas. . Gabii sa pinarayganay.... afan &&. pinaiayga- utyng dili sa mga haiok ug hudyaka, kung diii sa kasakit ug hilak .... Ma6 ang gabii sa pana- milit. Inigka-ugma, sayo uyamui niogikao na si Leon padulong sa i^anila. Sa dinayandayanan sa daghang -mg'a taniiua nga u yzotea" sa bslay ni Kapitan Jantoy, sa da- pft difn-^lamd,ng s*ksi && ila kanhing mga kali- pay!—nagapuog-ut ang 'oaorning glory," anaa si Leon ug Siding Katapusang gabii nga kanila na- hibilin, aila nanagpahimulos sa panagkita, aroo ea pagpanainilitay. gUnsay gipan igsultihan ni!a? Mga ma-initong saad sa gugma, pagsublisubli ?a inga- paniimpa, panghupaw, gkinsay wala k6£ila masayod? Kung ugaling ikaw mibati na sa gngma ug oahimulag sa imong hinalaran, dili kinahang- lan saysayan pa nako, kay nahibal6-an mo na nga nianang mga higayona, magilisgiiis ang ka* singkasing sa ktsakit, magadangoyngoy ang kalag ea kasubii ug matumog ang mga mata sa luha. . I&y! kadaghan mahitab6 ng* manamilit kita, masinaligong mobalik dayon, ug unya, sa dili la- mang hibsl6*an, dili na gayiid mahi-Gli, ng kung mahi-uli man ugaling, kadtong atong gibiya-an, ?iamata"y na, nawala ba\ kiin nalimutbd hinoon... Tangiid niini, arg panamilitay masubo gayud, ug kun? ang managbulag, mga naghigugma-ay, lawod §a kasakit molunop sa kinabahi Si Siding ug Leon, nanaghilak; apan labi na gayud si Leon nga, tungiid ba kah& kay maoy mogikan, n*gadang6yngoy sama sa usa ka gsmayBg bata. — tUnsaon ta man!~ magantus na lamang ga- yud kitd, Leon, — misulti ti Siding sa tiogog nga daw ma uyonon na lamang sa ilang kasakit.—- Gim- but-an da kana nila ni Tatay, kay makaayo ka- nato. iKinsa usab ugong ginikanana ang mapag- antus sa ilang anak, sa wald lamay hinungdan! — Apan,— malagoton mitubag si Lwon — £ngano pa inang ila akong pa-adto-on nang Manila, nga dinhi wala na man untay nakakulang kanato? ?Pili b& nagakapin kanato ang bahandi? — &mout kaha Leon; wala ako makaaabiit sa 19 ilang tujo. Aus tawo ug6d kono magkmahanglan man gaytid aa kina&dman. — i Kinaadman ! — misakgaw pagtubag si Leori.-— Anaa bit&w kand si Tasyo, pilosop6 man lono, daku man laging rabanit. -— Apao, tungud kaniya, Le6n, kaduha malu- was ang atong lungsod sa kadaat. Kaniadto sa sunugon na unta ang Sah*gon ug pamarilon sila si Tatay sa mga katsila siyang bugtoDg si Senyor Tasyo maoy nakigsulti sa Kapitan sa 7.8, ug ealamat kaniya waii hil&bti ang atong lungsud ni tokbilon v ang atong am»haa; ug kar6n nang pa. nahon sa inga amerikanhon, gumala §dili ba siya rd up6d ang mingsugat kang Kapitdn Peter n^a bu 6t untang musunog us&b sa ato? — Nao, — malaguton gihapoa, mitub3g si Leon — joadato nd dy& tungud niana? — Wala man gani; apan bisag kabus, ginahi- gngma ug ginatahud sa tibook nga lungsod gDili ba kaha asab tuud bu-6t nila ni Tatay nga M- gugma on ka unya sa langsui nato? — -J Ay SidiDg!,— -nanghupaw si Le6n sa hata-as uyamat— -ang gugmang gitinguha ko, ma6 ra ang imoug angsa atong mga ginikanan; gawas kanila, wala nay pagbatiog makaiipay pa kAnakd. Sa pagakabati i i Sidmg ning raga pulunga tambal sa iyang mga kasakit, mipahiyum maka- diyot, ug unya, sa tingog nga mapangabtibhu-on, mitubag: — Tiogali hiaoog inig-abut mo sa Manila, nia limut ka dayon kanako ug mangulitaw6 sa nbdh. ~lAh! dili kana gayud mahatabo ! Kini ug ka- siagka~4ng puno a£ sa gugma kanimo, ug diH na ' • '.so : lan sa laia. Ikaw gkni hiBooD...—- mitapng d Le6n, . ... Apa*n itigano p8rg subayori ta- dinhi sng tanang ginasultihan nia? X>asdyran r>& nea ang pang&dvi6n m mga nanagto-o kang Kupido. nia- nang mga binuh«t nga ang mga kssingkasing gi« nala^ba^an sa balawhnong udyong sa gugma, ha* ta-is uyamut, waiay katapusan... Kanang mga mainmong pulong nga gimugaa ni Bathala alang sa mga manolonda ug sa mga babaye, gipabati n! Siding kang Le6n; ug kini, mapoltib-oo uyamut, nugapabati nsab kang Siding mga pulong nga ■■ ti* numog sa kaminiaw, mga pnlong nga kaugal hgoe lamatig sa k&singkasing linums&n sa kasa&it..., tl Sa "Lieeo d* Manila 1 May tuk> 'ka tuig nga si Le6n atua na sa K&» ulohan sa Pilipinas. M*y tul6 na ka tuig . nga-- 8iy& na»ato-6n sa* "Lieeo de Manila", nianaag "Ool^gio" di-fn ang kina-adman gh atudlo sa ka~ bata-an, dunijaV sa pagslisil sa ka ingKasing -'sa. gugma alans sa InahingYuta. Ang pagbati niya kang Sidiner, mao gihapon; dakti, wal&y kinutuban, patli; gugma nga alang kaniya tawang lamang ang gahum sa lioiy-aney ag ang lakat sa panahon, kay dili gayad malang» kat ni makapabugnaw sa kasingkasing, Sa mga takn'a nga walay buhat ug, labi na g*yud, nia- aang mg8 takna nga ang lawas, sa humaa asg— daghang kahago, mangita na sa pshulay, siya, inay matui>g, magapalandong hinoon, magapalandoBg kang Sidlng, niadtong nahilHy6ng kalipay sa iyang kinabuhi. &ng mga mas>lub-oag kahayag sa ka« haponon, ang kamingaw sa gabi-f, ang mga lang* gam nga managbat6g sa kahoyng siliagan sa iyang lambu-anan, ang hoyohny, ang Bulan, apg mga Bitoon, kan& sila, kanunayng mangahimons; saksi aa iyaog gina antus, sa mga pagpanghupaw niya, ea iyang paghil&t.. 29 *■' *»? 'Apdn kf roa dili n& si Sidiog d&ng usai£ ang ragahari ea iyang hunahuna ug nagalagbas sa ka- ^akit sa iyang kasingkasing: ang mapa-It nga ka- hinrang m atong Yuta, kining atong pagka-ulipon, iya us£b ngt giaapaughinoktukan, sa kanunay iyang ginapalandong. Salamat ug6d sa mga tolon-an nga nadawat niya sa- iyang niga Magtutudlo, siya t*i Le6n, na- sayud nga ang Yuta tang Natawhan ala-nt kaayo, nga iahl sa ubdng Nasiid, ulipon: kahimtang kini nga ma-us&b lamang, dili pina-aui sa kus6g sa atong mga biikton, kay kita mga malnyahon uyamut, kung  0 Tasyo, . 'dili kaha unta mshatabu dinhi -ang.hila- bihang mga kadaut... Tungud niining pagka-as&b nga nahitabo sa salabubn ni Le6n, siy£, bisan tu-od maga-aotus iiyamut gihapon gumikan sa iyang paghimulag kang Siding, karon mao nay nagadasig niini sa pagpa- pa-ilo|> lamang una, sa pagpa-abut.., kay kadt6 siya nagatoo na, sama sa ilang mga ginikanan, nga ang tawo aneay magapuyo, dili da alang sa iyang kaugalingong kaayohan, kong dili alang usal» sa, kaayohan sa Inahaag-Yuta. 24 ; vi.- ■' Konstables kua Bag-ong "Guardla CivlT' Tugig 1902. / Ang kagubut batok sa mga amerikanhon, na- tapus n& dinhi sa 8ugbo Sa maka-uea" pa, . ang kusug sa katarungan gidaug sa katarungan sa ku- siig. Lupig sa hinagib&n, kabus ug gutum, kad- tong pongpong sa mga igsoon nato nga sa ka-isog sa Leon nanaglaban sa Yuta tang Natawhan, gi- buntog gayud> sa katapusan, sa mga amerikanhon. Matarong tu-od, bala-anon ang katungud nga ilang gilabaoan, sanglit mao ang kagawasan s% atong lungsud, niaoang gamayng bahin sa kalibutau, dHn anaa managpahulay sa dayon ang atong mga katiguiangan ug di-in anaa managpuyo ang mga binati sa atong kalag; apan mga pinuti da, su-6b, bangkaw, pana, lantaka ang mga hinaeib&n aila, ug ang piuuti, eu-6b. bangkaw ug lantaka, dili makatumbas sa kanyon, ni makaparang gaoi sa pusil. Sa natad sa panggubatan, ang hinagibin ug kaeahiim maoy modaug kanunay ug dili idili aog ka-isog og katarungan! iNatapus na sa Sugbo ang kagubut! . Ang bililhong dug6 sa atong mga igso-on wal£ na ma-usik pagbisibis sa kaumah&n, ni sa kaha~ " ■.: 25 nginan nato madungdg p& ang hadyong sa pusil ug ang dahunog sa kanyon. Hingpit nga kahusay ingdg nagahari na* sa atong Lalawigan. Ap&r... kinsay maminaw sa mata-od ngra pitik s& ka&ingkasing sa lungsad, maka»ing6n dayon nga kadtong kalinawang nagahari maiimbangon diay, kay ang kadaghanan, Iabf na gayiid ang mga ka- btis» ang mga tawo sa uma ng buhat, nanagoatig kasilag batok sa Kagamhanan, kasilag nga gina punggan ana, apan nga kay hingpit, k*y naga- dila-£b sa dakang kasiga sa mga daghan, t mobut6 ea madugay ug mad*lf .... . Diii kay ang Lung&ud, sa tapus ang haau- b6ng pahalay ug pahi-uli sa kuso# , nagatoong hi- ga.Ton nang nsbong ang gubat ar6a. sa nataa sa pag awaysn, pagbawi sa kag»wasan nga, sa eUkung paglapig- gigakmit kaoato sa mga kawatang luma langyaw; diii. .. e&dtong kasilaga, mao aug kioa- hanglang babati-on sa tanan nga, aa hnmau dag a ug moampo, inay sagnpdn, ingen sa angay ur ta, lelupigan " na hinoon, yatakan, panamastamasan, daiigdaugon . ... Ang ginapangandoy ugod sa ngatanan nga, pali sa mapait nga kahitntang sa Kagubut. kapa himudsan na unta ang kalinaw, di-in hari ang tagsatagsa sa iyang panimalay ug bugtong mag- buba-ot sa iyang mga butang, wald kaniysy ma- gahilabut, wsld ug wal£ modangat... hinonoa ang pagkabutaDg sa Lungsud nagakaduag^g kapait. Bisan asa, mabati ang bakho sa kadaghanar. ug dili tiaw ang mia walay paiad nga, g& tago e& iiang payag, mga masiiagon, naeagadangoyngoy.. . Daw bugdlbug&l sa kapalaran, aiang sa Lungs'id Ikabalhio ang mapintag nga panahon 3& "@uardia X ■26 Oiyil". Sarna kaniadto, ang lupig ug daug daug aaga- tuasik. Mga tawong walay sal! ginabukbok; mga bir. tang, labi na gayud ang mga hayop, ginagamit sa wa- lay bayadbayael; daghang mga babaye ginapanlugos; ug dili diyutay ang mga tirialikdan sa palad nga, sa walay hohinongd an, giparilutharig ug nangamatay.. . iKahimtang sa kaguol, kasakit ug hilak, mao ang kahimtang sa Lungsud! Ug ang mga ginika nan niini, mao ang mga Kostables. Sa bag-o pa ugong natukod king mga ann- daloha, ang kadaghaoan kanila mt>6 ang mga ta- wong iabing dautan sa duha ka kaiiwat: amerikan- hon ug pilipinhon Mga pa+aygutum ameriisanhon nga, sundalo lamang, n&nghidrgsa . dirihi si pa- naaon sa gubat ug nga unya, nanagpaka abut sa pagkakabo kun sargento, maoy sipanghimong mga opisyal sa tostables; ug mga sundaio niia kadtong, ang uban, mga Judastang igsooa nga si atong pakigbugno batok sa mga lumalangyaw. nanagtt- bang ni-ini, binuya sa u?a ka pudyot mga saUpi, ug ang uban, kadkmg mga mangugubut nga,, tu- ngud kay dili maantigong mangita sa paoginabuhi sa laieg paagi, wala manumbaling pakigtiperi dayon si ila ksnhing mga dinumtang kaaway. Mga ta* wong sama niadto, nga sa kanunay nanagbugal- bugal lamang sa kaayo ug kitarong, dili katingad aii nga managhimo sa t anagkalainlaing panglupig. Ug," sangiit pinaeagdan, sang'it aeg mga punoan nila daw nanagpakabuta bungol lamang sa ginabuhat sa ilang mga sakop, kini sila, bisan asang daplt, mangilog sa mga butang, managpilit sa pagbuhat sa walay suholsuhol, mamukbok, nanglugea ug, daw dula-an lamang ang kinabuhi, oanglutliang.... 27 . VII, ' iiiMga Ttilisan! Ang Lungsud wala^maka antus/ Miabut .na aEig panahoa nga ang tagaydn sa pailob mi awas. Hi- nntdan sa tanang kala-uman ga pagpinaatont sa k»tarung, napilit sa pagpangita niini sa iyang k&- ugalingoug kamut. Ug natukud ang PULAHAN, Mga tawong gikan sa nagkalainlalng . dapit /sa" Sugbo, uhk sa panimalii3, ug inibut ang sundan?, rianungas sa bukid, {Tagsatagsa kanila nij?ad»l% tun6k *?a kasingkasing! A ag uban : na^agntus pa sa kasadt sa bokbok: ang ub£n nagahildk sa ka- matayon sa ilang anaMn kun igsoon; ang uban nagili3gilis£n sa kalag tungud sa dayong kaulaw sa ilang asawa, an&k kun hinigugma; u§ ang nMn nagabati sa kayugiit tungud aa ilaag mga bttang nga gi^angilog.... Ug masinalingon sa katarungah, nga si Bathala mot&bang ktnila, nangita" sa kostables. 8ila waM managtagdd sa kahuyang sa ilang mga hinagib&n; mao ray ilang gipalandong ang pagpanimalus ang pagpahamtang sa silot niadtong mga banyaga Ug nahitabd, sa ingdn, ang dsghtng .. p>iaag- away. Sapa" sa dug6 oaiagay aa atong. 'kaumah&u ,28- tsg lifro k* iibong kinabnhi nan&aiaglag. '--.". Apan kadtong pa alsaha sa mea alaut, inay makseumpo unta sa daat&ng mga buhat ea mga kostables, nakadngang hinoon: bag-on? mga 'etol" nga dih mntogut ug supak, ang pagsnkoi sa o>ga Palahan, nahimong, ahng kaniR masigang sug- hud *a iiang panglupig. iTagaa aa l&mang sa ks Innisoran ang ginatamud! ^a l*bing diyutavng say6p kun sa labing binuang pseangil, aog t»wo ginadak6p, ginakulata, giaabilango ug, kong di«i pa igo, ginaltttnang! Ug ang mga Pnlaban, nga sa iiang iaga]s* walay laing tayo kadtong mga tawong nahn±$an na a» pailub tungud kay w> )a na sraka antus ea pagdaug-daug kanila; kadtong gipamukb» k, >\ipa- matyan ea am&ha'n kun igsoon, pip&niogoBan ea *#awa, au^k kttn bimgugma; kadtoog gipangawatan sa mga hutaag; kadto eila . i^ipaug>ii& hinoong mga- maeupilon sa Kagamhanan ■ mea ma'iapason'sa Balaod... |H MOA TUL18AN!!! V ' II ' I ■. ■ 29 i VK1. .. | Si Kztften Pdgg Usd ka u eompafiia" sa kostablea nga mina&* duan ni Kapitan Peigg, miadto sa lungsad sa 8a-. hagon. Nadangog aila nga didto may mga Pnla- han, ug ilang giadto aidn sa paggukkd, Nas4yad s'ia nga bisan ansa ane kaisog sa mga kaaway, ilagayong dag on, sanglit ang mga hinagiban n ini mga sandang lamang, samtang ang ila, mga pos»! |Qg. kaayon. | Kay sa langsud wala man siiay gikahibalag, laaiungas sa bakid. Baat nila gayung kab uton aiug dili hitupngang dangog ®a usa ka kaawayng ;fupig uyamut! Ug didto st oukid, ma£y ua* nilaog nakita ang usa ka pundok sa mga tawo: nanambong kadto ea usa ka kasal. Apan kay gihanabuna man sa mga Konstables nga kadto mga Pulahan na ila dayon, sa walay suslsusi, ngt gidunganan pagpa jboto sa* pusil. Dihadiha, lima ka booi: nangama- tay, Ang uban nanagan, ug ang nban wal£ maka lihok. Ang nanagan gipangukud, ug ang nangp» §aibilfn gipanggapus, • . v ■ — {Hal& bamns eoji todos?— matnd p& sa m&~ ugong Kapit&n m An.s; lftking bag*ong gikasdi, nasaiDEd ea abaga, og aug iyaog asawa, patay ea kahadlok, gikuyapdn ... Sanglit ang bana mao ray maayoag pagkasa- put, ■ gipaatubang ni Kapitan Peigg. — |Cosa yu jaei aqui?--gip*ogatana. — Nagkombira intaon k&mi, u senor\ sa akong kasdl--niitubae nga nagakur6g, . —^Gosa?— misingka ang kapitdn. —Oikasal iataon ako "senor" ' -~\ A h\ yo bakak: yu - Palahan! — ug gil iv6d. giligid pagsaspa ug p*tid. ... Ug i'ay walia p> dag w&y rratagbaw si Kapitan Peigg, gitiat*g. niyaaig alaut samga sundalo, kinsa gipanugo sa pagkulata niadto, tiantudg motubgan nga ahg n&sagpundok sa ila, mga Pulahau: Igo Iamang nahimulag ea iyarg atubangan ang alaut nga bana, si Kapitah Peigg miatubdng Ja- yon sa mea babaye nga, pun6 sa kakuyaw na- nagpunsisok sa suambi. Gipagula niya sa hawaran. ug sa human pantitukig tan-aw, glpanghiogmlan' nga nama'Uli sa ilang tagsatagsa ka balay. Mao ra y gipabilio, sa itaas.ufcavkahiya.ang bagong gikasal. ' Batan on nga kuhg sa mga bulak paV dili pa dugayng mibukla*J, lieon ang lawas, ang dughan daw iinalik, naong inakabibihag, mga matdn^ dagku ug maitaro, baba nga iag6g giuahidlaw kanunay sa mga halek. kadtong babayhaoa mao> us£ ka hiaog nga malalim uyamnt.,. Ss pagsud-ong ka niya, si Kapitan Peigg gipanguragah sa lawap; ang: iyang dugo mi-ihit Ug ang hunahuna n^a kad- tong kaanyaga. sa dili madugay sapahlmudsan na sa i*in,' Da.kaiintal kasiya. kaniya nakapasibat sa 31 . ' ^ pag-anag pahimulos... Diha, ang \Kapitam mibiya" sa pagk&tawo, aron mahimong imananap! Gilayon midool sa babaye ug migakue; apan sa kalit, na- hiaguman niya ang U3a ka sagpa. Ang kasab» sa daha* ka lawas nga nagbugno, nadungog dayon, ug sa -wala madugay, ang ma- sipang siyagi t sa babae, nabati: iTabang! tabang! Apan, ikinsa kaniyay motabang? gkinsay mo- luw&s sa« mga kamut niadtong banyaga? Stya, naga usara, ug iyang bana didto sa silong, sanaran, bunog ang lawas, ginapus.... - — -iBuhii ak6 ninyo mga mananap! iBubi-i ak6 ninyo!— nagkanay#n kini, pun6 sa kasilag; apaa kawang lamang ang iytng panlimbasug, kay ea labing kapintas, gikulata man hinoon pag us£b. Kinahanglan, kinahanglan gayud nga ang bn- ngang binantay&n sa tag-iya ug pinaabut sa du- gayng panahon, ma-pup6 ng kapahimudein sa lain. iKinananglan gayud! Gikatasan, tinumug sa singut, ang s&piit gum-os ug palpag ang buhok, nanaug si Peigg. Nagmand6 day6n sa pagpapundok sa iyang jmga sunda.o, ug sa tapus mosug6 nga ga-iron ang ?banang ala-ut sa* usd ka haligi, siid nanglakat pa- Idulon s» Lungsud. Binhi nimahulay silag usa ka adlaw. Ning higayona, si Siding, ang hinigugma ni I*$®m t Mngiit-an . m Eapitan Peigg. 32 ■ IX » ■' ■■■' " lUsa day kasingkasing ug usa day gagmal Ang Kapitan sa Kostabtes giabut aa kaibug k*ng Sidfng. 'Matahiiea kini uyamat, hilabihan ang kahingpit sa iyang kaanyag, hga ang maka eudong kaniya abuton sa dhhaduha kun sa iyang atubangan aduna bay manulonda, kun usa" ka ya tan-eng binubat. Siyd ma6 ang babaying dinamgo ea Magbabalak; ang pinangandoyng sulondong alan$ sa iyang mga "euadro," sa Maababuiit. Kawayang molubay Kun huypoa sa hoyohoy» mao ang lawas, nga daw linalik ni Pandayng Bat hala, napun6 sa kahingpiL Malumd ang iyang nawong sama nianang Manulondang mokunsad ga tawo ng, sa tapus kahutdi sa tanang paglaum, aagakinahanglag bala anong kalipay; maitum, da^ iinawng dili matugkad ug sa iyarg kahiiadman nagatago sa talinghaga sa gugma, ma6 ang mati f nga, linandungan sa malabong kiUy ug binauta- yan sa mga mabawog nga pilok, nai§ahimcng mga batobalaning makabibihag; ang iyang mga aping mapulapula, ingog bag-o kanunayng na|ribulai aa adlaw; ang il6ng, dili pislat ni mataliwtlw; u| ang baba ioh aog baba! kung musulti, mao ang iuhuran sa mananoyng tingog, ug kun mokatawa, s&aingug gangha-an ea Langit, diin sa iyang sulod, ang mga Minulonda nanagnukyaka." Apan bisan unsa ka dakti sa iyang kaibug kang Sidlng ug sa kamanap sa iyang batasan, siya\ wal* maka-ako dayon sa pagpahayag niini aa iyang tuy6. * Ang kaligdong niadtong babayhana ng ang katalagsa-on sa iyang kaanyag, nakapaki taha* sa Kapitan sa Kostables. . Aton sa pagkab-ut sa iyang tuyo, kini nsahay makahnna'hunl sa pag-ulita6 kang Siding, pagkabig nilni pina agi ea pakilooy ug hangyd; apan usahay i)3ab v labi na kun ang ^awanong hianrit sa ka- ibug musugnib sa iyang lawas, si Kapitan Peigg makapalandong sa p*ggamft na lamang ea kus%... iMa-ayo kini, kadali da ug dili mosaydp! ilg sa ulo niadtong Kapitana, kanunayg ma- gabugn6 kining duha ka hun£huna' . $Ha-in iyang palabin6n? - XJ4& ka hapon niana, miduaw sa balay ni Siding. Kini ug si Kapitan Jantoy nangatubang kaniya. Si Mr. Peigg nagpa-atab dayog sulti nga aron sa pagbantay sa lungsud, siya napilit sa pag- baMkbalik kanunay sa Sahagon, tungud kay sa mga balangay niini, adunay daghang mga Pulahan. '■— Viato nomas— matud pa niya, — otro semana patay eineo bukid •— Diil kadto mga Polahan, Senyor. Mga na- namboni lang intaon sa us£ ka kasal, — mirabag mapaubsanon si Tan-Jantoy. , . Ang mga puloog niini, wala makapahimuot kaog Kapitan Peigg, kinsa, bisag nagpaka buo> bnotsn ea atnban^an ni Sidlng, wala makapugong pageinka. ■*■'.'■ . ■;""■ ■ ;■ u — l&esa you ?egufro Pukhanl |porqu§ jabla maayo jillos? — Wala ako niolaban ki nila, ni Pulahan ako, Kapitang Peigg,— mitubag, „ mabugnawoD, apan wa» lay kukahadlok si Tan-Jantoy.-— Ak6 miaulti lamang sa tinuod Usa. gani niadtdng nangamatay, ako raang saop. . ... . Niadtong hspona si Kapiteu Peigg na- naug sa balay ni -Tan- Jantoy, malaguton uyamut. Nagiagut siya tungud kay walay nahimo alang sa iyang tuyo* ue labi na gay d, kay ang aeaMn ni 8iding, nagtoo nga kadt6ng ilang gipama^ay sa Inga Kostables, dili mgaPulahan. — Kaha kanang tigulanga— nagkanayon sa iyang hunahunaTsi Kapitan Peigg,— nasayud dagway usab nga kadtong babaying bag-ong min>6, akong gi- lugos . ■...' * * Miagi ang usd ka "semana". Si Kapitan Peigg niibaUk pagdu-aw sa balay ni Siding. Apan lahi sa una, mao na iamay miatubang kaniya si Ka- pltan Jantoy. Si Siding wala na pakita. — Igo lamang nagkabaylo silag pipil£ ka pulong, si Mr. Peige, nga walay laing tuyo kun dili si Siding da, naDgutana sa amahan niini, kun hain ang iyang anak. Ug sa walay popa-abut sa tubag ni Tan-Jantoy, miparayog sulti: — Mi queri anak ostid. Mi bamus insigida matrimoni. ^__ Linting moB\t6 sa iyaog ti il, dili unta ka«ayo m&kapakugang kaog Kapitan Jantoy, sama ning mga pulong ni Mr. Peigg. iKini mangasawa sa, 8a ' iyang ana'k! - iSa pagdu 'aw-iu-aw . niadto, ma6 '•■-..- 8.5 . diay iyang tuyo si Sidfng! [Dili ug diH mahimo! I^i Siding dun* nay sinaasan pamanlioridn, si Leon de la Crisz, ah£k ni Kapitau Awing; apan bisan wala pa kini, si Kapitau Jantoy dili gayud mo- uyon, kay iyang nakita nga sa tanang magtiayong Amerikanhoa ug Biseya, wala gayuy bisan usang malipayon. Ang kaliwat ng« Amerikanhon supak kaayog taras sa ato. Labiit pa usab, ginaingori nga^ ang mga Amerikanhon mahaghulamhulam kono. sa ilang asawa, gunsaon niya pagtugot nsa - ang iyang anak, hulamhuiaman lamang unya? Busa namalib;d siya dayon kang Mr. Peigg: — Saiamat sa imong pagpasidungdg kanamo; apan ipahibalo ko kanimo, Kapitan, nga si Siding aduna' nay pamanhonon. — -Ostid dili Siding— misakgaw p»gsultf si Ka- pitan Peigg — Mi queri jabla ella. — 9ipasida-an ko lamang ikaw, ardii dili mag- hago, Sa akong anak wa ka gayuy mapa-abut... Apan kay buut fca man kaha makigsulti kaniya, ako ikawng tugutan, iDili maingon ninyoog mga lumalangyaw nga kami, magpugong sa among mga anak sa pagpili riiadtong ilang higugmaon!— Ug si Kapitan Jantoy mitawag kang Siding. Kini migula ug miatubang kang Mr. Peigg, nagpaabut nga ang Kiipitan sa Kostables mobu- ngat 89 iyang tuyo/ Sa pinulongang nagakayamukat ug sa sinulti- hang sakot hangyo ug hulga, si Kapitan Peigg mipahayag kang 8iding. >. .. — Pasaylo-a, Mr. Peigg,— mitubag dayoa si Si- ding— -nga dili ko masagup ang imong -gugina/' Dana nay tag-iya ang akong kasingkasirig. U: . ' .—i&tsa you tegato ' Puiahani iporqu£  -ang mayam-irong pahiyum nga, eaira aa baraw motid-lop sa ka- aingsasing. . Ug siy£ motindng na nnta aion sa pagblya kang Kapitan Peigg, kay iyang ntkita. nga king taohana dili &&gayog atubangon: inay magpahi» obae. sanglit nagkihanglan inagpahitaas na hiuoon! Apan si Siding waU makaiihot, Iray si Kapitan Peigg. oga sa kananay nagatotok kaniya, mignnit aa lyaog kamot ug milabni laron nnta p&ggakus kaniya, ug pagpatik sa iyaag aping aa usaV ka htlok! Ug kadtomg panamaatamasi dagway aaainmaii unta, kung eakalit, waJ£ pa aiuguld si Rapltaa Jan- u*y nga, kurdg sa kasilag, misiyagit: iMananap! jManaaapf iKanaugl 37 X. Kung dill-on ang gugma sa Kapttan sa Kostables May pipili na ka adiaw aga s» iungsud ss* B * '-■ . . . diin usahimutang ang iyang . "destaea mento' V wal£ m»galih6k si Kapitan Peigg. Ka» nanay lamang nagatak-ap Ba iyang lawak, ug kun ugaiing mogula man, walay laing buhaton kun dili *ng pagpakita sa iyang dautdog bnnt: manga^at>d Ug mamatid Ang hinungdan niiei. rnao ang nt- Mtabd kaniya didto aa Sahagon. Ang pagduauli ni Siding ug, unya\ ang patrpakaiiaug kaniya ikang Kapitan Peigg! ea balay ni Tan- Jantoy, nakapa- sugnib sa iyang kasitgkasing ea kasila», ug r ma~ dinumtanon, nakapabati kaniya sa dakang kauhaw aa panlmalos, iDili niya itugot nga nea lamang ka dalagang Pilipinhon mosalikway sa iy&ns gugma; ng alang kaniya, walay pasaylo kadtong usa* »a »ton? ka liwat nga, eama kang Kapitan Jantoy, mangatias pagsingka sa us& ka Amerikanhon, labi na kan kini Kapitan aa KostableM" K>o, dili tu- ud ikatugut kadtong iiasg buhat ni 8idfng ug Kapitan Hantoy. Ang olipon waiay katungud «a pagdumili ug labi na, sa pagpahitaas. 38 • /Alang kan'iya, kinahanglan ang pagdukd kanunay, pagsugut walay supaksupak, sa tanan g gimando, paglihok lamang, sa us£ ka sulti, daw makina. fu- mala sa pagbu-at sa agaion, matarone kini kun ■ hiwi. . - — i Makatilaw kamo gayudl— -nagakanayon si Kapitan Peigg. Ug sa hilumrusahay magaiingkod ug manampiling, ug usahayltoagabalikbalik pagla- kat sa gamayng hawan sa lawak, siya nagapalan- dong kun unsaon niya pagsilot ang kamapahatas-on ni Kapttan Jantoy ug paghimo aron, ang sa mi natarong wala kauiya ihatag ni Siding iya gayod makab-ut. — Ikaw, Sidmp,— mgkanayon eiya — kinahang- lang mutagbaw sa akong mga kaibug. * ■ Ued ka buntag niana, si Agapito Eioree, tik- ■f.k ni Kapitan Peigg. ug taw nga naila kaayo tu* ngud sa iyang pagkamabudhi-on, nahi-abut sa B ..." — . . gikan sa langsud ni Siding. Miadto da- yon sa Kwartel sa Kostables. Nangita ea Kapitan. Ug daw hinasa niini, musulod dayon, sa walay popahibalo, sa lawak diin ni Mr. Peigg, usara, nsgabinpktpk.'... — Ma-ayoDg biintag, Kapitan. ..■ — jAh,l jkosa, Pito,! — mitobag kadto, malipa- . yon—You balik yai — Oo, Kapitan. — Kosa, kosa notiekl --Kapitan,— -matud pa ni 'Pito— ai Kapitan Jan- toy, si Siding ug si Kapitan Awing, nanungas ganinang buntag eayo sa Haeienda ni Kapitan Janto.y didto- ea bnrid sa 'Sanagon. Maiaambong 39 ko'iio sa uai ka'.k&tapnt>au. . . - • — Motso i&o puiblo bamus aigui ellos!— naogn- tana ang Kapital s% KostaMes. — 9V«Iii, Kapitan. Stla da payod. — Boino, boino, — mitibag— Mi bamus-alia ko}e- allos Pulahan. Ug ' gilayon, rni^ald ug nagsugo ea • nsa* ka r^T- gento nga tigumon ang mga eundmlo. Mangadto sila sa Sahagon. • Ang takna sa paniraa!u3 nga gipa-abut ni Kapitan Paigg, mao na kadto. Higayon na nga : si Kapitari «laatoy mutagam sa iyang pagpangahas, ug nga 'ti Siding, ang masalikwayong Siding, ma- hulog s ynng oiga kamot. Kinuyugan sa katlo-an ka sunealo, si ' K&pi- tan Peigg milakat. Tapus ansj: talo'ka takna, sila nangabut sa "Haeienda" ni Kapitsn ■ Jantoy. Sa la j 6 ? .iLy6 pa -'r'il-. 'ib:ng nakita ar.g riaghang mga tao nga nana^puDsisol: ea iied k«; ^Kaui^ii^. Ar«g mg& 'saop' kadto nga, ■ u'ban 'sa- llang agalon, nanagpahimnles, mga luaiipeyon, si' kTitapnean sa usa ka Sta. Oroz. J Wala 'sng mga alaut nianga- sa^ud sa kadaau'ng iKng gin&pa-abutl' Arun s-i paghimo 's* iy©ng pammalus,- nuoy tnyo ni Kapitao. Pelg»' sr.g pagp^s^ngil m& kad toag ima tu,han? 'n^ Pni?.ha;.), ^sg kins=» may l&but- si Kapit^.ii' Jarti;V ni &i K:H,ito awing. Sa iugon, m; sayon k;:.ruy a -g p.^g^d&kop niini, ng uuya, pv: : ;-u?a g - i^dlo>, ai-£ .. p..gp*— .ig ■' sa kagaiii .ni ^ ::If.n- : Samn 'e-r -y..ct; uk.u;;:-li'u?;;', ea t a~:?-k-- dool na eii:;, ; Si , h^pi ;;;-;. ^.'oi:'-^. ■• i .-;.; :... ; .ii.\cU"' ?'■■:.. ■ ]ya r :g- mga sa'.'op i: ;:. .ii;-4 ;.■ ',,;;';,;:n t!.;^n an^ karna- lig. Dihadiha . tu'od ang mga tawo, sa pagkasabut' sa 'kadautan sa 'ilang ' tuyo, . naeigiyahay usab pa- nagari. Bisan giurisa ni'_ Kapitan Jan'toy pagpu- ■g'ong ari'g iyang rnga saop, pipila da gayud ang narighibilhin. Mga mapahitas-on, ang kasingkasing nagasiga "sa kasilag, ■ si Kapitan Jautoy ug Kapitan Awing, •nanaipaabut sa Kapitan sa Kostables. Ug igo ige, lamang kining nidangat. — Asa kamo?— gUnsa na usab ang buut mo hirno- on?~- gipangatana dayon' sa maisugorig tingus: i i Ka- pitaa Jantoy. - — Mi ' b'amus koji you,— n-itnbag sa paningag nga mabugalb-igalon si Kapitan Peigg— yeu todos Polahan. ;~ — ^Kami, Pulahan? •• ^Uasay imong gipasikara'n Kapitan Peigg? ilkaw kalra "n'inoon a.ng napuki sa hilabihan kahubug! ^ — Mi no quiere motso jabla, — misingka ang Ka- pitao sa ^ Kostables,— You da sawsaw aqui Pulahan. — Ug: miatubang ea iyang mga sandalo aron sa psgsugo nga panakpon si Kapitan Jantoy ng Ka- pitan Awing. Sa pagkadungog ni Kapitan Jantoy ning ■m'andd' ni Kapitan Peis;g, masupilon misingka: — {Dili ako paeUkop! iUnsay akong salal lAlaut niadtoDg motukbil kanak6! Si Kapitan Awing. nga mabugnawong btmt kay kang Tan-Janto>, mitariibag niini nga muhi- lo-n na laenaug usa. — Wa-1& kita karoy m&himo— rnatud 'pa niya — Ma-ayo na lamang hinoon nga raagpatarupoy-upoy kita usa kay tingalig mada'ug-pa. nato si ^apitan Peigg' sa mahmayng pakigpolong. Apan sa wala pa" makatapus si Tan-Awing sa iyang sulti, ang Sargento sa mga Kostables mi- dool kang Tan-Jantoy aron sa pagdakop; ug diha- diha nahitoliiik ksy gisugat man niini sa usa ka makab.ungug nga sumbag. Sa kulit, gikuninitan dayon si Kapitan Jantoy: gigunitan, gigapus, gibokbok..... Dungan niini, si Siding didto sa itaas, misiyagit, nsghilak: — ilntawa si Tatay! jsi Tatay! [Si Tatay! Hilak pa karon, Siding siyagit: ka- nimo walay nay mamati. Mapahitas-on toid ang imong . amaha'D, nangahas ka tuod pagsalikway sa gugma sa usa ka Kapitang Amerikanhon, ug »naa nagaantus na kam6 si.'silot iKamo ray tagsala! Human mangagapus ang . duha ka Kapitan, si Mt.. Piegg mingmander sa iyang mga sundaio nga kadto sila dad on sa silingang bungtod. — Sarhento— matud pa niya — ileba todo taw otro bukid. Si una jora mi nO llega, bamus iboog- bong! patay Kapitan Jantoy and Kapitan Awing* Queda dinhi eineo soldados. Sama sa baraw nga itampok, king mga polu- nga milagbas sa' kalag ni Siling, nga daw gipu- nawan, nahiearasay tgadto kang Kapitan Jantoy - ug Kapitan Awing, kang kinsa migakus, kuypg ang pag-ingon: — Muuban ako kaninyo, Atay. Dili kita manag- bulag. Mag-inunungay kitang tanao. Apan si Kapitan Piegg migunit kang Siding, dungan ang pagsugo sa Sarhento nga molakat Miiugnot si Siding; si Kapitan Jantoy ug Ka- pitan Awing nanupil sa pagkuyog sa mga Kosta- 42 Kt^- kt:l;ita ^a pusil. ■ min^iTiUit k>-f3ik £&yud. — ^Unsaon nlmb eng a>o'ig anak? — misiyagit .si Kiipit-:va Ji\uio-—.B::din::,- Siaia^. ipagbantay niurisiig laog!... . ' . Apan ang suiti . nlng aUut ng«s aaialiaii'wa.U matapTr-, ka'y h,- ■' Va..ft gilumo^ rna.u sa li&gbo'ag Si pusi: ng,i a:« ij ■£:■.?. bjk6boko ^lhaad; . . V J A i ■ U V :'M K l 11 -:i U. lid?. NXU 43 ."i X i '':i ' t V .s.r.. iTA V; iii ii-li. U f i Ku^hiMIm sa fca-as . ea' ..ksnalig si ' Kapitaii Peij;g ng . el : SLilia^, uj ea silong,' 2.ag Jiina ka sasdaior-g . Eostables. -■ Si S'idin^ 'dili na raao ■ ait£ ' 'ka^'nkia ■ maha^atise 'dalaga .ii •.-,'■'- ->-, ^ot,-- y. ." .Vr-.-.v ,- ■"- "0'" J i -'-j>'"i' -.!•■-.-: '^- >:« u: •■.:- J .*."-.:li, .;i., .."-.-. j j.- '-/-' ■.--. .,"-   ,.,i.:- -. ! \'r---i ■£, f*»""*i . — gMa>ui\T?-., ir.&ii kna ako ma^-tisar;*? . — - -Mi ' poidi j.£.ci eosa mi qmri. ' . — -£Ha? eDii-iit ba'-disy, eiiiio kab-utoa pins&gS sa kasu^, a-ig'sa miQ.atarong el'li oo makab-ut? Poidi. — i Oili ng dili!— mitnbag sa daku'ng '.kaisug- si. Siding— iPaiabihon ko aiig'- kam.atayon!' . — Boino— misttl'ti sa mabiaybiayon si Kapitan Peigg-— Si ikaw no quiri, soldados bamus bongbong Kapitan Jantoy and Kapitan Awing. Sa pagkadungog ni Siding ning mga pulonga, siya wala makatingrtg: naghino&tpk. iGri-abut sa 'dakung kaluya, daw nawad an sa tanang kuaug! iAng iyang ainaban intawon! iSi kapitan Awing! gUnsa kaha ang dadangaton nila? iTinueron ba kaha ang hulga ni Kapitan Peigg? i Ug sa dalung- gan sa walay palad nga anak nanagingting, maka- lilisang, ang mga pulong niadto nga kun sa sulod sa us£ ka takna dili siya mahi-apas, panglutha- ogon ' si Kapitan Jantoy ug si Kapitan Awing! Sa kasingkasing sa alaut nga dalaga, nagbugno gilay 6b-, mapintas uyamot ang duha ka pagbati, eUnsay iyang buh&ton? gTomanan ba niya si ka- pitan Peigg, aron mangaluwas si ■ Tan-Jantoy ug lan-Awing? gPalabihon ba niya hineon ang pag« laban sa iyang dungog, kanang labing malahalong hiyas sa usa ka babayiag Piiipinhoat iMasayon pang santaon ang dalagan sa iabing makusug baM; mahimo pang hnnongon sa. kalit ang kakusug sa. unos, ng dili, dili ang nin*r mg'a pahgutaaaha, p>ubag ■'dayon! Kodtong kahimtang ni Sidmg, makapibuang ea tawo ug.makapadugmok sa ka- singkasing, kung ugalingydili mau tabangan ni Bat hala! Ang pagtuman-sa tuyo ni kspitan Peigg, jma- . oy 4iagbu-ong sa iyang kaputh ni Siding, paglunang sa dayong kaulaw u"g- pagbiya sa tanang kalamman alang sa mahimayaong lma-abut! ... iMaoy pagiikay sa katilingban sa mga tawo, pagdiko kanunay sa atubangan sa bisan kinsa ug pagantus sa taaang 45 . pagtamay!... Dili na siy.a anga^ pakita kang Leon, ug, hinonoa, sama sa labing dakung makasasaia, kinah*nglan pa nga ^iya magapuyo na sa tago... Alang keniya, ang kinabuhi, mobiya na sa' pagka- salag sa gugma, pirayeg, awit, kalipay... k3niya wala nay *aing mapaabut, kung dili ang pagbisibis na lamang sa mga luha... Apai ang paglaban usab sa iyang dungu^, ]ay! ma6 kaha ang pagpakanaug sa silot sa kamatayon alang kang Tan-Jantoy ug Tan-Awiog, kinsa unya, didto sa lubngsnaD, ina- nagpanghimaraut kaniya, tuegud sa wala niya pag- pssakit aron manguluwas ang iiang kinabuhi... gUnsay iyang buhaton? iUg kinahanglan nga siya magadaii, kay ang panahoD, makuEiig, nag&lamoy sa takna, sa maka- lilisang takna nga gitagal ni Kapitan Peigg! ... Wal£ na ktha intawon maks-sntus si Si- dfng sa hilabihaeg kasakit, milu-om na lamang paghilak... Sa pagtan-aw rd-ini ni Kapitan Peigg, kini nakapalandong nga sa katapusan, ang babaying 'magah/-, nahumok na gayud. |Kinsa usab ang ma- kasupak niadtong iyang "hinigbng pa-sgi sa pag- hangyo? Nagahinamhinam,. daw' kabayong nakabuhi, migunit sa kamet ni Sidipg, ug .■ kay wala jnan kini molihok, migakiis sa h&wak niini, dungan ang pagpatik sa nawong sa uaa ka mahangolong halok. Daw bulkang roibuto, ang pinugngang kasiiag ni Siding mi-awas, ug sa kalit, ang iyang kamot, masipa, nahipatik sa nawong niadtong mapanamaa- tamasong Kostabies. Dihadiha sila nagkabugn6. -&o An^ kaiDit >?.*lr.w£s- :.?i ■ SiclXng nga ".nagakrig rd '■ K'npitan' P^ig^ ?ig aog kslalim #a ha'ok nga b?;(f~e"^:^t^kwa^ niini, nanagsugoib 'S& ■ iyan* la-' wls . SH liiiEbili^iig kau!>g. .. Mao rga, sa wal£'nay po'pa.napi-on o^ p&ma ea uea'ka'. gipanuigyang' ma« R : -'nap 'ang K-apit'?! sa ; Ro-t-h!es ming 'g^mit sa ■ly&'n^- kiis;^?, ■ avrn e& ' pagdai^g 'kang .Sidiog ug kaniy» pagpehimDloi?...' : ' D:i^,^-.v i'^rr:' br?.?m6. -/111* - ; t^nsn "nivaDs: 'lr'^-ir- 9, ^ilir^ot ni fvdin-- Fa ^P's^u'r^y n^oi/-";^ mai;!n{o ; . ; CB. Pa-ak, sumb*i'_:, karwas, palid, 'iyang Hrri'Tiit; :?.'■?:>. li lV?Tvang U?maa :*n ■'■.■• o 1 ■ .■> . i _ >' . ';';'' bnot ka:' : iji --.it?r : ).r.'~ri aii'?. ci'M:n h:.- ; s-.'.-'o ?a pu° : I, £?• '■d-'das'a, .11?' ??i K-pitpn . Pei.'-'*" i; : :''it.ni:idto:' Sl ^i.'lin:-,. 'ray yoiU &y H^pltnn sa. Ko::t:'b]e3, kfy, hnbo;? 6s ir-.dMpsy; . ■:a i :?Xjaliim_ilos pa;-:- r aii ?a bonga &'a iyang 'buhat. iWsla niini palandunga oga ang ' psnahon 'mad&'li - daeg - mudalag«n; wala siya maka-alingat C\ 1 5"^ . ■ .,- : ~l 'l • * • - w • * "'M 1 ' :'•- n •s— -* e - *■ -7 »-v» , ~ V, ',. ^. •*■- '" — ' %_5 ■ v " - ' - f- -' . -L/' ; ^' "£ e. — - \\ ■?-? .-,+ r: rr *T> 47 ng& kay t:...i-Ab.-it- n. I?;:: il l"?^"":.^ ; -a ijt; .i0;LU-.O ^ ■*?- :z? /yi\\ > '48 XII. WALAY KALIBUTAN.., Nangagi ang duha ka bulan. ', 8i Leon nga ataa sa Manila, nagasubo uyamot. IKanuhayng nagakub£ ang iyang dughan, maluya ang iyang lawas ug usahay, sa dili lamang hiba- lu-an, sa iyang mga matd mobul -og ang mga luha... May duha na kabulan nga slya wala maka- dawat ug sulat gikan ea Sabagon JNi ang iyang amshan, ci si Siding, wala manghinumdom gani sa. pagpadala kaniya maekig usa na lamang ka balita Vg kadtong ilang kahilom-kahilom nga sulu semana kanunaynsr managsulat,—nakapahibulong kaayo kang Leon, kaniya nakapuno sa kahadlok. f,Uo3a kaha ang nahatabo sa iyang* amahan, kang Kapitan  ;yon ans'Tamnna ea iiuong hiDgsod, ug' tiya rriituhog kanako nga. tmDO'dy ^paa ng& kaj si ii&pltan Awing .'u'g ang lyang k&ur/an gi-p^hagda'lw .inan ea mga Koetables./ .wala siya masayud . kur.g unsa un^ay nshitabd.- .^ . . J3i Leon wai& malii^tln^iig. Aisg kasakit. ini-. Ipm6s S'A-.iyang lu:Jag: kaniya mihari ang -makali- iisang {.vatah,ap n^a ang .iunahan niy'a eg £i Ka~ pitiin^J&atoy, gipamaril ba .sa -mga Kostables... .i'la-sabut. na :ea mga ma;  : —*- :.'. , k-m -.kiisi »?--s.'oy iynn^ br.h^ton, kus Biys.ag *\%->H m 4 -oy m * m £i't i . k'?.?2g "K.s'pitsn '" Peigg, hayan -Muo.on- .h r % insy \ tnakiibaln*/ hl-a&amm 52 niya ang maeolub-ong palaei sa iy/.ng amahan, eMagunsa tuoi siyang usard batok sa dsghan uya- mot? Labut pa, siya wala pa masa^ud sa ka- dunet ning yuta, migalig nga ang mga ponu-an maamtigong managpahamtang 3a silot niadtong mga mamumono ni Tan*Jautoy ug Tan-A^ing, niadtong banyagang nag-among-among kang Sidmg, sa iyang hinigugma: sa ginapanghupawang hinigugma Dga dili na iya, tungud sa gibuhat ni Kapitan Peigg, mahimong kauban niog kinabuhi... Apan, layl ang iyarg tisgug .wala tagda -'ea; kahitas*an: ang Pangolo sv mga Kostrbles mita- bag lamang nga mga Puiahan gayiid si Tan~Jantoy ug si Tan-Awing, ug ang. ubaug mga Pamuno ea La» lawigan, daw nangahadlok 91 m'ga Kostabiea, ^ingog! wala managtagad, nanagsoiosa id lamahg nga iia pa sa mahinayng susihon... — Ayaw pagdalidali a Undp, — misulti' kaniya arg "Gobernador" nga iyaog gidangpan.: — Huwat-j huwata lamang una... — ?Huwathuwata? iKinsang anaka nga bunan] sa amahan ug kinsang hinigugma-a nga langkatanl sa binati, nga makabaton ea pailob sa paghulatf bisag usa na lamang ka ^utlor 1 Dayag na lamang nga ang mga pulong sa Pa*| muno Lalawigan, wala* makapahimu-ot ksng Leon.l iAng kasingkasing niining gi uhaw uyamot sa . pa{ nimalus, nagakinshanglan, aron matagbaw, nga| kapanilutan dayon aog mga makasasala ! Apan| kay pilit, nihuwat siyag usa, dana, tolo, daghangl mga adiaw; ug sa dihang nahutdan na siya' saj tanang pagsalig nga makab ut niya sa . lf agamha£ nan ang katarung: sa dihang napugos na siya pag|f ■Qo to-o nga' kinahanglan siya na lamang gayud- ang ma- ngonay, kun buut niya Bga kapahamtangan sa eilot angmga' mamomuno, si Leon mipauli sa iyang lungsad, bulkan sa kayugot ang kaeingkasing ug, kalag, ug dinala ang kabangis, dili sa t&wo, kay kini diyutay da kaayo; kung dili, sa mananap Dga gitawag sa iyang ngalan: iLiyon! Ug didto na sa Sahagon, niadtong lungsud nga'alang kaniya ma6 kanhi an^ Paraiso sa iyang kinabuhi, ug nga karen nahimo nang lubnganari sa ianang kalipay, didto, iyang hinsayran nga dili ra di-'ay ang iyang amaaari, si Kapitan Jantoy ug Sidiog ang naDghi-agum sa pamono, penlupig ug. among-among sa mga Kostables, kung dili daghan ussh ang nangama'tay, gipanlugos, gipanagdaug- daog:.. Didto iyang nnsayrao nga *ng kabanayan. ning 'mga alaut, sa haman kahutdi sa tanang' pa^ ilub ug, labi na «ayud, sa tanang pagtoo nga, ang ilang sumbong dunggon pa sa ■ -tng'a ponu an,. nanungas sa bukid aron, tipon' sa mga Pulah»n,. pagpanknalus sa mga Kostables, pina-agi sa gubat.. Sa pagkahibal6 ning tanan ni Leon, pagkas*yudi niya nga arg ubang mga katagiluogsud nanagpa» katagamtam na sa himaya sa pagsilot sa pila kat makasasala, siya-nanumpa sa pfcgtungas usab m bukid ug pakigtipon sa mga Pulahan; nan'umpaV maipugon, n'a gubaton niya ang mga Kostables- sa "wrtlay' hu anlan niya, "21)9.0 • si Bidln^, r>n^ iyaiag- himgu=, ma, ang hinigagmaog  aia ug panlimb&sog n'i Leon, nagasatiod ;na s«. usa ka tingog ug walii nay'molihok kun dlli ■ .tungud ".sa. mando sa puno-an. Ans? ka4amhMJSS.11 sa '  dili mm&Yoti, alang saymga. Kcst.?-blo3,' vr~>M )&L-ghHlhi sa mga Pulahaa sng pasaylp-iig kaleoy. Kostkbles -nga- mahniog ea.ilang mga k&mot, ru&oy Koitablea n*a -siua&it ug patay. Sam*i &a ued ka kombir&, ang tags&tagsa ka Polshan, ^iirmbit ga« yud sa pagpsdal^ ngadto sa 'lubngan&n s$ -"ilang nayngtang kaaway. Lain aog musumb yj, Jr1*jl aag mus»gpa > mapatid ug mutadyok ug Ii\iii an.g- ma« abis sa dalungan ug muiiwas pagelungab. *■ Sila igo lamang- nanagtuman sa fcf.Iasd.59: Tal- yon, Alang sa.ilang.mga kaawayrilapg ,£foahimxv aog batok kaoila samga 'Palahan, gin?.bah&t usab- sa mga Kostab'es. 58 XV. iTakna sa Panknalusl Bisag dili na ti~aw ang dago nga iyang na- titi ug daghan na ang kinabuhi oga iyang na- laglag. ai Leon wala pa gayud abutag katagbaw $a iyang panimalus. Ang matuod niyang ka-away, ginikanan sa tanan niyaag kaiaut mamumuno ni Tan-Jantoy ug Tan-Awing ug raanlulutnpag sa mahimaya-oa kaugna-qu sa iyang kinabuhiy si Kapitan Peigg, wala pa niya kapahamtangi sa iyang siiot. Ambat, nasayud ba kaha sa pagdumot oi Leon, kun sinugo ba sa katalaw, si Kapitan Peizg ka- nun&yng nagalikay sa mga Pulahan. Kad8ghan na oiia hagitag away, aUngi, panuiunga: aog banyaga dili gayud magi.ii.-aw ug hinonoa mutolkol la- irj?iog kanunay pagtago. Kadtong tinalawang lihok sa mga Kostablea, nakaduogsg siga sa wala nay tupong kayngot ni Leon. Alang niini, mao kanunay huhing p*- ngsndoy ang pagdakop kang Kapitan Peigg, pag- y^tak &aniya, paglagbg sa iyang kinabuhi, ea hu- man Isa-antasa sa tanang bulok sa kasakit. (ri- taaumpa ni Leon nea kung iyang hidakpan, ang "lawaa uiadtong banyaga wald siyay diyutayng ibi ■ liii, iyang tagudtaguron, daiiban ug pulboson, hang- ted inigkawala. . 59 Ug aron gayud moguho si Kapitan Peigg sa iyang eitago-an, si Leon nagpabutyag nga moadto ga lnyong dagat; ue tuod man, sa us& ka adlaw niana, siya ng ang daghang mga sakop, nanungas sa bukid. Apan kadto limbong lamang nila, kay ga pagkaka-adlawon namauli man ug nanago sa usa ka dapit nga agianan gikan sa B. . . ., . pa- dulong sa Sahagon. )Vala dangtig duha ka adlaw, sng Kapitan 'sa' Kostables, matinoho-on nga ss Sahagon walaV nay musamok kanila, napakita dayon sa dalaa nga magahatod ngadto sa lungsud ni Loon. Nagahingahingd. sng ginhawa, kini nagapa-abut kang Kapitan Peigg. »a katapu3an, makabaliis na siya gayud. Inibut ang pinuti, biuingat ang inga p&na, inandam ang mga bangkawg, su-ob, si!a; maku» bahon aeg dughan, nauaghulat. llgo lamang nanghitungud ang mga Kostableg sa dapit nga gitago an nila', iia dayong gir s sahag dasmagl Dih&diha, ang labing dugo-ong away naoitabo, Palahan ug Kostabies nansgkalamok; apnn 'gaeglit- wala managpulos ang mga posii tungud sa kadi- nutdutay sa bugno, gikan ea einugdan, ang mga Kostables lupig uyamot. Samtang sil£ igo Mmang sa pospos, ang mga Pulahan nanagbuut pagdnngab, tadtad ug handas sa ilaug pinuti, bangkaw ug bu ob. iDaghan sa mga Kostables nangapukan sa yutaM Ni-ining kahimtanga, dayag p'a ~ larn«™g nga sila mahurot gayud kamatay; gani ang ■bil«lv' 1 iang kasilag ni Leon kang . Kapitan Peigr ?% ;ban inakaluwas. ' 6G Si Leon nga walay laing glbantayan kung diii »hg 'iya d&tig dinumtung ka-aw#y, nangita dayon nii&i Asg Kapitan sa Kos^ables, ginunitan sa kamot ang reboiber nagspasalipod sa usd ka kahoy. Mahadluken nga kini makalighot unya ug dili niya -k&br:B.'ai5, si Leon ea p&gkakita k&ng Peigg, mt ■dasmag dayon, dung&n aug kalit nga pagtadtad. •Si Kbpltan Peigg, bisan nakaikyas, nasamad payu a- P. . . , nangayog pakitabang sa mga- Pulahan niadtong lungsura. Dihadihd kini; sila nanugok. Mssinaligon nga ang mga Kostables wala ma ngasayud sa balay nga gitai?o-sn ni Leon, ug kun us-aling mangasayud man, dili gayud mangahas sa pagsulong tungud sa kalisod  lngug nga hapit dili mabati, nangotana: — gUnsaon ako ninyo? gKinsa kamo? Ang opisyal sa Kostables, daw bagong Wiling, ton nga nakadaug kang iNapoleon sa Waterloo- mspahitas-on uyamut, mitubag: — Mi Konstabulary. Mi bamws koji you. — Dili ako padalang buhi. Patya lamang ako ninyo hinoon,—mingulob si Leon. Apan hilabihan ang paghikurat niya, nga ang iyang hilanat, sa kalit, midugang ug, nawad-an sa salabutan, siya gipalimaangr. — Ania si Kapitan Peigg dakpa ninyo Dakpa kanaag banyaga.. . akong patyon. . . tabanga intaon gi Siding... na-a si Tatay luwasa.. Ginapus, kuyog ksng Leon nm giyayimgan 64 sa duyan, s ang mga Pulahan gipsnala sa mga Kos« tables n$adto - sa ■ langsud saN.. ...... f" :: ^'.A.ugug nga hapak, hapak sa kamatsyon, na~ da-wat ni£.dtcne gabhiii.aa-sa.mga' Pulahsn. Ang labing' maHg-ong- 'haligi nila, napul&n  iflabulon£ sa usa-ks PraktiSra'ate. Ambut tuo'gud .ba. .kay -kiiii, • sa ..iyau$r diatuyag ka-ala'n. nak&igo pagbuiong, kun ea p^kigbuf:B.o- sa lawas ug sakit inidaug. b& £.:ayud ant_ kah?itan~on 'Hl.'LeoD, 'ang matuol mao nga. aug "ulo-"'.fcaK>ga Polalian, "sa katapasan, naayo ea i.yaog sam&eL Ap&n lahi sa uh#n, &&# timyo ni Lepn. waU.niyaika- lipay, hinono-a gikasubo hinoony k&y iyang na- tan-aw nga l&mg" Katbaryo, so.mpaj s& ijum; na- baktes, iyd, na.usab nga dulungoa,' "80 m^a ka- eakit sa fiakg nga iyang giaa-antiis,' mi-durigag' k&niya karon ane mga ka'sakit sa lawas,,:. •'.. Patid yat&k, bukbok, bitay mao day bugtoug iyang gi- napaabut. Ug k&dto dili madagay. XM ka adlaw niana, ega aug • Praitikante ning pahibalosa opiayal.nga' si Leon maayona. sa eakit, Kini , gip&tawag ug niadto dayon. — Graeias kwaado koji you, you s&kit. Slno, aora patay,— gisugat siyag sulti sa lenyente m — Maayo pa untag gipatay ako ninyo,— misak- gaw tubag si Leon.-~9a human ang in^ong gitrahet, wala. nay bili alang *ktnako ang kalibutan. 66 —Bknr, si you no qmri kalibutan, bsnm& Oebu kalabus. _— Bisag asa, magsama da kanako,— nangyamid 8i Leon, mitubag. — iMaskig dan-od pa ako ninyo sa Espidno! Tuod man, gidalg si Leon ngadto sa Sugbo, diin, sulod sa \Ca'rcel" gibitengo uban sa daghang mga Pulahan. Dinhi an^ Ralbaryoag gikahadltikan niya mi- abut gayud. B : ean sa unsang hinundan, ang mga Pulahan gioasakit. Papinumbagayon, padagan-da- ganbn, papas-anon mga butang mabug-at, pabuha- ■ton sa labing malisud, ug unya, kung .dioang 'sa kakapoy kun dili na ba makaantus, mohonong, p&tiran dayon, yatakan, latuson, puspusan kun bukbukon.. \Jg kung hilabihan na sa daugdaug siia mahinaya^ pagsukol, dili iamsng hibalo-an nga ang ilaDg kiaabuhi malagiag: isulod sa barto- lina ug dili pakan-ug pila ka adUw, hunushunu- sog bitay, tingalon sa tubig, dunggaboh ba hinooa kun iuthangon Ni.pg kahimt -nga 'nakapild mahuiog si Leon. Tawang masupilon s& bisan unsang kalapasan, siya nakasakol -gayud sa mga Kostables. jMaavo gani kay sa wal& madugay gipasskaan siyag sumbong, (quereila) sa Piskal! Sa ingon, silotan siyag dili, makagtwas na siya gayed niad- toDg' makalilisang bilangu-an; kay kun siya silo- tan, dad-on man sa Manila. Panulis ug pagsukol sa kagamhanan maoy mga sald nga kaoiya gipasangil. Ug ang husay sa iyang buruka, ginapaabut a kadaghanau. Naila kaayo si ; Leoasa [tibuok Lalawigan ug mga Pamantala-an 67 ' aanghisgut kanunay kaniya, aron ang siyudad sa Sogbo, nta sa pagkalobtniro dili bitupngan, dili maukay. Nga si Leoa dautan; nga si Leo-n dili dautan ang hanahuna sa mga tawo mshitungnd niini, na- nagkabalag. Ang aoan, mga matinamayoD, naga- ngalan kaniyag -mapiutas, ksaway sa tolinaw/ma- supilon, mamumund; apan usab, labina gpyud ang Pamantala-ang "ANG SUGA", nga nasayud sa bahin sa mapa-it nga ka-agi ni Leon nagaia- ban iauiya ug, sa dakang kaisug, uanagiiigon nga kon siya nahimong Palahau, kini gumikan lamang sa gibuhat sa Kostables. «Si Leoa gipatyan sa Amahan ug gilugnsan s* hinigugma! Ni-awas ang Hukmanan sa mga tawo sa ptg- abut sa adiaw sa husay Ang tanang mga Man- laiabaD, mga Punoan, m%& Kestab'es, mga Mag* susulat, didto na^ambons. Daw batubaiani, si Leon nakadani sa kadaghanan. Ug ang ka ambong ug katarong s v iyang panagway, ang kahapsay sa iyaug panlihok, inubanan sa wa!a matagong kasubo nga nagadungaw sa iyang mawoog, nakakabig dayon sa ngatanan. . lakip uiadtong nanagtoo nga siya maoy usa ka tawong talamayon — iDili mau di-ay dagwayg Pulahaol— -na g- payon ang mga taw.wg nanambong d dto S* taliwaU sa d&kung kahilom, gibasa ang aumbong batok kaniya, ug unya gipangutana siya sa Ma-ihohukom: — May sala ka. ' k.iin wala? — iWa'a!— uitubag dayou sa tingog nga larino ug-'sa walay ka i1ang .na- u.-? 'na- pJBa'ng* i .-on.nyamnt; : psghila> , o sa : 'hittigdgma nga, gikan pa. sa pagkabatr. gikan p* sa pagkabata, 'gikanb&n kannnay sa k&lipay- ng kasakit sa kina- ..■..-■■' 69 .. ■ bulii; psgpnyo sa kamingaw,. kasnbii suloa ea tolo ka tuig, ug diha nga giuhaw ns k^ayo ang k&Hing- kasing sa -kalipgy, diha nga ang- pan^aiidoy &a pakiglipon niadtong mga min'ahal'- sa. kalag diii na masanta, sa kalit. kamatyan d&yon sa . sm^h*n ng«, wsky sulosala, gibaril, ug naw*d'&n s^ p&ng£&aw* unon, ng* s.% dakung amongamong gilagos; pag* pangitt unya katlrnngan ,u£ m&or&y kahipalag sa biaybiay tg pagtan-aw nga ang mamiriiona ug manlulugos nagapsrayon gihapon si iy&ng mga makalilisang buh&t, iah! maoy, mgs giaoo, pag- antus nga hilabihtn da uyanmt, m&k&p*buangsa tawo, makapatonglo sa pakd lakip s* mga Bala-&n sa Langit... Ak.6, ginoo Mf?ghuhukom, nagatu-on sa j$a- nil*, puno sa kadasig, kay gitohuan nako nga ang ka&i.i3i kinthsnglanon gayud nsa tawo, bisan ang skong kanngkasing: ginalumsan kanunay sa kami- ngawug kasubii. ]Didto sa among lungsod akong gitalikdan mg tigulsng kong amahan, ]am»hang mapinalangga-on! ug *ng akong hinigugma, kad tong kauban sa akong pagkabata ug bugtong damgo nako alang sa umaibtrt! May hadu61 sa tul6 ka tuig nga ak6 wal&ma- hinli sa Sahagon ug, tugob n'a.'sa kamingaw, ni- adtong bakasyonisa mopauli na gayud 'unta ak6 sa amo: iToIo na ka tuig hapit nga ak6 gik&hid- law sa akong hinigugma ug amahanl Apan Jay! bayad sa akong mga gianta?, '■ dili hitnpngang ka- daut nagahulat diay kanako. Didto &a ■ "Manila, 'sa wala pa mo'dang&t ang- bakasyonis, gibalit&an akd nga ang akbng amttkan, Manuel de la Cruz, ug si Kapitan Juan Marquez> 70 anahan sa hiaigugma nako, gipanakop sa mga Kostables, kav gipananginiang mga Paiahan. Sa pagkasayud ko Ding balitaa, raipauli da- yon ako nganhi sa Sugbo, ug dinhi na nlng Si- yudad iay! nahibaloan fco nga dtl\ da kay gipa- nakop ang akong amahan ug si Tan-Hantoy, kun dili gipamaril pa *>a mga Koatables .. ng ar6n ga- yud mahingpit arig akong ieadantan, ang hinigag- ma Ko, giiugoB.-. Mihilum kadiyot si Leon. 8a atubangan niad- tong mapait nga kaagi, siya wala makapngong paghilak — i Ambut ngand,— -mipadayon siyag snlti — gi- noo Maghuhukom, nga niadto wala" ak6 mabu ang! {Ambut nganong wala magupok ang akong ka- singkasing! kong nawala* pa ang salabutan eako; kun ak6 namatay pa unta, dili na ak6 magata- gamtan^ia apdo ning kinabuhi, mahunong na ang akong pagantus ng dili na ak6 magabisibie sa luha... Ang mga pulong ni Le6n nakapanlibawot sa balhibo. Ang ngatanan sa dakung kasubti kaniya namati. Grisugilon ni Leon ang tibo6k niyang kaagi, sukad sa pagerikan niya sa Sahagon,:hangittd nga siya nahiuli ug nahimong Pulahan Usahay ang iyang tingoa; mainiton ug inubanan sa kasilag; apan nsahay nsab ang iyang pagsulti maputol, kay sa mga aping niya mubul-og ang mga luha. . — lUnsay akong buhaton^nangutana siya— Midangop ako sa mga Punoan aron sa pagpanga- yo ,sa ailot alang sa mga makasasala... kay ang ka- dautao nako wala na gayny tambal, a>6 niuyon na ■-. .71 ' - iamaug sa pagpanghimaraut kanunay sa akong pa» lad ug pagdangoyngoy sa kamatayon ni Tatay ug sa kahanawong dayon sa akong himay»; apan iwa- lay Jca8ingkasing nga nahimuk og s* kshimtang na- ko, ni may usa ka daluagg&n nga kanako namati!... Nahutdan na sa tanang pagsalig sa katarungan dinhi sa yuea, gunsay akong gibuhat? Ang huha- ton nimo, ginoo Maghohukom, ug buhaton ninyong tanan: iPaglangkat sa piauti ug pagpangita sa ta- wong nakahimo kanakong alaut!... Ug karon mangutana ak6 kaninyb:— -mitlwas si Le6n pagsnlti— gmakasasala na ba hiaoon ako, ak6ng gipatyan sa amah&n, gihikawan sa hhrigug- ma, ug «tungud niini. nawad-an na sa tanang kali- paydinhi sa yuta?" i Makasasala ba diay ak6 hi« noon? Ang Maghe nukom wal^ mahagtingug, miduk6 naghinuktok Daghan sa namati, nanghilak... Sa wala madugay, an^ Maghohukom, tapus ma- mahi'd sa.singot, namulong puno sa kalooy: — -Ang balaud balaud gayud, ug ako igo la- mang magpahamtang sa lyang mga gimbut-an. kung may kagahum pa ako sa pagpasaylo, ikaw pasay- loon nako Hilabihau ang iinong mga giantus ug pagaantuson sa kanunay nga, bisan pa ikawg na- kalapas sa balaud, kadto si!a igo na kaayoug ma kapapas, Apan lunsaon ta man! Kun ikaw miti- pion sa mga Pulahan tungud kay ang imong ka- tungdanan nagpilit kanimo, ang katungdanan usab nako sa pagka-Maghuhukom, nagapilit kanako sa pagpahamtang kariimo sa silot. Ang bugtong k@ lang mahimo alang kanimo, mft6 ang pagpangayo . .7» .' "" -■ -. sa Gobemado* Geneial (*) nga ikaw pisayio-on.. Samtang, ug sanglit alagad lamang sa balaud, ikasakit ko ang pag silot kanimo sa napulo ka tuig... Linagbasan ang kasingkasing sa ka6ubti,*ang tagsatagsa namiya sa Hukmanan. Walay bisan us&, sa didto nanambong nga wala* abuU ea ka- looy kang Leon. Uban kanila, sa nilum, nagpa- tulo sa luna,. Si Leon -ma6 gayuy usa ka tawong tinalikdan ea p&lad... IHingpit nga alaut! '(*) ' Pamuno-Lupoog 73 XVIII HALANGDON OSMUNDO SERES Ang pighimulag ni Leon sa pandok sa mga Pulahan nakapaluya niini. Matuod daghan giha- pon ang mga dinaugdaug nga, uhaw sa panima- los, nanangas sa bukid; apan tangud sa kaku- lang sa maayong pagdumaia, sng mga sakop ni- ya, sama sa unang mga adlaw, nanagkatibulaag na lamang: walay "ulong" gisun6d. Bisan tuod si- ya may inilang labawng pangalo, ang tagsatagsa niya ka puttdbk* nagaaunod lamang sa kaugaM- ngon kabobut-on sa ilan  m& hinoon sa kalapasan ss Diga Kostabie  g gi- dapit ang ugatAnan ngay bia.an kinsay rnny sum- boDg, madangop 'kaniya, kay sa wa^ay p^gpili iyaog hatagan sa--katarunga'n Dungan niini, iyang gi])ihimansii6 usab a-ng 'mga K> stables nga a'ng kauila rnskasala,— silahg rnegbabantay aa-. kalinaw : 'sa- lungsod— iyang pahamtaugao sa labing raapait ngH silot. -*. Tapns kining .tanan niya buhatii, ug diha D£h ang lungsod ug 'irga Pulahsn nanagpaka-alin gai na sa kabalhin sa mga Kostables; diha nga na^ayran n« sa kadaghanan nga»pipila niini, iyang gipamilango tuBgud kay nanlupn , siya mitangas sa bukid. ug nakigkita sa mga Pulah&n. ■.-'.' "'■ ■■■■ ts ' :' " - Nanag-abut siia ga Sudlon. Niadtong halan&!aEoong bukid, mahimaya-ong "baluarte" riiin sa nanganging mga tuig ang atong mga igeoon nanagpnndok aron sa paglabsn sa bandilang Piiipinhon, didto nana^kita si Osmua- do Seres ug an$? mtf. Pulahan, "Politieong" walay tuponp, m^sinayuron nga ang mga kagingkasing ning mga tawhnnt, ^anglit mga bukidn©n, mahumok da kaayong tandogoB, si Hal, Osmundo Seres minghangyo sa mga Palaham nga hunungon na nih, ang kssamok, ug ning iyang paghenRyd, maoy iyang gidulong ang ka- eingkasing ' Gimaymayan niva nga ane karyohan sa atbng lungs©d nagakinahanglang puypayon na nila ang ilaDg kaeilag; iy»ng gi ingon nga kung padayonon pa nila ang pagsukol sa Kasamhanan, hayan mahi angin ang palad sa I&ahan tang Yuta. Kay, matud pa iiiya-^uDga.on paghatag ka- nato ea' mga Amerikanhon sa kagawaean, kua kita magaeamot ug pakita nga dili ksniy* ma- antigong magabantay ug, hinono a, ang kagamha- nang matukod, at6 kanonayng supilon? Gawas pa niini,-mip8dayon si Hai. Osouundo— kanato walay laing ikahstag ang Kagubut, kun dili kekabias da sa atomg Lalawigan. Tan-awa ninyo lamang: wa« lay bunga v arig karumahan ^uato ug patay 1 ang atong patigayon. Buut unta ako— mieumpay ang pamun6, sa human moginhawag kadiut,— m?gbu- kas mga dalan, aron masayon ang pagpanaw ni? pagdaU sa atong mga abtit sa bisan asrng i^It, buut unta ak^ magpatin^og mga Tungha-nn £?*■• makainum sa tubig sa kaalam ane aten^ :, ?, : baVf apan king tanan dili ko mahimo. ssW- :; '^ 76 - maeapadayoa pa ang kasamok; walay mga tawong mobuhat ug labi na gayud? walay salapi ang lungsod nga s&rang magamit, Koog kamo — miti- was siyag sulti— mouyon pa Unta sa paghunong ning kahimtanga ug, sa ingon, mahi-uli ang kali- naw sa lungsod, gipa-abut ko ang pagtuboy sa atong Lalawigan sa sulod ning panahon nga ako maoy iyang sulugo on Mihilom usa si Osmundo Seres sa pagsulti. Nag- pa-abut nga manubag ang mga Pulahan. Ang Pa- ngulo niini, namulong: — Matuod, ginoo, kanang imong sulti. (iiila* namb nga king kasamok makadaut sa atong Yuta ug, labi na gayud, sa atong Lalawigan. Kamiy unang nanagantus sa kalisud ug kanunay gina- tan-aw namo ang kalisud sa iungsod. Apan $un- saon namo ang kalinaw, kung kami pagadaugdau- gon ug unsaon namo pag ampo, kun kami ibalhog sa bilanggo-an? Mihunong kadiyot ang Pangulo sa Puiahan, ug unya misumpay: — Kaml wald gayud unta magahunahuna pag- sukol sa " Kagamhanan; apan kay kaml gidaugda- ug ug wala tagda ang among mga sumbong, ka- mi, ginoo, nangapilit n&lamaQg...Kanamong tanan ania sa bukid, walay usang waH amongamongi sa mga Kostablos: laiy gipamokbok, laiy gipanga- watan, laiy gipamarilan ug amahan kung igsoon ug iaiy gipaniegusan sa hinigugma, asawa kung anak. — pili ko lalison, ginoo Pangulo ang imong mga pulong— -mitubag dayon sa mahinayng tingug ang Pamuno sa Lalawigan.-— Dhon ko eilang ma- ,/*■*'„ &■'/- .-■'" 77 . ■■' • tuod. Mo-ingon pa ako nga kun ako pa usabaog mahi imitang sa inyong dapit, buhaton ko ang in- yong gibuhat. iDunay mga kalapasan nga kina* hanglang pahamtangan, bisan s* unsang pa-agi, sa sHot! Apan dili usab ako magaparayon ug pug- ngan ko usa ang akong kasilag, kun dunay maga- pasalig kanako sa pagpu-o sa mga • daugdaug ug mosaad sa pagtagad sa akong mga sumbong. SUnsay ipasabut mo uiana, ginoo Pangulo? — misakgawg pangutana ang usd ka dakudasu sa mga Pulahan, — Maoy ipasabut ko nga kan kanhi kam6 gi- naiupigan kanunay ug sa inyong tingug walay mamati, karon puhu-on ko na ang tanang kalapa- san ug sa- bisan unsaog takna andam ako sapag- tagadsa inyoag mga sumbong. — Sumala,^-misumpay ang Pamnno Lalawigan sa human muhunong kaiiyot — inagapadayon ba gihapon sa ilang panlupig ang mga. Kostibles? i Wala* ba kam6 mahibalo nga pipilS kanila akong gipamilango? —Matuod kana" hinoon* Senyor,— -nanubag ang kadaghanan,-*apan...mitiwas pagsulti ang usa* ka- nila-^kung kami mangampo, diJL ba kami pamilan- go-oa, sama sa mga kiuban namong gipanghi- dakpan? . —Dili ug dili— sa tingug nga paniguro-on, Mitnbag ang Pamuno sa Lalawigan. . . Kong ingon sa akong gipa-abut kamd mangampo, ipasalig k6 aga kamdng tanan pasayioon sa pamuno-Lupong. Milungtad sa kapin sa tunga sa adlaw ang panagsulti ni Pamuno Lalawigan, Osmuado Serea, ug sa mga Pulahan. Ang gisangputan nU ■ " . 78 : ■ ini, ma6 nga kini sil& nanagsaad *na sa pag-ampo 5 baBtar nga sa uma-abut dili lamang panghilabtan, Maayo na lamang usab tuod nga kam6 ma- ngampo ug iloom usa ninyo ang inyong kasilag ug pagdumtH, kay lupig man kamo ea inyong ka- away ug dnna man gayud ing mangako sa pag- po-6 sa tanang kalapasan! Kang ugaling kini ma- gapadayon man: kung laing mga tawo makata- gamgtam sa mga kapaitan«r inyong gibati, ang Lungsod maantigo dang motindog, ug unya, kung ugaling ang inyong kayugot wala pa mahupay, mahimo na ninyo pagtagbaw: ang kalayo mo i ay- lap sa tanang dapit, ug wald nay sarang makapa- long sa sunog... . ■' : . ■ .' I ..'•.■ " •■' 79 XIX. KATAPUSAN SA KASAMOK. Masadya kaayo ang siyadad s» Sugbo, sama nianang mga adlaw nga iyang saulogon ang dag- koDg mga pangilin s Kadaghanari ea iyang mga ba- lay £inadayandayanan sa nagakalainlaing bandila, ug ang raga dalan niya napuno sa mga tawo nga nanagbahanbahan sa paglakat padulong sa mami- ngaw ag hilit nga balangay sa (iuadalupe Duha ka "baada" sa ''musiea", tuburan sa mga makali- lingaoiag huni, nanagpadulong us&b ngadto. — eUnsa? hinungdan niadtong kasadya-a ug nga- no nga ang mga tawo nanagg»nayan padulong sa Guadalupe? Pangilin ba niining balangaya? Ang iyang Birhin nagapakita ba k*ha hinumg bag-ong "Milagro"? Wala magasaulog ang Guadalupe ea i>ang pangilin, kay kini halayo pa, ni &w malahalong Birhin niya nagapakitag bag-ong milagro. Laing hitafo6, nga alang sa lungsud labing daku uya- mot kag sa pangilin lamang sa usa ka balangay, ginasaulog niadto aa Sagbo. iMatspas na ang kasamok dinhi ug magahari na pagusab ang kalinaw! Salarast sa panlimbasug ni H.al. Osmundo Se- 80 res, ang Pamuno-Lupong [*] minghatag sa iyang pasaylo alang sa tanang Pulahan nga mangampO, ug kini sila, mga masihaligon nga matapns na sa dayon ang panahon sa panlupig ug, sa ka-wahi- an, ang tagsatsgsa kanila pagailhon naDg hari sa panitnalay, manugbong niadtong adlawa, aron didto sa Guadalupe, manumpa sa atubangan sa kadagku- an sa Pulo, nga siia mangila na sa Kagtmhanan ug kutob niadto, hunongon na nila ang tanang pakig-away. Kini mao, magbabasa, nahitabong ginasaulog sa Sugbo; hitabong talagsaon, ginapaabut ug ka- niya nagapun6 sa kalipay. Ang pag-ampo sa mga Pulahan, maoy nakadala" sa mga ,-taw ngadto .sa Guadalope. IHuman ang daghang mga kalisad mapali na gayud sa atong Lalawigan ang mga adlaw sa ka- sadya ug kabulahanan! Nagadasuk sa nanambtng, dili masuot ang dapit nga tinudlong abutan sa mga Pula- han ug kadagku-an sa Sugbo. Gikan sa pamuno Lalawigan, Maghuhokom, Pangulo sa Kakostable- han ug mga manlalaban, hangtud sa labing kabus nga molupyo, didto nanugok. iSilang tanan bnnt manan-aw niadtong mga tawo nga, alang sa ubao, maoy mga luog, mapintas, mamumuno, kawatan, ug alang usab sa uban, maoy mga dula-an la- mang sa palad nga, sa tapus kahotdi sa taoang kalauman ning yuta, nangapilit pagtungas sa bu- kid, aron didto ug pinaagi sa hinagiban, pagpa- ngita sa katarong nga dugay na nilang wala igkita [*] Goberaador Ghnwal ■ ■.. ■ w. ■ Sa baba sa kadaghanan,. masabag ta kiniog aiabati — iUnaa kahay dagway nianang mga tawliana? iMga mabangis ba kaha? Daatan kun maayo ang ilang kabantug, ang matuod mao nga ang mga ngalan sa dagkudagku nila, ingon pananglit kang Kintin ug Adoy, na- ngaila uyamot sa tibuok Lalawigan. Sa waU madugayng pina-abut, mabagang pundok sa tawo, nagakada-oi sa dapit nga gina- hulatan sa mga Sugbuanon — iAng mga Pulahan, ang mga Pulahan!— -na- gakanayon ang kadaghanan, nga naginilug&y ka- nilag sugat Ug aamtang ang mga bukidnon ug lungso- ranon naghimamat, pinig-itay sa kamot, pango- mustahay' nanaggakns, makawiwiiing huni, sa du- Jia ka "banda" sa "musiea" ginadungan pagtag- tng. Igo king nangahilum, ang Pamuno Lalawigan, Hal. Osmnndo Seres, mitindug aron aa pagsuiti. Madasigon kaayo, puno sa kainit, ang iyang pakigpalong. #i-ingon niya nga ang takna sa ialipay mi-abut na alang sa Lungsod. Sima sa usa ka batan ong igo na sa panuigong nga mag- minyo, siya kutob niaktong pagahiusahon . na sa kalinaw. — Salamat— matud paniya, kay* king mga igso- on ta sa bukid, maantigong mipoypoy sa ilang mga kasilag, matapua na ang Kagubut. Karoa motu- lin na ang atong patigayon, moatub&ng na ang atong kaa-mahin, ug ang Lalawigan nato maka- himo na pag*uswag. 82 '■'■■ ■ ■ _ Apan ayaw ninyo-an-atubang si Osmindo Se» res sa mga lungsuranon—pag sabta nga ning mi~ agin^ kahimtaog, ningmiagi tang mga kalisud, may sala ang mga Pulahan. jWala! Sil* nangapilit lamang pagsukol sa Kagamhanan, tungud kay ni- adto wala sila* maatiman pag-ayo ug ang ilarig mga sumbong wala matamud. Daghan, daghan uyamot ang kalapasang nabi uo batok J£anilk, nga, kung kamo mangasayud, kamoy mo-una paghatag kanila sa katarungan. Apan karon, mga igsoon ko sa bukid,— mia- tubang upod siya ta mga Pulahan-— takna na nga ksdtong tanan matapus. Ang inyoa mga kaguol dili na mausab: wala nay panlupig ni daug-daug, Kadtong magalapas kaniuyo, bisan kinsa siya, kun inyong isumbong, pahamtangan dayon sa silot. Ug dili da ak6 magasa ad kaninyo niini, kuog dili ang labawng punu an usab sa mera Kostable? nga, tipon kanalo, ania karon. iMga ka-igsuonan, mitapus siyag^ ^sulti— kutob nrag higayona lungsoranon ug tagabukH, w»la na kitay laing dulngon, kaig dili ang kaayu- han na lang sa Inahan tang Yuta! Sa taliwala sa madasigong pakpak, mihunong si Hal. Osmundo Seres sa iyang hataas nga pa- kigpulong. Makurugon, maluspad, kay nailant dili anad sa panulti, usa sa mga Pulahan mitindug usab. ■ — ttinoo, Gobernador, tungud sa among pag- salig kanimo-— matud pa niya— -ug tungud kay ang atong Lungsud nagkinahanglan, kami ma ngampo. Mangampo kami, sa human lumsi ang kasingka- sing sa tanang kasilag batok niadtong nanag-among- '■■■■' 83 among ug lupig kanamo. Karon ihatag namo ka» nimo. Apan una kami managbulagbulag paigayo- on namo nga* kadtong among mga kanbang gi- panghidakpan 112 karon gipamilangg6, pamuhi-an untd. Usa kanila mao si Leon. Inigpauli naoung tagsatagsa— mip^rayon si- •yag sulti—ang kadaghanan kanamo wa,U nay pu- ilay&nan,- ang kadaghan^an k&namo, managbati ga asawa, amahan^ igsoon, hinigugma, kun anak ..a.pan, kng tanan dili namo panumbalingon ug among' lilonglilbngon lamang sa hunahuua, basta atsong madsla ang paatoo nga wala nay maskig nsa ka- namo nga sa bilanggoan kan bisao diin dapit, magab^kho iLMga magpshimulos unta ang tanan sa k ? gaw&saji! „. / •"• Ang Pamuoo Lblawigan mitubag dayon nga bisan wa!a sa i\ang mgakamot aog pasayio, iyang ipasalig ang pagkab-ut Silang tanan- matud pa nlya, — pamuhi an dayoii gaynd. Uig ^ilayon, aug ■ taf satagsa ka Pu)aha'n, du- ngao eng p'' ; g} : >aanmpa ea pag-iia ug pagsugut sa Kagairihana«,- .nib'u'tang'- sa yuta sa hinagibaiignilang dala: pinuti, • .-bangkaw, saBgot, kris, suob ... . Samtang' kini ginahimo, ang "band'a", . 'in.ada- ■ sigon uyamot, nagatng.tug sa ' Mareha Naeional Amerisana". Taps-s king tanari,- uabungkag ang mabagang puLdok sa 'mga' tawo Tagsat&gsa Misigiyahayg pauli sa ilang panimalay.. Ang mga dagkudagku sa -mga.-Pulahai). sakay sa ma anindot nga "ear ruage', ^ipanala sa Myudad, aron sa pagtam- bong sa n±A ka Hari antng piging (banquete) nga gihatog ni Hal v smundo Seres. u xx ■ . ANG PAGHl-ULI SA BINILANGGO Nangagi ang siyam ka tuig ug tunga\ Salamat . sa kalinaw kanunayng naga hari sukad sa pag-ampo sa mga Pulahan, ang Lalawigan sa Stigbo nahiusbaw uyamut. Mga da- lan gibuksan sa taDang dapit, ug tnngud niini nakahatag kasayon sa pagpanaw, patigayon maku- sbg, yutang ginabuhtt ug nagabalus kanunay dag- haDg mga abut, mga tungha-ang gipatindug lafrip sa labing gamayng balangay, mga matahnm balay ea lungsod, ug daghan, daghan pa ka-ayong ilha- nan sa kauswagan, makita ta dayon inig tunub ta sa Lalawigan ea Sugbo , > Ang kahimtang niini, haliyo na kaayo kun iparang ta sa kaniadto sa may siyam katuig. Ma- ingon ta nga kaniadto siya hub6 ug maluyahon pa, ug karon pun6 sa dayandayan ug kusog. Sa mga Pulahan kanhi wala nay nagahisgot Sukad Bila mamanli sa ilang tagsatagsa ka balay ug mamalik pagpuyo sa os& ka kinabuhing kabus ug hilom, sil& ginalubong hiDayhinay sa kalimot, hangtud nga karon wala na gayoy nahinum- dom...Sama sa sngang nahntdan sa lana, alang sa lungsod aog ilang ngalan, ang ilang mga giantus 85 _ - ang mga kalisdanan ug kasig-utan nga gibati ni- la, ang ilang mga buhat. sa kanunay nangapa- Si Oemundo Seres Aili na P8mnno sa Lala- wigan sa Sngbo Siya daku na kaayo, makagaga- hum uyamot. Ang kabubut-on niya mulabaw uea- hay sa balaud; ang iyang. mga mand6 dili masu- ' Apan, ambut tungud ba kaha sa hilabihang libang niya nga wala makapatagad, tungud bt ea kalimot, kun gumikan ba ea pagdumili gayud '»!* Pdmuno-Lupe ng,(*)ang mga Pulahang binilangg6, wala" makabaton sa pasaylong gisa-ad ni Osmun6!o Seres kaniadto sa pagpangampo sa ilang mga ka- . uban. Kun kanila may nanagpakagawas, kana kay ' tapus na— -ug dili laing hinungdan — ang tagal sa ilang tageatagsa ka silot. Biernes sa ljuntag. . Sa kadalanan sa Siyodad sa Sugbo, nagabagdoybagdoy ang usa ka tawo. Dili kinahanglan sudongon pagayo, aron ang maka- kita kaniya maka-ingon nga kadtong tawhana ma* oy usa ka ginukod sa Dautang Palad. Ang iyang kasub6, ang kaluspad niya, ang mga kunot sa iyang naweng, ans; mga ubang nagapun6 sa iyang ulo, ang kaluyahon sa iyang lawas ug ang kakabus sa iyang panapot, managtug-an dayon nga sa kina buhi niadtong tawhana, nagahapak makusug ang un6g sa kasakit, nga miguba sa iyang kasingka- sing ug migilisgilis sa iyang kalag. Ktdto kiya mao si JLeon de la Cfuz. Ma6 pay iyang pagdungg6 sa Siyudad sa Sugbo. I*] Gobernador General 86 Tapus ang napul ka tuig sa bUanggoan,^ may upat.pa laug ka adlaw nga nakagawas sa Bi'libid sa Manila. Sama sa hiogpit nga ' iumalangyaw, kadtong tanSn nakita niya, pulos bag-o wa iyang mga mata. Bag-o asg malig-ong "muelle", au^ mga lagpad nga dalan, aag dagkong m&a balay, ang mga ha- wang daw tanaman, ang mga bdigya-ang nagka- lainlain, mga sugang dagitabnon, 8in». mga , hung- h-ungaaan, mga autonovil ug daghan' pa ka-ayo nga sa iyang paggikaa, w&la pa panghi-ilhi, ug nga karon mao nay m£a matahum nga dayandayan. Ang dalang Magall&nes iohl ang' daiang Ma gallanes, ikatahum!.. Wala na kai>o siya makasu- bay ning dapita; naglibog ang iyang ulo mahi- tungud sa unaag kahimtang Mao dav ingog na- hinumdum*n niya nga sa usa k'a dal'ang hiktin diha kanhiy inga gagrnaypg balay,.'.nga s& iiang silong msy mga tindahan sa Insik, Katsiia \\£ Turko. Karos jah! ka'apad na sa dalan, kadygku sa iyang mga b?*lay ug' katahum sa. mga tindah*n niya. NagkHl&miainp: Vnxinrip". sabm-a' ni Leon sa tanang dapit niadt>ng (kiaoa, Apau . e,-ng nakaka- big gayud kani>a, a.ng. gina-tutuka-n niyag t-*'n-atr, nianang pjgtsm-aw g inubahau s\ kasubo* lrmhay, mao -sng sa~ -iya kanhing. mga bauoan nga karon nangahimo h'a'ng fllanl*l*ban, Mananambal, Mag- bubulong sa-niripon, ■ «.Iugeuwru" .;.... iGinoo ko!— agkanayon «iya sh hiaay, dungan ang hataa's nga panghiipaw—eNgano ugong gt-itom mo kaayo ang akong paiad! «Nga'ao ' ugong gi- mudaiud mo ako ?a kadautau, samtang ang uban gitagbaw mo sa kaUpay!. 87 Sa nagayamyam siya ning mga p^longa, dag- hang laha nanubod sa mga matd eiya", ug, mahi- nay, sa iyang mga aping nanaligdig. jSi Octavio Flores, ang kaniadto bugtong kong kaparang sa "Lieeo", Manlalaban na! {Mananambal na upod si M*ximo Borres! Si.. Wala n» siya makatapus pagpamulong, kay sa kalit, usa ka ma-alingisig nga totot sa auto- mobil, mipotol kaniya, ng sa iyang du-ol mihu- nong. Iya^g gitan-aw aug nanakay, ug maoy iyang nakita si Jose" Burro, kuyog sa usa ka ma tahum uyamot nga dalaga. igi Jose! namnlong siyang usara. Sangiit higalang smati ug maoy unang gika- hibak g niya sa Sugbo, tugob sa kahinangnp, ij amg giduol, dungan ang pagtunol sa kamot ug pag pangomosta; apan ambut gilawayan ba kaha sa iyang panagway, gimihosan ba sa iyang kakabue, teun nahubog ba sa ginarbusd tungud niadton« kaubang babaye, si Jote Burro misibug, nangusm6, daw* nahadlok nga hitandugan ni Leon. $Kinsa ibtw? — mapahitas-on, nangntana .— &Un- say imong tuyo? — Si Leon afco, Jose, si Leon de la Cruz,-^ maluspad mitnbag kini. gLeon? gKinsang Leon? iWala 1 ako makaila kanimo! 1'WaUL makaila kaniya! -Walana makail& kad- tong biyogol nga sa nagato-on ; pa sila, kanunay kanhing magapakilooy kaniya sa pagpatudlo^ wala" na makaila kadtong sa panahon ea ptsulit (exa- menes). makalabang lamang kay iya mang igatotn- bat sa tubag: wal£ na makaila kadtong, kay k»-. ; 88 lang kanunay sa kuwarta, k'tdaghaa niya uyaoiot luwasa sa mga kalisud! iWala na maka-iid! Oo; ma6 gayud kini ang kalibutan. . Kung kita anaa sa itaas, ang tanan magshangad kana- to, magayamyam s% dakung pagtahod sa atong ngalan, magapuno kanato sa dalayeg; apan kung kita naahalog, wala na kanatoy manlir gi ang mga aigala mangalimot dayon, wala nay makaild kana- i6. Ug kun niag kabimtanTa, kit£ musangpit, ang atong tingog, dili dunggon, kanato walay mutagad ag. kita isalikw&y pa hinoon... jOh! Kalibutan. Ha- libutan! Si Leon wali mahagtiogog, miduko ug puno sa kaulaw, milakat. Linumsan sa kasakit ug sama sa usa* ka buang, si/a nagapatoratoy iamang: jWa- !ay gidulong! Niadtong higayona, ang hunahuna niya nahi- •iama sa usa ka sakayang walay bansa'an ug na bngtu.au sa lawig: gianod sa masuldgong dagat ea handumsnan. Ang ttnang k&agi niy*, gik#n niadtong rnga malinawng adiaw sa kabata, hang- tad sa panahon sa kalipay ug^ usya, sV dayon na ang kasakit, ingog nagabatog bag-ong kinabuhi, nabanhaw ug iyang gisubay. Pagpangg^ *a ama- han, mga psrayeg sa hinigagma, mga masipang aalox, g*kus, sa-ad ug panumpa niioi, mga bula- wanong nilang damgo, psgsalig sa unaabut. iiyang gibati pagbalik! Ap*n Jay! sa kalit. daw unus oga milumptg niadtong tanan, mipuli dayon ka- liya ang kas&kit, ang kasakit nga nagapuno sa lulia sa iyang kinabuhi, naga hil6 sa iy*ng ka- singkasing ug nagapatay sa iy»ng ka^ag.. . ' , . - i&h! Jmagaunsa pa ako dinhi sa kalibutan? — 39 BagksH&yon siya— iwa^ay amahan r walay hinigug- ma, -walay Mgal&, walay kalipay! gruagunsa pa ako? i Ay! ka ngiub, Bathal*, sa akon^ umaabnt! ..." Ug gidaug na sa hilabi-ang kagool, si Lebn, sSms sa nsa ka gt msyng bata, milu-om n&lamang p&ghilak... 90 • XXI. Sa natawhang Liingsud. lAmbut ngano nga nianang mga higayon maga- un& aa kagabhion, nga sa tapus masaiop ang adlaw nagakapanas ang kahayag, aron sa hinayhinay magaladlad s i iyang maitom habol ang kangitngit, ainbut ngeno, ang kaiibutan malimis sa dakong kaming aw ! Ug kadton* mga higayoua,. i m amingaw uyatnot! Pagawng kasaba, sama sa plnugugang daagoyngoy, s» tanan dapit mabati; maluyshon, daw masakitoDgnagatiuka, #ng pmiapya sa balud sa dagat: ug mabugnawng hoyohoy nga nagalu- padlupad sa dakung kahinay, ingog nagabisibis mga luha sa kasub6 ... Niadtong mga higayona, nahi-abut si Leon sa iyang Lungsod. Ginilisgilis ang kasingkasing, hi- nilu-an ang kalag, nahutdan na sa tanang pagla- um, lapdy ang lawas sa kahago ug gut6m, dili mapalandong li bing mapa-it nga paghi- uli, ' sama nladtong kang Leon^ 13* una, ang iyang dughan nagdila ab sa ka- silag ug dili hitupngang ka-uhaw sa panimalus iyang ginabat!; apan karon ikar6n! dulaan sa da- uttng . palad, tapus niioi buntuga sa usa ka hata- as nga pakigbugno, ^ala siyay laing ginabalon, ■'.'.-.■ 91 kung diii kamatayon da sa kasingkasing ug ka« mat»yon sa kalag... Alaog kaniya, didto sa Sahagon wala nay la- ing mapaabut: Kasakit, kasakit ug kasateit hang- tnd nga ang kamatayon motiwas paglampag ni- adtong gabofc naog kinabiihi. Lahi kanhi, ttug adiaw dili na mosubang, ma- sinaaron sa mga kalipayng uma-nbut- Ang mga gutlo dili ug diti na mapgagi, dinoyugan sa ka- pa sa usa ka halok, sa kalamo sa us& ka aa-ad, sa kainit sa usa ka panumpa...Alang kaniya, damgo, matamis nga p*gkub& sa dughaa, paglaem, gugma, tanan, tanau mangahurot nagkalawos .. CJg sa pagpalandong ni Leon niini, siy& na- hapalupog «a us&* ka bato, milantaw sa lyang lungsod ug unya, mihilak lAh kapalarant — nanghupaw siya— ipagkaba- ngis mo batok kanako! gNganong duna kay pini- li ug dunay sinakit? King lungsara nga alang ka- nako mao untay dapit sa dayong himaya, karon nahimo na hinoong lubnganan sa tanan kong ka- lipay .iOh kapalarant eUnsa kanimoy akong gibuhat? Namahid si I eon ea mga luha ug mingtindog. Mipadayon pagiakat padulong sa iyaDg balay, Saumson na siyag mo-abut. Kadtong b&laya nga kanhi matahum, maiinis ug dinayandayanan, karon, daw nakigduyog usab sa iyang kadaut, guba na, hufaw ug hubo sata- nang butang. Apan' guba ug tanan, ikadaghsnan sa han- dumanang nangabanhsw sa iyang panumduman, sa pagsulod niya didto! iNiadtong balaya didto mangagi aag raga malinawng adiaw sa iyang k&- ■ . ' 92 ' ■'■••■ kadt6 maoy amang sakei sa . unaog mga pagp&nlabtik sa iyaag kasingkasing, sa k&taw sa iyang gugma, sa una niyang mga panghupaw; [eta* sinaligoii sa ka-awahian, didto niya balaybalaya kanunay &i?g labing mga matabuin damgo alang sa umaabut; ug didto, didto ikadagban sila si fci« diog magpinarayganby, managbaylobaylog tinan- away, maoaghajw£hagwa\ maoaggakus, managha- lok. . iOh!, mga malipayong adlaw s* kagahapong nawala, ^hain ra kame? ^Nganong^iili karao ma- ma ik, aroa managhatag bagong kinabuhi sa usa k»amut$.% fe yS XXII.' ./ Kabanhaw sa gugma. Laing kadaut nagahulat kan&-Leon sa iyaiig lunesod. Dili »a di-ay igo ang*k*matayon sa iyang arn&han, ang kaalaut sa higugma niya ug ang. k*sakit nga iyang gisatagarotam, kun dili kaniya n'gpaabut pa ang kakabus. jAh! matuod gayud nga kun ang kapalaran mutaliktd sa tawo, rmitalikod sa tinu-od! Maga anpag- buno ug ang kulang sa ku-siig, Ubaugan pagka- wat? |Si Siding walay bi?an diutayng sala sa nahitab6!.. Oo, matu-od, waU siyay sala, iwalal Ug )a- but pa, kun ugaling sa iyang pagkahulug, siya* nabuling man, kiniigo nang napapas sa iyang pag- binu-utan, sa iyang pag antus, sa iyang mga lu- ha. iLaia' pa hino oy nahisukamud, dili na unta motiadog ug magapadayon . aa'lag iunang sa ka- daut! Dlnasig ning mga hunahuna-a ug tinukmud m diii masupak nga pagaaando sa kasingkasing, si Leon makubahon ang dughan ug makurugon ang kalag, mi-adto sa balay ni Siding. Ug si Sid'ng dugay nang nagapa-abut kang Leon; apan nianang pagpa-abut nga inubanan, ba- hin, sa kahinangop ug bahin, sa kakulba, sa ka- hinangop, kay dili na masnkud aug kahidlaw ni* Ya sa pagsud ong niadtong namingawan gipaka*' bathala s» iyang kalag; ug sa kakuiba, kay gi« kehtdlokan niya kanunay aag higayon nga kina- hanglang itug-an "niya kang Leon ang tanang na* hitab6, Tungud niini, sukad mahiabut si Leon, naw&d-an ■ si • . Siding sa kalinaw : pagakulba-an kaaanay, dtli makatoltol mabuhat ng... magakapn- tolputol ang katulog. — gUnsa kahay mahitabo inigkakita namo rii' Leon?jIya ba kaaa akong tamayon? Pasaylo-on ba kaha hino-on ako niya ug sagupon sama saubang mg» adlaw? Ingon niana, samtang mage balikbalik si Siding pagpalandong, nahisaka sa iyang balay si Leen rdadtong higayona, sa hawansn, si Siding nagatahi Sa pagyaha u pa oiyag tanaw, maoy iyang nakita si Leon nsra maluspad ug daw amang^ wa- Sa makatmgug. Sl Sidiog wala makatigug wtb. Siia nagtinutukay lamang. iUnsay gipanagsultihan sa ilang mga kal&g niadtong gutlo sa panagsugat sa ilang mga tinan- away? Basol, mahay, paghnpaw, luha, gugma, kaii- pay, tanan Itanan! sa kalit, gipaaagsuginlanay nila ai»dtong daw walay katapusang gutlo...lDihadih&, sila. naghibaw anay dayon npa ang ilang kalag na- nagkaluha gihapou ug sa ilang kasingkasing, na- gadila-ab kaaunay ang masigsng kalayo sa usa ka pagbati. — ^Komnsta ka, Siding?-— nakalugos pag-sulti ai Leon -- 8i Siding, wala mahagtingug: miduko, ingong nahadlok ug naulaw ..mihilak, Sa pagsud-ong niadto ni Leon, ang iyang ka- aingkasing nahimong lawud sa dili matugkad nga kalo-oy. Malum6 uyamut, milingkod sa tupad ni Siding ug, sama kanhl, migunit ■ sa iyang mga ka- niot. . Nganong nagahilak ka, Sidiag? Ikas«kit mo 97 ■b% diay a,n% pakigkita kaoako?~-aangataaa aaahi- noklugon si Leoa. — Oo, Leoa, ikasakit ko, ikasakit ..^-Mitubag si Siding sa tingug nga Bagakaputolputol — iiasa» kit, kay dili na ak6 angay kanimo, diii na angay sa imong gagcaa,dili na angay nimong tagdon ga* ni..ala*at ak6 uymot... — Ug w&la makatiw*s pag- sulti, kay miiu-om paghilak, — ^Ngano kang ala ut? gUnsay imong sala sa nahitab6* — mspuypa^on mitubag si Leon.— Sama kauako, ikaw maoy usa lamaas ^a sinakit. — Apan bisan wala" akoy sala\ Leon, ang ma- taod m*6 nga ako lahi na uyamot sa Siding nga imong dinaniggo sa unang mga adlaw. Mihilum si Siding kadiyut, midako, nanabon sa nawong, na-ulaw. Ug unya, daw nagalisod uya- mot, mitiwds: — Ang labing malahalong hiyas sa usa\ka ba- baye — gnganoag ilimudi — nakulang na kauako... — Apaa— misakgaw si Leon pagtubag— king ka- kuianga, wala moabut sa kalag, ug ang giapas ko ma6 ang imoag kalag. Mahimo—mipadayon si Le* on sa labing kadasig, tapss ang^ diyotayng paghi- iom— -Dga usa ka taWo makabuno* mangawat; apan kung sa pagbun6 niya ug s* iyang pagpangawat, siya piuilit lamang, supak ang iyang kabubuton, siya dili makasala ni kaniya dunay mangahas pagsilot. — (Pasaylo on ak6 nimo diay?— puno ang ka- singkasiog sa paglaum, tinutok ang mga mati sa mga mata ni Leon,— nangotana si Siding sa dakung — ^Pasaylo-on! Dili, kay wala kay nalapas. .'. 98- - iHigugma-on hinoon, kang mahimo pa, labi kay sa unang adlaw! — iSalamat, Leon salamat! Apan. .£nganong raoingou ka niana? — Kay bisan ikaw nahisukamud, ang imong paghisuKamud dalaygon; nahimo, sa human mo ug- tasa ," sa pagsukol ang tanan mong ku-tig. Kting uban ka pa unta, sa dihahg buut ipalokat sa imong duugug aag kinabuhi nila ni Tatay, ikaw dili na lamang mu8upak...ibaylo mo na lamaDg ang imong dongug. OJg 'ning kalibutan, Siding, labaw sa kinabrhi, angayng labauan ang datgog. — ]Ahf nassyud >a pa diay sa nahitabo!— nang- hupaw U-as kaayo si Siding. — Ada-— miputol pagkalit si Leon— -pasagdan ta uea' aog ka'agi; ilubong ta sa kaiithut, ug ma- oy atong dulongon aag ka-awahi-an. lkaw, 8i- ding, inahigugma ba gihapon ka^ako? — &Gihigugma ko ba ikaw? jAh! Leon! ang gugma kanimO maoy akong kiaabuhi. Tungud ka- niya, tungud sa ti'guha sa pagsaysay kanimo sa tanang nahitab6, ako nakahimo pagsukol hangtud karon sa kasakit.. . Sa wala iamang hibalo-i. sila daw duha ka kasug nga nagakasopat, nagginunitay, nanaggakus, nanaghalok ..Ug niadtong duha ka toi^, nagagukud kannnay aasr dautang palad; niadtong duha ka kinabuhing na-itusan sa tanang kasakit, nahiba- lik pagbanwag ang m*sigaDg adlaw sa kalipay. .'.■ niadtong balaya, mibalik paga^it ang gugma .Mga manunoyng huni, ang huyuhoy, mga langgam ug sapaeapa, namalik paglaylay... ■\99 ■ .' ' XXIII ANG KALIPAY' SA ULIPON Sa taliwala sa dakang kahilom. gikasal sf Si- ding ug Leon sa Singbahan sa ilang lungsud Ma6 ray naiamhDg aeg puha ka saksi ug ang Pari. Tapes mahimo ang kasal, sila nama-uli m -ilang balay, ug, hMt sa mga tawo, nanagpoyo sa da- dung kalinaw, mga maUpayrn, hangtud diio mt>- mahimon* malipayoii ang tawo dihht sa yuta. Ang masulub-oog kaagi daw ila oang gilu- b6ng sa kalimot. Sa human isugilon ni Sidihg ang tanang na ntab6, ilaag, gikai&kbntan ang dili gayad paghisgut ^ j? Apan biau pa uiini, bisaib-kanila natapus na ang mga adlaw sa kasakit, s_i Xevu usahay, kung makapalandong sa ta-ae nga kalbaryong iyang gi- baktas, sa mga * agui-anaag iyang gi-antus, siya magahinuktok ug, tugub sa kasubu, manghupaw; /Kadautdn ning ginapus hitd sa talihala sa pagha- ulipon! \Kapait ning wald hitayhagawasan!... Apan. , /kagawasan, hagawasanl ihinsay moka- tag hanato? Ang mga sinaligan sa atmg lungsud, kanang nanag-ingong snmusunod sa atong mga Mang- gugubut, kanasila .. nanaedawdt dagkung suhol, nanag* langoy sa kadato* / Mga bulahan! s Unsay sapayan alang hanUa sa halisdanan ug huhabus sa lungsudt / Oh! hagawasan, kagawa^an! /ialaydnimo alang hanamo! KATAPUSAN

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ombudsman sa Pilipinas
Ang Ombudsman sa Pilipinas (Tinagalog: Tanod-bayan ng Pilipinas) usa ka opisyal sa kagamhanan sa Pilipinas nga responsable sa pag-imbestigar og pagkiha sa mga opisyal sa kagamhanan sa maong nasod nga may nahimong sala sa balaod.
Ang mga Opisina sa Ombudsman gawasnon sa pagbantay sa goberno og uban pang tulo ka mga sanga niini. Ang Ombudsman pud responsabli sa pagdawat og reklamo gikan sa mga katawhan, organisasyon, corporasyon, og uban pa gikan sa nasud. Ang Ombudsman sa kasagaraan mo sakdal sa mga opisyalis nga mahimong nga sangkot sa mga akto sa pagpangupit og pagpangurapsyon. Pero sa mga lumalabay, mga kaso mahitungod sa opisyalis nga sangkot sa mahimong panglugos og babaye, pagpatay sa kuntrang politiko, gawasnong peryodista og ubang membro sa mga medya, ang kasagaraan.
Ang mga Opisina sa Ombudsman lakip na ang kaugalingong opisina niini, uban sa opisina para sa pinag-uban nga buhat sa sheriff, ang Ombudsman's second in command, og unom pa ka deputies nga mo nangag-una sa tinagsang kabahinan og bureaus.
Mga sumpay sa gawas[usba | edit source]
Nag-uusisa sa mga kawani ng gobyerno na nangungurakot o nagnanakaw ng pera ng bayan.


text:
Batsilyer sa Arte
Ang Batsilyer sa Arte (B.A.; Tinagalog: Batsilyer sa Sining; Ininggles: Bachelor of Arts, A.B.), gikan sa Latin nga artium baccalaureus. Kini usa ka bachelor's degree nga ginahatag sa usa estudyante sa kolehiyo nga nagakuha ug korso sa liberal arts, o sa mga nagkalain-laing sciences (syensya). Ang Bachelor of Arts ginahatag sa usa ka estudyante human sa tulo o upat ka tuig, depende sa nasod nga gi eskwelahan. Ang Bachelor of Arts nalahi gamay sa Bachelor of Science kai ang Bachelor of Science nagahatag man ug mas dugang nga atensyon sa Mathematics ug sa Science.