text:
Filed under: Uncategorized | Tags: SUGILANON
st1\:*{behavior:url(#ieooui) }

/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:”Table Normal”;
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-parent:””;
mso-padding-alt:0in 5.4pt 0in 5.4pt;
mso-para-margin:0in;
mso-para-margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:10.0pt;
font-family:”Times New Roman”;}
ANG LUPAD SA MGA HALAS NGA WALAY PAKO
Pasiuna
NINFA
Siyudad sa Sugbu, 1980
Isla sa Visayas
Pilipinas
Miingon sila nga mapugngan kuno kining mga tingog.Miingon sila nga pareho sa makina, mahimo kuno kining paandaron ug pawngon. Apan mas kahibalo ko kay sa ilang tanan.
Ang makalilisang niining mga tingoga mao nga nagpahipi kini sa matag higayon dinhi sa akong daplin. Sama sa usa ka damgo sa tawo nga nahinanok, magpadayag kini kanako ug wala ko’y laing mahimo kung dili maminaw hangtud sa akong pagmata. Hinaot pa unta nga momata ko sa akong paghimata.
Sa usa ka higayon, ang kahilum. Sa sunod nga higayon, moboto ang kasaba nga gikan sa kahiladman. Dili ko kaikyas niini. Ngano man ning mga tingoga nga sa wala damha, mokalit man og tumaw?
Ang utok mao ra ang makatubag niini nga pangutana. Ang utok ra ang makatubag kung unsaon kini pagsulbad.
Mao kini ang sinugdanan sa unos sa akong mga adlaw.
Buntag: ang panganod asul sama sa lawom nga dagat ug ang adlaw nahimutang sa iyang naandan na nga lugar. Taudtaud ningitngit ang palibot ug nibundak ang ulan. Ang ulan nahagbong padulong sa yuta. Sama tinuod sa naandan.
Gihuyop sa hangin ang wala magpakabana nga ulan padulong sa bintana sa kwarto nga wala nako masirad-an batok sa unos. Dili gusto molihok ang akong mga tiil mao nga nikamang ko sa salog aron pagsira sa bintana. Apan ulahi na ang tanan. Nisulod na ang bakukang nga sakop sa unos.
Nitindog ko. Niadto ko sa kasilyas kay nanghugas ko sa akong mga kamot. Pero hugaw lang gihapon ang akong mga kamot. Nasinati nako ang mga kagaw nga dili makit-an. Nangita sa mga buslot sa akong panit kay gusto silang mosulod sa akong kahiladman. Ang bakukang nakakaplag na gayud sa buslot sa akong panit ug nisakay na sa akong dugo. Gidala kini sa pula nga sulog padulong sa akong utok.
Akong gikuptan ang akong kamot ilalom sa gripo ug ginudnud sa sabon. Namula ang akong mga kamot. Nabanhaw kini ug nitubo sama sa mga bula nga naggikan sa sabon. Ang pula nga bula nilupad daw balahibo sa kahanginan ug nitugdong sa akong atubangan. Sa akong paghugas, nisamot lang hinoon kahugaw ang akong mga kamot. Akong gitagoan ang akong mga kamot sa bulsa sa akong sinina.
Nibalik ko sa akong kwarto. Nitan-aw ko sa akong palibot ug akong nakit-an ang unos nga naghulat na kanako. Nilingkod ko sa salog ug akong gitago ang akong mga hugaw nga kamot sa akong bulsa. Naghinaot ko nga ang akong kwarto dili motuyok. Nisuway ko pagkatulog apan saba kaayo.
Ikaduhang adlaw. Wala moulan.
Nimata ko pero wala ko mobakod dayon. Hubo ang akong lawas. Gisul-ob nako ang akong sapot nga nahagbong sa salog. Gipunit nako ang akong pula nga bag nga maoy akong dulog kanunay. Karong adlawa, gusto ko nga mogawas sa balay. Nilingkod ko sa akong katri. Ang akong habol nahagbong sa salog. Nitan-aw ko sa salog nga karong adlawa limpyo kaayo. Nindot tumban ang limpyo nga salog.Upat ka lakang padulong sa aparador, napulo ka lakang padulong sa kasilyas. Walo ka lakang pabalik sa kwarto, kinse ka lakang padulong sa kusina ug lima ka lakang padulong sa pultahan. Nigawas ko.
Wala ko nila nakit-an. Nalisang ko pag-abot nako sa gawas sa balay. Ang mga mata sa mga tawo nikab-ot kanako. Ang dili makit-an nga mga kamot naniid nako.Ang bakukang nag biaybiay kanako.
Akong gigunitan ang akong tiyan. Maayo kay natulog sa akong sabakan ang akong anak ug ang iyang kaluha nga halas. Gigakos nako ang akong bag.
Nagdali ko sa paglakaw. Dose ka lakang padulong sa eskena, saisenta’y singko ka lakang padulong sa wala ug nakit-an nako ang puti nga Kapitol building. Setenta’y dos ka lakang padulong sa usa ka dako nga rotunda, trainta’y uno ka lakang ug nakita-an nako ang usa ka eskwelahan. Bainte tres pa ka lakang ug niabot na ko sa eskena. Pila pa kaha ka lakang aron makaabot ko sa Dumanjug? Dili na kaha ko sundan sa bakukang didto?
Niabot ko sa usa ka terminal sa bus. Gipili nako ang pula nga bus. Kung akong ibutang ang akong tuo pagkahuman ang akong wala nga tiil sa akong atubangan ug motan-aw ko sa akong mga tiil, moabot ra gyud diay ko sa akong padulngan.
“ Sakay na Day, kay hapit na molarga ang bus.”
“Asa ka padulong?”
Wala ko motubag sa bakukang. Nisakay ko sa bus. Nilingkod ko sa lingkuranan duol sa bintana. Sa langit, naghupong na usab ang kahilakon nga panganod. Nibaga ang hangin. Nilarga ang bus. Nagsugod sa paghilak ang panganod ug nisinggit ang akong kahiladman.
Paminaw sa ako Ninfa!
Kamang!
Lakaw!
Dagan!
Tusik!
Ayaw papildi bisan ug nalupaka na ka!
Nisinggit siya kay gusto man gud siya nga siya ra ang akong paminawon.Ug ang ulan nisunod kanako sulod sa sakyanan. Nidagayday ang ulan sa akong kilay ug sa akong mga mata. Akong gigakos ang akong tiyan nga nagtuy-od batok sa katugnaw sa hangin samtang gisabak nako ang akong bag.
Kinsa man ning drayber sa bus? Dili kaha ni siya palahubog? Basin og inigtuyok namo didto sa unahan, mabangga mi sa rotunda. Nilingkod ko dinhi duol sa atubangan kay nagtuo ko nga luwas ko dinhi. Ang drayber dili maghinaot nga ibangga ang atubangan aron dili usab siya mapalgan. Nikapot ko sa likod sa lingkuranan sa akong atubangan. Gipugngan nako ang akong ginhawa ug gipiyong ang akong mga mata. Niabli ang panganod ug nagpadayon ang ulan. Nisulod kini sa akong tak-om nga baba. Nilibot sa akong mga ngipon ang ulan ug nibuswak pagawas sa akong ilong. Gihapak ko sa walay undang nga mga balud. Mihugot ang akong gunit sa lingkuranan ug gibuka nako ang akong mga mata. Ang tubig niabot na sa akong liog. Ngitngit kayo dinhi sa sulod sa bus apan hapit na gyud siguro ko moabot sa Dumanjug.
Nihunong ang bus. Nanaog ang mga pasahero. Nagpabilin ko sa akong lingkuranan. Nikunhod ang baha nga gustong molamoy kanako. Kutob na lang ang tubig sa akong hawak.
“Kutob ra ning among biyahe dinhi sa Carcar, Day.”
Wala gihapon ko motubag sa bakukang.
“Asa man diay ka padulong? Panaog na lang dinhi, mamukong ra man diay ka.”
Nanaog ko sa bus. Ang tubig anaa na lang sa akong alimpatakan. Nilabang ko sa dalan ug gipara nako ang nilabay nga bus apan naghaguros kini pagdagan. Niundang na gayud ang ulan. Hilum na ang akong kahiladman. Wala na koy tingog nga madunggan. Apan kanus-a na usab kaha mobalik kining unos nga dili nako malikayan? Dili na usab gusto molihok ang akong mga tiil mao nga nikamang ko sa lapok. Asa man ang akong bag nga pula?
Lugar trabahoan ni Lisa
Banilad,Sugbu, 2003
Isla sa Visayas
Pilipinas
Nagpahiyom si Lisa sa iyang kaugalingon.
Nagtindog siya atubangan sa lagwerta sa eskwelahan. Nagtan-aw sa bulak sa Kalachuchi nga niduyog sa huyop sa hangin. Gisud-ong niya ang hangin nga nagsuroysuroy sa palibot pinaagi sa sayaw sa Kalachuchi nga daw naghulat niiini. Kining maong hangin posible nga makighugpong sa uban nga mga hangin ug mahimong bagyo. Samtang ang bulak usab, mahagbong sa yuta o dili ba kaha moadorno sa usa ka lawak dinhi sa eskwelahan. Ang usa lumalabay lamang samtang ang usa magpabilin dinhi hangtod sa iyang kamatayon.
Maanyag nga babaye si Lisa. Mora siya ug usa ka diwata nga nagtindog, nagsud-ong, sa ibabaw sa iyang gingharian. Taas ang iyang buhok nga ang kolor mora og kape nga walay sagol nga gatas og asukar. Ang iyang sinina nga luag nagkasikas ug daw nisidlak uban sa hangin ug sa adlaw.
Nitan-aw og balik kaniya ang mga bulak sa Kalachuchi. Ang ilang kahumot nilupad uban sa hangin. Ang mga gamot niini nikamang sa ilalom sa yuta nga iyang gitumban. Ug ang mga sanga nisayaw duyog sa taghoy sa langgam nga natabunan sa langas sa mga nanglabay nga sakyanan sa kadalanan.
Nagpahiyom og padayon si Lisa. Nagpahiyom siya samtang naghunahuna sa nahitabo kaniya niining buntaga. Nagpahiyom usab siya sa paghunahuna sa mga mahitabo kaniya sa umaabot nga mga adlaw.
Kahibalo si Lisa nga ang umaabot nga mga adlaw dili lalim para kaniya. Kinahanglan nga iyang planohon ang sunod niya nga mga lakang. Apan kahibalo usab siya nga dili na siya kinahanglan maghunahuna pa kay ang tanan adunay paingnan. Adunay plano ang tanan.
Nagpadayon siya pagpahiyom. Nawala ang iyang pahiyom paghangad niya sa panganod. Ang iyang nawong mao ra og dagat nga ulipon sa mga hangin nga Amihan ug Habagat. Ang panganod kinhanglan kab-oton ug ipatik sa papel. Ang panganod naghulat kanako, hunahuna pa ni Lisa.
Sa tulo ka tuig nga pagtudlo ni Lisa sa St. Scholastica, dinhi sa lagwerta siya magpasilong kung mapul-an na siya sa iyang pagtudlo. Ug sa iyang kagawasan karon, dinhi usab siya nagpalandong. Kahibalo siya nga mao na kini ang katapusan niyang bisita sa maong lugar. Niining buntaga, gipapahawa na si Lisa sa iyang pagtudlo sa St. Scholastica’s College.
Nilakaw siya padulong sa opisina sa mga magtutudlo. Gisunod siya sa init sa adlaw. Wala niya balebaleha ang mga amigas nga nag-atang sa agianan ug mga buyog nga gusto mohunghong sa iyang dunggan. Adunay usa ka basurahan nga natumba sa daplin sa iyang agianan ug ang mga sulod niini, niambak sa gawas. Niawas didto sa bermuda nga bisan og giunsa paghuyop sa hangin, nagpakabuta ug nagpakabungol.
Nanan-aw kaniya ang mga estudyante sa maong eskwelahan. Ang kasagaran manan-aw man gyud kung moagi si Lisa. Apan wala kini niya gitagad. Niadtong tungora, para kaniya, walay tawo ang tibuok kalibutan. Nilabang siya sa maong lagwerta nga mao ra og diyosa nga naghubo. Walay laing sapot gawas sa sul-ob niya nga korona.
Naglingkod si Marilen sa iyang lamesa sa faculty room. Nagbasa kini sa iyang lesson plan. Naundang ang magtutudlo sa iyang buhat pagsulod ni Lisa sa maong lawak. Ang iyang bus-ok nga mga tudlo nigunit sa antyohos sa iyang mga mata. Nisuway siya nga magmasolob-on ang iyang nawong apan klaro lang hinoon nga igo ra siya sa pagpaningkamot niini.
“Miss Lisa, asa man ka gikan? Ganina ra ka gipangita ni Sr. Teresa.”
“Mao ba?”
“Sori diay kaayo sa nahitabo ganinang buntag.”
“Unsa to?”
“Gipahawa man kuno ka sa eskwelahan. Kung duna koy matabang sa imo, sultii lang ko.”
Nitan-aw si Lisa kang Marilen. Nakahunahuna si Marilen nga para kang Lisa, wala siyay tawo nga nakit-an. Apan dili kini tinuod. Si Lisa makaharong og tan-aw sa tawo ug walay mga detalye nga dili makit-an niini. Apan usahay, motan-aw kini sa imo nga mao ra og wala ka mabuhi ning kalibutana. Nilingkod lang kini sa iyang lamesa ug nitan-aw kang Marilen. Wala na siya motubag pa.
“Ang buot nakong ipasabot, ang kasagaran nga rason ngano nga ang tawo mag-antos, tungod ra usab sa ilang mga sayop. Dili na ka motudlo? Daghan may opening karon sa mga call center. Dali ra ka kakita og laing trabaho” nagpadayon si Marilen.
Nanghipos si Lisa sa mga butang sa iyang mga hunos.
“Miss Lisa!”
“Unsa man?”
“Ganina ra lagi ka gipangita sa prinsipal!
Unsa kahay iyang tuyo sa imo karon?”
Naghulat si Marilen sa tubag ni Lisa. Gusto niyang makita ang kaguol niiini. Wala siya kahibalo og ngano nga gusto niyang makit-an ang kaguol sa iyang kuyog sa pagtudlo. Naghinamhinam siya nga mohilak kini sa iyang atubangan.
“Mao ba? Salamat.”
Nagpadayon si Lisa sa pagpanghipos sa iyang lamesa. Ang lamesa sa dalaga walay butang nga dili konektado sa iyang pagtudlo. Wala kini adorno nga mga hulagway sa iyang pamilya. Walay plastik nga bulak ug mga figurine susama sa mga lamesa sa uban nga mga magtutudlo dinhi. Apan puno kini sa mga libro sa literatura sa Pilipinas ug lainlain nga mga nasud. Ang lamesa daw walay tag-iya nga tawo. Ang tag-iya ning maong lamesa mao ang mga libro nga nagtungtong niini.
Gipanid-an ni Marilen si Lisa. Ambot og ngano nga mataha man gyud siya kang Lisa. Matag kuyog nila sa faculty room, maghulat siya nga ilabay ni Lisa ang mga figurine sa iyang lamesa o dili ba kaha iyabo niini ang iyang bag nga puno sa mga produkto sa Avon ug Natasha nga iyang baligya. Mao kana ang iyang bation kung magdungan silang duha sa faculty room.
Gipanulod ni Lisa ang iyang mga libro sa usa ka karton. Gibasa niya ang titulo sa matag usa. Philippine Literature ni Lumbera, Short Stories ni Nick Joaquin ug mga libro sa mga trabaho ni Goethe, Schiller, Charles Darwin, Maria Rilke, Pablo Neruda, Gabriela Marquez, Sylvia Plath, Emily Dickinson, Jose Rizal ug uban pa. Kining mga libroha maoy kuyog sa dalaga sa matag adlaw. Dili siya bation og kamingaw basta makabasa siya niining mga bantugan nga manunulat. Gipunit usab niya ang chap book sa iyang mga balak. Didto dapit sa parte nga gimarkahan niya og papel, gipakli niya ang maong chap book. Ang iyang balak nga Babaye sa Balud, gibasa niya sa iyang hunahuna:
Naghaguros ang unos nga dala ni Habagat
didto sa pus-on sa nahinanok nga dagat
guyod ang tanan nga iyang nakaplagan
lakip na ang babaye sa pantalan
kinsa naghulat sa huyop sa hangin
kuyog sa amang nga mga buhangin
ug sakay sa gamay og dako nga balod
ilalom sa maluibon nga panganod
niunong ang babaye sa huyohoy sa tanan
bisan nihupay na ang kasuko ning taskawan
usab nga Amihan; nagpadayon lang gihapon
ang kabangis nga nibukal og nikaon
sa tibuok niyang kahiladman
kay ang balod dili mapugngan
mosayaw kini duyog sa hangin
nga usab sa kanunay nagpabilin
nikapyot niining babaye sa balod
nga gustong mokab-ot
sa pusod sa lawod.
Paglabay sa usa ka oras, nisulod ang laing magtutudlo sa faculty room.
Miss Lisa, nia ra diay ka dinhi?
Naghulat sa imo si Sister Teresa sa iyang opisina!”
“O diay, nalimot ko da.”
“Ikaw gyud. Nalimot ka?
Wala na sab lagi ka nagsul-ob sa atong uniform!” matud pa ni Melanie nga kuyog usab nila pagtudlo sa maong eskwelahan.
“Ang ato baya nang prinsipal ang nangita sa imo.”
“Dili na kana siya nako prinsipal.”
Ug nitindog si Lisa dayon og gawas sa faculty room aron pakigkita kang Sister Teresa. Natingala si Marilen ug Melanie nga mao ra man hinuon og nalipay si Lisa nga gipapahawa siya sa pagtudlo sa eskwelahan. Ang Saint Scholastica usa ka inila, eksklusibo ug karaan nga eskwelahan sa mga babaye sa dakbayan sa Sugbu. Ang mga babaye nga gradwado dinhi, mga anak sa mga inila nga pamilya sa dakbayan. Gipadagan kini sa Franciscan sisters. Lakip sa ilang mga alumni mao ang asawa sa pinakadatu nga negosyante ug ang primero nga mayor nga babaye karon sa dakbayan.
Ang opisina sa prinsipal duol sa kapilya sa eskwelahan. Hilom ang palibot kay ginadili man ang pag-istorya ug pagkatawa sa mga estudyante nga manglabay dinhi. Mismo ang opisina sa prinsipal, mao ra sab og simbahan. Giadornohan kini og dako nga krus sa usa ka bungbong. Gawas sa usa ka halad nga mga bulak, wala nay laing adorno ang mga puti nga bungbong niini. Pagsulod ni Lisa sa opisina, nakit-an niya si Sister Teresa nga naglingkod sa silya niini. Mao ra man og naghulat kini sa mga tawo nga gusto mangumpisal kaniya.
“Dayon, Miss Tolentino. Lingkod, palihug.”
Nilingkod si Lisa. Naghulat si Sr. Teresa sa hangyo sa dalaga. Apan walay hangyo nga gustong isulti ang magtutudlo. Hilom ang duha sa sulod sa opisina ug wala na makaantos ang prinsipal.
“Dili na lang ko magpaligoyligoy pa. Gusto nakong mahibaw-an ang imong tubag sa mga istorya bahin sa imo. Kahibalo man tingali ka nga nagtan-aw sab ko sa imong kaugmaon.”
“Dili na kinahanglan, Sister.”
“Sultian ta na lang ka nga wala ko mobotar batok kanimo. Adunay mga tawo nga nangisog nga dili ka papahawaon. Apan mas daghan kadtong gusto nga pahawaon ka. Labi na gayud ang representante sa Parents Teachers Association. Gihulga mi niya nga kung dili ka namo pahawaon, ibalhin niya ang iyang mga anak sa lain nga eskwelahan kuyog ang mga anak sa iyang mga paryente ug mga amiga nga nag-eskwela dinhi. Nasuko gyud siya sa imo.”
“Kahibalo ko.”
“Kay ngano man gyud nga moinsister man ka anang imong kaugalingon nga mga paagi sa pagtudlo og Literatura? Kahibalo ko nga daghan ang mga estudyante nga ganahan kaayo sa imong paagi apan ngano man gyud nga itudlo man nimo nga si Jose Rizal usa ka mini nga magbabalak? Unya paluparon nimo og maayo ang mga hunahuna sa mga estudyante. Apil hypnosis, gisagol na nimo sa imong pagtudlo. Unsa man ka? maestra sa Sugbuanong Literatura o Psychiatrist?”
“Wala nay angay pang istoryahan, Sister. Human na ang tanan ug mopahawa na ko diri.”
“Gusto lang ko nga motambag Miss Tolentino. Dili gyud ka kaingon nga wala ta ka giwarningan sa una pa.”
“Nakahinumdum ko sa imong mga memo kanako.”
Nilihok ang madre sa iyang lingkuranan. Dili usab siya komportable sa atubangan ni Lisa. Nagtan-aw lang kini kaniya apan mao ra og wala siya nakit-an niini.
“Sa tanang leksyon nga imong gitudlo, magtuman ka sa imong gusto. Unsa nang imong style? Post modern modern? Kabuang nang imo o rebelde lang gyud ka?”
“Rebelde kadtong tanan.”
“Unsaon man namo pagpugong sa imo dinhi sa eskwelahan kung gahi kaayo nang imong ulo?”
“Wala ko magdahum nga magpadayon og tudlo dinhi.”
“Gusto ko mahatag sa imo og lain nga higayon, Miss Tolentino. Wala ko kalimot nga magna cum laude ka sa Cebu Science University. Apan kadtong mga balak nga imong gipahimo sa third year highschool nga klase, sobra na sab to! Balak bahin sa panghilawas? Imo pa silang giingnan nga kung buhaton nila ang pakiglawas, mas katuohan ug molalum ang ilang mga balak? Unsa may niabot sa imong ulo? Katoliko kini nga eskwelahan. Dili na nako madawat ang imong mga gipangbuhat sa classroom. Unsaon nako pagdapig sa imo?”
“Wala ko manghinaot nga imo kong dapigan.”
“Wala na koy mahimo para sa imo. Unya karon, molakaw ka nga magbawon og kayugot sa eskwelahan?”
“Wala koy gibati nga ingon niana, Sister Teresa. Ako ning sayop kay ngano nga wala ko ni-resign sa una pa. Ngano nga naghulat ko nga inyo kong pahawaon.”
“Ayaw paghunahuna ana, Miss Tolentino. Sa pagkatinuod, posible pa nga dili ka dayunon sa pagpahawa dinhi. Pag-leave lang og usa ka tuig. Unya usba nang imong istilo sa pagtudlo. Mahimo pa ka nga mobalik dinhi.”
Nipahiyom si Lisa. Pahiyom kini, dili tungod sa kalipay.
“Dili na ko gusto nga mopadayon og tudlo dinhi, Sr. Teresa.”
“Unsa?”
“Dili ko mobalik sa pagtudlo dinhi. Nakat-unan na nako ang tanan nga angay nakong mahibaw-an dinhi sa Saint Scholastica.”
“Wala ko kasabot sa imo?”
“Kinahanglan pa ba kong mopadayag sa imo, Sister? Dili na man siguro?”
“Palihug, pasabta ko sa imong gustong mahitabo.”
“O, sige. Gusto ko mahimong usa ka sugbuanong magbabalak. Usa ka tinuod nga sugbuanong magbabalak. Wala nay bili para kanako ang pagpadayon sa pagtudlo dinhi. Kung motudlo man galing ko, sa ako nang kaugalingon nga eskwelahan. Dili ko gusto mahimong yaya sa mga spoiled nga mga anak sa mga adunahan ning dakbayan.”
“Unsa to? Gadamgo ka Miss Tolentino. Kahibalo ka sa imong gipanglitok? Ang mga alumni niining among eskwelahan, mga importanteng tawo sa Sugbu. Malipayon ang mga magtutudlo nga makatrabaho dinhi nga mao na ang ilang mga estudyante!”
“Daghang magtutudlo ang gustong motudlo dinhi apan ako dili na ko gusto mopadayon dinhi.”
“Tinuod gyud nang imong gipanglitok, Miss Tolentino? Magpadayon gyud ka anang imong damgo? Magbabalak? Mag-abri og kaugalingon nga eskwelahan gamit ang imong istilo sa pagtudlo?”
“Oo, Sister Teresa”
“Kinsa may mosalig sa imo sa ilang mga anak?”
“Dili kana mao ang pangutana, Sister. Ang pangutana mao kung kinsa ang makababag sa ako?”
Sa wala pa mosulod si Lisa sa opisina, naghunahuna ang prinsipal nga ang dalaga mosunod sa gustong mahitabo sa madre. Karon nanghinaot na lang siya nga magpakita og kaguol si Lisa sa mga panghitabo. Wala siya nagdahum nga ibalewala sa dalaga ang iyang paghatag og laing higayon niini. Wala siya magdahum nga mao kini ang ipakita sa dalaga.
” Wala ba ka kasabot nga kanang mga bag-o nga mga istilo sa pagtudlo, molabay ra nang tanan? Nga kinahanglan sundon nato ang naandan na nato sa dugay na nga panahon? Nga respetohon nato kini kay dili na kini nato mausab. Ang pinakamaayo mao nga ato na lang kining pagasundon.”
“Ngano man?”
Naglabad ang ulo ni Sister Teresa. Dili siya makatuo sa tinubagan ni Lisa. Nakahunahuna siya nga giinsulto na siya niini.
“Unsay ngano man?
Palihug, tapuson na nato kining atong istorya kay wala kini paingnan.
Pilay imong edad, Miss Tolentino?”
” Beinte kwatro.”
“Bata pa ka, mausab pa nang dagan sa imong utok. Good luck ,Miss Tolentino.”
Nitindog si Lisa ug nigawas sa opisina sa prinsipal. Wala na niya tubaga pa si Sister Teresa. Ang sulod sa iyang hunahuna mao ang panganod nga kahibalo siyang dugay nang naghulat nga mapatik niya sa papel.
Lugar trabahoan ni Ligaya
Ermita, Manila, 2003
Isla sa Luzon
Pilipinas
Daghan og mga tawo sa Love Me Disco karong gabhiona. Didto dapit sa bar, wala nay lingkuranan nga bakante. Naglinya na ang mga babaye sa kagabhion. Ug giliburan sila sa mga langyaw nga hangol sa gugma. Nanimaho og kahilayan ang maong dapit. Ngitngit og saba. Didto sa usa ka suok sa usa ka lamesa, nagpahipi si Ligaya kuyog si Marilou nga kauban niya sa trabaho.
“Hala oy! Si Tim man nang bag-ong nisulod, ang akong uyab sukad pa sa niaging tuig. Niabot na sab diay siya” asoy pa sa kalit nga nabuhi nga si Ligaya sa iyang tupad nga si Marilou.
“Pataka lang ka” tubag pa ni Marilou “Uyab intawon na ni Jo Ann si Tim no, magsige man gali na siya og padala ug kwarta kang Jo Ann” padayon pa ni Marilou.
Apan wala na makadungog si Ligaya sa sumpay ni Marilou kay nibarog na man kini. Dayon og dasdas padulong sa langyaw nga bag-ong nahiabot. Ang duha ka babaye napadpad sa syudad sa Manila gikan sa isla sa Mindanao. Si Marilou tungod sa paghinaot nga maluwas sa kapobrehon samtang si Ligaya pag-ikyas sa tumong sa usa ka Muslim nga negosyante sa iya.
“Tim, when did you arrive? Come here.Come to me” singgit pa ni Ligaya nga hapit natipaklong sa iyang sapatos nga taas og tikod.
“Hey Babe! How are you Babe?” tubag usab sa langyaw. Mora og buta nga naghanap ang panan-aw, nisubay kini sa gamay nga eskinita padulong sa lamesa sa duha ka babaye.
Nalipay gayud si Ligaya sa paghiabot ni Tim. Sayo pa ang kagabhion apan aduna na siyay nahakop nga lalaki. Ting-mingaw pa baya karong buwana. Gani sa kanunay, mao ra man siya og mangingisda nga namasol sa haw-ang nga dagat. Nidako gayud ang iyang kahinangop kay ang uban nga mga babaye nga nag-inusara sulod sa Love Me Disco, nagpasiplat man sa ila.
Sa edad nga beinte kwatro, medyo edad-edaran na si Ligaya kung ikumparar sa iyang mga kauban sa trabaho kay kada tuig, daghan kaayong batan-on ug presko nga mga nawong dinhi.
Pito na usab ka tuig ang niagi sa dihang nanimpalad siya pagbiya sa lungsod sa Bayugan, Agusan del Sur og napadpad dinhi sa Manila. Ug tungod kay elementarya ra man ang iyang nahuman, naglisod siya pagpangita og lain nga trabaho. Sa primero, kiwaw kaayo ang pagbaligya sa iyang lawas. Apan paglabay sa usa ka tuig, naanad na siya niini. Sayon ra kaayo ang kwarta dinhi ug bisan pa og anaay modawat sa iya pagkatindera o serbidora karon, dili na kini niya panumbalingon. Karon nga free lancer na siya ug wala nay bahinan nga bugaw o Casa, mokita na siya og igo-igo. Kung dili pa lang tungod sa bisyo, makatigom na gyud unta siya.
Sa dihadiha, nilanog ang karaan nga kanta ni Madonna nga paborito niya, “Like a virgin! touched for the very first time. Gisikbit ni Ligaya si Tim padulong sa tunga sa dance floor. Lamian mosayaw si Ligaya. Naanad man god siya sa sinayawan didto sa bikini bar nga kanhi niyang gitrabahoan. Maayo kaayo siya modala og kiaykiay kuyog sa pagwarawara sa iyang mga kamot ug braso. Labi na gyud karon nga inspirado siya ni Tim. Bigay todo gayud ang pag-indak niini samtang giulanan sa aso ug neon lights ang iyang seksi nga lawas.
Maayo galing kay gisul-ob nako karon ning akong blusa nga gawas nga mosiga dinhi sa kangitngit, nigakos usab og hugot sa akong totoy nga nilili ug diotay sa gawas, huna-huna pa sa nahimuot nga si Ligaya.
Gasa baya diay kini ni Niko dihang gidala ko niya didto sa Boracay, unom na ka buwan ang nilabay. Baya lang, Asa na kaha sab tong panuwaya karon?
Asa usab kaha ko dal-on ani ni Tim? Kinahanglan gyud kong makakwarta karong gabhiona. Daghan pa ra ba ko og bayranan nga mga utang. Naghulat pod ra ba sa ako ang akong pinoy nga uyab nga si Pidong didto sa akong gi-abangan nga lawak. Nagpadayon ang hunahuna ni Ligaya.
Ang iyang hinigugma nga si Pidong, pareho sa iya ug sa iyang suod nga si Marilou, gikan usab sa Mindanao. Dinhi na sila sa Manila nagkita. Wala usab kini nakatungtong sa haiskul mao nga naglisod usab kini pagpangita og trabaho. Nawad-an na gyud siguro ni siya og gana sa pagtinguha nga matarong ang iyang kinabuhi ug naputos na kini sa tinonto. Tapulan man usab ni siya kaayo.
Nakakaon na kaha tong kwanggol? Makulatahan na sab ko ani kung inig-uli nako wala koy dala nga kwarta o bisan pagkaon na lang. Padayon sa paghunahuna si Ligaya. Mosukol ra ba gyud ko sa iya og sinumbagay.Ambot lang og ngano nga sa pagkatapulan ug pagkabisyoso ni Pidong, dili man gyud ko makabiya sa iya. Gugma na gyud tingali kini? Sukwahi ra gayud ang pinoy lover. Nagpadayon og muni si Ligaya samtang naglabyog sa iyang hawak.
“You’re a sexy dancer, Babe” hunghong pa sa Amerikano kang kinsang mga pulong nalumos sa kaalingugngog sa sound system sa maong diskohan.
Wala na kini gisukna pa ni Ligaya nga gihakop og sayaw ang tibuok dance floor samtang niduyog ug kanta sa sonata “Like a viiiiiirgin… And my heart beats”.
Pagkahuman sa pasundayag sa paresan, nitultol silang duha pagbalik sa ilang lingkuranan. Naligo sa singot ug sa kahinam ang langyaw. Taudtaod nibarog kini kay nidalikyat sa kasilyas. Malipayong nisandig si Ligaya sa iyang lingkuranan dungan sa panghinambid sa iyang mga paa nga wala pa gyud moundang og sayaw kuyog sa sonata.
Sa kalit lang, mitupad sa iya si Jo Ann nga langyaw usab dinhi kay nagdako man kini siya sa isla sa Bohol.
“Uy,bigaon! nganong gi-ilog nimo ang akong uyab? Wala kay batasang dako! Pareha ra baya tang Pilipina! Nakasuyop siguro ka no? Asa na man diay to si Tim?” ang sunodsunod nga hagit ni Jo Ann kaniya.
Niulbo ang kaspa ni Ligaya nga wala magdahum niadtong hitaboa.
Unsay uyab? Usa ka tuig na intawon mi ni Tim no? Pataka lang ka og yawit diha! tubag usab niini.
Wala na maka antos sa iyang gibati si Jo Ann. Gipunit niya ang botelya sa Red horse nga diha sa lamesa. Dayon og labyog niini padulong sa iyang kontra.
Maayo galing kay abtik nga nakahupo si Ligaya. Ang botelya didto nabuak sa bolingot nga salog nga gama sa semento. Ug sa iyang kalagot, gibira niya ang taas nga buhok ni Jo Ann nga gipadunghay niini.
Nagkaguliyang ang diskohan niadtong tungora. Kay ang duha ka babaye, nagrambol na man og kinawrasayay. Nagbinirahay usab sila sa ilang mga buhok. Maayo galing kay mubo ang buhok ni Ligaya busa naglisud si Jo Ann sa paglabnot niini. Wala ra bay nagpaka-hero og awat sa ila. Ang gwardiya nga hinanok na unta ang tulog didto dapit sa pultahan, nahigmata og mao nay niuwang sa duha ka Amazona nga naggikan sa mga isla sa Bisayas ug sa Mindanao.
Si Tim nga maoy hinungdan sa kagubot sa duha, daw gilamoy sa lababo didto sa kasilyas. Abtik pa sa kilat, nawala kini. Dihang namatikdan ni Ligaya nga wala na si Tim sa maong diskohan, nagdali usab kini sa pagdagan pagawas. Dayon og sakay sa taksi nga nagparada sa daplin sa dalan.
“Mama, nakita mo yong Amerikano na kalalabas lang sa diskohan?” pangutana pa ni Ligaya sa drayber sa taksi sa iyang Tinagalog nga bug-at paminawon.
“Hindi. Neng, kararating ko lang dito.. Baka sinundo na nang asawa niya” matod pa sa drayber.
“ Saan ka?”
“Bandang Tondo lang.” tubag pa ni Ligaya.
Ug didto sa Tondo, sa may eskina padulong sa gibantog nga tambakan sa basura nga ginganlan ug Smokey Mountain nanaog siya. Maayo galing kay nisugot ang drayber nga kulang ang iyang kwarta nga gibayad niini.
Didto tungod sa poste sa suga nibarog si Ligaya aron pagsusi sa iyang bukton nga adunay kinarawsan. Ang suga gikan sa poste nagkidlapkidlap nga daw higante nga aninipot sa kalasangan.
Niadtong higayona pa nibati og kasakit sa lawas si Ligaya. Ang kinawrasan sa iyang wala nga braso, taas-taas usab. Nagdugo na kini. Ang iyang seksi nga blusa, wala na mokidlap. Namantsahan na kini sa pula niya nga dugo ug sa abog nga adorno didto sa diskohan. Ang iyang ulo, bug-at kaayo. Ug daw naibot ang kada lusok sa iyang itom nga buhok. Apan wala na lang kini niya panumbalinga.
Sige lang og dimalas ko karong gabhiona, am-am pa ni Ligaya sa iyang kaugalingon. Inig-abot sa high season sa sunod buwan, siguradong moabot na usab kadto sila si Uwe, Peter ug Ulli. Og kinsa pa galing kadtong Austrian nga baho kaayo og ilok? Makapalit na gyud ko ini og shabu para kang Pidong. Ug mahatag na nako sa iya ang tanan niyang gusto.
Sus! maayo unta og dili to sila magdungan pagpangabot aron makahigayon sab ko og kuyog sa ilang tanan. Huna huna pa ni Ligaya samtang namaybay kini sa lapokon nga eskinita. Padulong siya kang Pidong nga naghulat sa kwarto nga iyang gi-abangan. Upat na ra ba kini kabuwan nga wala pa niya nabayaran.
I
Ninfa Paloma
Bayugan, Agusan del Sur
Isla sa Mindanao, 1964
Pilipinas
Disyembre singko mil nuebe sientos saisenta’y kwatro, takdol ang asul nga buwan, sa dihang natawo si Ninfa sa usa ka barangay nga sakop sa Agusan del Sur sa isla sa Mindanao. Ika-lima siya nga anak sa magtiayon nga si Pedro ug Isidra Paloma. Matud pa sa mananabang nga nitambong sa iyang Nanay, aduna kuno siya’y kaluha nga usa ka halas. Apan wala’y makasulti ug unsay nahitabo sa gidungog nga kaluha niini.
Ang iyang amahan, usa ka mag-uuma samtang ang iyang inahan maoy magtinda sa abot sa iyang bana didto sa taboan sa sikbit nga lungsod sa Bayugan. Pobre sila pero hayahay ang ilang panginabuhi sa probinsya.
Sa bata pa, walay kalainan si Ninfa sa uban nga mga bata gawas sa katahum nga iyang naangkon. Lalum ang iyang tabonon nga mga mata, taas ang iyang ilong ug ang iyang ngabil mao ra og rosa. Adunay duha ka kandiis nga motim-aw sa iyang mga aping kung mopahiyum siya. Ang iyang buhok, itom sama sa kangitngit sa gabii nga gihikawan sa bulan nga gilamoy sa bakunawa. Ang iyang mga kamot, tag-as ug kandilaon. Ang iyang kutis susama sa sikwate nga lami isagol sa mangga ug puto.
“ Kanang imong anak, Isidra, ayaw na paagia didto sa may kahoy sa Balete kay maibgan gani na og tawo nga dili ingon nato, ambot na lang.”
“ Kanunay na kong gapahimangno sa iya, Pedro.”
“Wala pa ra ba nay buot, basin maligo sab na didto sa suba, maibgan uroy sab na sa syokoy”
“ Unsaon na man lang diay na nato si Ninfa? Prisohon dinhi sa balay? Naunsa na man ka oy!”
“Pag-ampo lang nga bantayan na sa iyang kaluha nga halas kay itsuraan ra ba gyud na siya.”
“ Gipangalaan man gud na nako siya sa usa ka monyika, mao na.”
“ Monyika ba oy, liwat na siya sa akong Lola nga anak sa Katsila nga kura paruko didto sa lungsod sa Bayugan sa unang panahon.”
“ Tinuod gyud diay ‘tong mga istorya sa katigulangan? Nga ang inyong kaliwat naggikan sa usa ka Katsila nga pari ug usa ka Manobo nga anak sa Datu?”
“ Unsa man diay? Wala ka kabantay sa akong panagway nga mao ra og si Fernando Poe Jr.? Ang pinakaambongan nga artista sa tibuok Pilipinas?”
“Ambot lang nimo, Pedro. Paminawa ang tingog sa tuko o? Tinuod, Dili. Tinuod, Dili, Tinuod, Dili!” nisubay si Isidra sa tingog sa tuko.” Tan-awa, Ingon pa sa tuko, Dili kuno, bakakon lagi gyud ka.”
Nahimuot si Ninfa nga naminaw sa iyang ginikanan. Ang trainta ka ektarya nga yuta sa iyang Lolo gibahin sa unom ka anak niini. Ug ang lima ka ektarya nga uma nga gipanag-iya na karon sa iyang Tatay, nahimutang sa lugar nga abunda sa tubig busa katulo sa usa ka tuig sila makaani og humay. Gipalibutan ang ilang payag sa mga punuan sa mangga, saging, bayabas, boongon, caimito, santol ug avocado nga gitanum pa kuno sa iyang Lolo sa tuhod. Gawas niana, ang kabugnaw sa ilang palibot ayon sa mga gulay nga tanom usab sa iyang Tatay. Ug ang iyang Nanay, negosyante ug dali ra makahurot sa pagtinda sa ilang abot.
Si Cecilia, mao ang kamagulangan nga anak sa magtiayon nga Paloma. Gisundan kini siya ni Pedro Jr., Dina, Alma ug Ninfa. Dako ang kaguol sa ilang tatay pagkatawo ni Ninfa kay naghinamhinam man siya og lalaki nga anak. Apan sa wala magdugay, nadawat ra ni Pedro ang iyang kamanghuran nga anak ug gipangga usab kini niya. Pilay palad og mabuntis na usab si Isidra, nanghinaot na lang siya nga lalaki na gyud kini.
Wala gibati ni Ninfa ang kaguol sa iyang Tatay kaniadto kay gamay pa man siya ug wala pay buot. Ug tungod kay himos man kaayo siya nga bata, paborito siya sa tanan lakip na sa ilang mga silingan nga mga igsoon ra usab sa iyang Tatay. Ang ilang mga buhi nga mga mananap, suod usab ni Ninfa. Sila maoy iyang kadula pag-abot sa panahon nga ang iyang mga igsoon nagsugod na pag-eskwela ug siya na lang ang nabilin sa ilang balay.
Ang ilang mga manok, baboy, kanding ug kabaw nagpalibot sa ilang balay nga gama sa kawayan ug sawali. Matag alas singko y media sa hapon, mobatog na ang mga manok kuyog sa ilang mga piso sa ilalom sa ilang balay nga mao ra usab ang pinuy-anan sa ilang mga buhi nga baboy. Ang mga kanding nga sa matag adlaw mangumpay didto sa bukid, manguli inigsubang sa adlaw. Ang kabaw ra ang magpabilin didto sa iyang lunangan kay dili man niini biyaan ang iyang lapok nga higdaanan. Gawas lamang og pugson siya sa Tatay ni Ninfa sa pagdaro, mora og magbagutbot nga magpabitad ang kabaw.
Ang tunghaan sa baryo San Francisco didto nahimutang sa usa ka bungtod. Gikan sa balay nila ni Ninfa, walo ka kilometro ang gilay-on niini. Matag adlaw, sa panahon nga ting-iskwela, baktason kini sa mga manunungha. Awaaw ang maong dalan ug naglinya dinhi ang mga punuan sa Falcata ug Acacia. Adunay usa ka lawa nga maagian sa mga nagtungha sa maong eskwelahan. Gidungog kining lugara nga taw-an, mao na nga ang mga bata nga nagtungha dinhi, dili moagi niining dapita nga mag-inusara. Hilabi na gayud og magabhian sila sa pagpauli kay sila ang napili nga manglimpyo sa ilang tunghaan o dili ba kaha madugay sila kay magpraktis sila sa sayaw ug uban pang kalihokan sa eskwela.
Ang palibot sa tunghaan, humot sa Sampaguita ug Rosal kay gitamnan kini sa mga estudyante niini og mga mesetas. Bugnaw ang hangin nga mohuyop dinhi kay mga tres sientos singkwenta ka metros man ang gitas-on sa maong lugar gikan sa patag. Ug makapanglimbawot sa panit ang yamog nga sinina sa bungtod matag Disyembre labi na gayud sa sayo sa buntag. Kining tanan, gigakos sa bata nga kasingkasing ni Ninfa. Sukad sa primerong adlaw sa klase sa dihang gihatud siya sa iyang Tatay didto sa tunghaan, nahigugma na si Ninfa sa iyang eskwelahan.
“ Ayaw gyud paglakaw dinhi nga ikaw ra usa, Inday, kay mabuyagan unya ka. Paminaw ra gud, kada labay nimo sa lawa, ayaw kalimot og panabi”, ingon pa ni Pedro Sr. sa iyang kamanghuran nga anak. Inday ang angga ni Ninfa sa ilang balay.
“O, Tay”, sabat ni Ninfa nga nagkapot sa kamot sa iyang Tatay ug nagdala sa bag-o niya nga bag. Gisudlan kini sa mga bag-o nga notebook, papel, lapis, krayola, eraser, tahal, libro, spelling pad ug ruler. Bag-o usab ang iyang uniporme nga puti nga blusa ug asul nga palda. Ang iyang itom nga sapatos, sinaw kaayo. Ug ang iyang puti nga medias, kutob sa iyang tuhod. Ang ribon sa buhok ni Ninfa pareho og kolor sa iyang asul nga palda. Ug nangulisbaw sya sa kahumot sa baby powder nga gipahid sa iyang Nanay sa iya sa dihang nag-andam sila sa pagtambong niya sa eskwelahan.
Nagsunod sa kang Ninfa ug iyang Tatay si Cecilia nga gianggaan og Celing, Pedro Jr nga gianggaan og Pitoy,Dina nga gianggaan og Dindin ug si Alma nga gianggaan og Neneng. Ang upat ka igsoon ni Ninfa nagpanuigon og katorse, dose, dies ug nuebe ka tuig. Nahimuot ang managsuon sa ilang kamanghuran ug sa iyang primero nga adlaw sa tunghaan.
“ Kinahanglan nga mohalok ka anang dako nga bato sa lawa kay primerong adlaw nimo karon sa eskwelahan, ingon pa ni Celing nga nagkatawa.
“Bitaw! Sumpay usab ni Pitoy.
“ Inday, di galing ka mohalok anang bato, mabuyagan gyud ka! Padayon pa ni Dindin. Samtang nag-agik-ik og katawa si Neneng.
“Purya Buyag oy!, paghilum kuno mo”, nisabat si Neneng.
“ Pssst! Ayaw mo og langas diha! “ gisaway sila sa ilang Tatay.
Siete anyos na si Ninfa niadtong higayona ug nagsugod siya sa pagtambong sa San Francisco Academy. Utokan usab siya ug dali ra siyang nakakat-on sa pagsulat ug pagbasa. Gani, naangkon man niya ang first honor sa iyang klase. Sa iyang hilaw nga edad nga siete anyos, nagpakita na siya nga dako man diay ang iyang kalainan sa uban nga mga bata didto sa ilang lugar.
Nakat-on usab si Ninfa og Iningles kay ang kasagaran nga itudlo sa eskwelahan, gamit man ang langyaw nga sinultian.
“Class, repeat after me, A as in apple. B as in Boy”, matud pa ni Miss Fabular nga nagtudlo, gamit ang usa ka sanga sa bayabas, sa mga letra nga iyang gisulat sa blackboard.
“Ninfa, Karong sunod buwan, adunay kalingawan ang atong eskwelahan kay mobisita dinhi ang School Superintendent gikan sa lungsod sa Bayugan. Ikaw ang akong napili nga mobalak unya. Ania, basaha sa klase kining maong balak nga Sugbuanon. Gama kini sa akong Lola, matud pa ni Miss Fabular, ang maestra sa primerong ang-ang.Gibasa ni Ninfa ang maong balak:
PAGHINUMDOM KANG DIEGO SILANG
Nagsakay ka sa kabaw nga itom
bitbit ang hait nga sundang
sa tuo nimo nga kamot
nga nabahiran
sa dugo nga nisubay
sa pilapil ning basakan
nitig-a ilalom
sa nagsubang nga adlaw-
kagahapon lamang
nagkita ta
Apan kinsa kaha ang nakahibalo?
nga uban sa ngulngol nga kausa
nga imong giasdang
gitipigan usab nako
ang imong hulagway dinhi
sa akong kasingkasing
bisan og wala na sa akong tudlo
ang imong singsing-
nisakay usab ko
sa kabaw nga itom
apan habol kining akong sundang
ang kabaw nag-inusara na
karon sa basakan
samtang nagpatik ko
niining balak nga hangtod
karon sa paglabay sa kapin
sa tres sientos ka tuig
wala pa gihapon nahuman-
hinaot pa unta
nga ang imong singsing
bisan kini og nagkamuritsing
mahikaplagan sa nag-usbong
nga mga humay
sa mga basakan
nga ilang gitumban.
“ Very good, Ninfa”, nipakpak si Miss Fabular. “Sag-uloha kini
kay pagkahuman tudloan ta ka og unsaon ang sakto nga pagbasa nining
maong balak.”
“ Yes, Ma’am.”
Wala nakamatikod si Miss Fabular nga aduna siya’y napukaw sa
kahiladman ni Ninfa. Wala siya kahibalo nga ang bata, nagsige og basa sa balak nga iyang gihatag niini. Bisan tinuod og wala kaayo siya kasabot sa balak, ganahan si Ninfa molitok sa sa mga pulong niini. Ang panan-aw niya sa iyang gamay nga kalibutan nausab niadtong higayona. Nahibaw-an niya nga mapatik man diay sa papel ang mga butang nga nagsuroysuroy sa iyang utok.
Apan dili lang ang pagbalak ang gipakitaan ni Ninfa og gilas. Sa ikaduhang ang-ang sa elementarya, nagpakita usab siya og talento sa pagsayaw. Inig makadungog siya og sonata, dili niya usahay mapugngan ang pag-indak sa iyang tuo nga tiil duyog sa kanta nga gitokar sa radio o sa sabaan nga loudspeaker sa ilang eskwelahan. Sa praktis nila sa ilang field demonstration, siya ang dali rang makakuha sa sayaw nga gitudlo sa ila ni Mrs. Siay, ang tambok nila nga maestra sa ikaduhang ang-ang.
Kada tuig, ang tanang estudyante sa eskwelahan sa lainlain nga ang-ang magpulipuli og linya sa hawan nga lagwerta niini. Ang mga estudyante sa unang ang-ang mosayaw dala ang dumb bells kuyog sa “Let me sing to you a song…ding dong” nga sonata. Lain usab ang sayaw sa ikaduha, tulo, upat, lima ug unom ka ang-ang nga mga estudyante.
Dali ra nakuha ni Ninfa ang mga sayaw nga gitudlo sa iya. Maanindot usab siya tan-awon kay husto ang iyang barog ug duyog sa sonata ang matag lihok sa iyang kamot ug tiil. Anggid siya sa usa kawayan nga gidayandayan sa hangin. Moduko sa tuo ug sa wala kuyog ang mga dahon nga nagkiaykiay.
“ Ninfa, adto ka sa una aron makit-an ka sa imong mga classmates. Class, sundoga ninyo si Ninfa.”
Ang mora og dalugdog nga sulti ni Mrs. Siay, dayon og sayaw niini atubangan sa iyang mga estudyante sa ikaduha nga ang-ang. Taudtaod, giduol siya og lain nga maestro ug gihunghongan ang iyang dunggan. Niundang og sayaw si Mrs. Siay.
Ang praktis sa mga estudyante naundang og kalit niadtong higayona. Septyembre beinte uno, mil nuebe sientos setenta’y dos kadto, adlaw nga Dominggo. Samtang nagsayaw ang mga bata didto sa hawan, gideklara ni Ferdinand Marcos, ang Presidente sa Pilipinas, didto sa Manila, ang Martial Law. Giunhan kini sa pagsuspenso sa Writ of Habeas Corpus. Dali ra nga nikatay ang maong balita sa tibuok nga isla sa Pilipinas nga maabot sa mga komentarista sa radyo.
“Class, dili sa ‘ta magpadayon og praktis. Panguli mong tanan kay Martial Law na.” sulti pa ni Mrs. Siay nga nangurog ang mga ngabil. Nilakaw ang maestra padulong sa sulod sa tunghaan. Nagdalidali og panghipos sa iyang mga butang ug nagkaratil og pauli sa iyang balay. Wala makasabot si Ninfa ug ang iyang mga kaeskwela sa maong panghitabo. Dugay na silang nakadungog sa hungihong sa radyo ug sa mga tawo sa San Francisco mahitungod sa Martial Law pero wala sila kasabot og unsay buot ipasabot niini. Kahibalo lang sila nga makalilisang kini nga pulong. Nabungkag ang linya sa mga bata. Naglumba sila pagdagan padulong sa ilang mga ginikanan.
Pagkahuman sa pipila ka adlaw nga walay klase, wala’y dako nga kalainan nga gibati si Ninfa sa panahon sa Martial Law. Nidaghan lang ang mga pulis ug checkpoint sa kadalanan, nalimpyo ang palibot sa mga basura ug inig ka alas dyes sa gabii, wala nay magtikawtikaw sa gawas sa ilang mga balay. Matud pa sa iyang Tatay, maundang na gyud kuno ang kasamok sa mga komunista didto sa Manila ug kalangas sa mga pulitiko sa tibuok Pilipinas. Kay kung dili, matud usab sa iyang Nanay, ipa-firing squad kuno kini sila sa bag-o nga diktador nga si Marcos. Daghan na man gali ang mga dagko nga pulitiko nga gibutang sa stockade sa Manila.
Sa wala magdugay, nibalik og abri ang San Francisco Elementary School. Ug sama sa niagi nga tuig, first honor na usab si Ninfa. Dako ang garbo para sa iyang ginikanan ang gihatag ni Ninfa. Sa tanan sa iyang mga igsoon siya ang pinakautokan. Si Cecilia, bisan giunsa pagpaningkamot, dili gyud makatungtong sa top ten. Si Pedro Jr. usab, 7th honor ang pinakataas nga nakab-ot. Samtang si Dina ug Alma wala naapil sa pinili nga klase nga nahisakop sa ibabaw sa beinte porsinto sa mga estudyante nga utokan. Si Ninfa ra gyud ang naghatag sa iyang ginikanan og dako nga garbo. Ang iyang mga Tiyo ug Tiya nga ilang silingan, nagsige og panghambog sa ilang pag-umangkon. Dili lang sa grado maayo si Ninfa apan lakip na usab sa mga kalikohan gawas sa sulod sa mga tulun-an,
Ang tulo ka buwan nga bakasyon sa klase nga nagsugod sa Marso, takulahaw ra nga niabot. Ang mga anak sa magtiayon nga Paloma, lahi sa uban nga mga bata sa ilang barangay. Dili kini sila makalaag sa bisan kanus-a nga adlaw inigpanahon sa bakasyon. Sa adlaw nga lunes hangtud byernes, kinahanglan nga motabang sila sa paglimpyo sa balay, paghikay sa pagkaon, pagbaton sa ilang mga mananap, pagtrabaho sa uma ug paninda didto sa lungsod sa Bayugan.
Si Cecilia maoy kuyog ni Isidra sa pagpamaligya sa taboan kada huebes ug byernes. Siya ang tig-abag sa iyang inahan. Si Pedro Jr. maoy kauban sa iyang Tatay sa uma. Si Dina maoy tighikay sa kusina ug si Alma ang tiglimpyo sa balay. Samtang si Ninfa maoy tigbahog sa ilang mga buhi nga mananap ug tigbantay nga dili mangasaag ang mga manok ug kanding didto sa silingan nga basakan. Matag sabado, ang mga babaye sa pamilya magpulipuli sa paglaba sa ilang mga sinina ug uban pa nga mga bolingon.
Inig ka domingo sa buntag, motambong ang pamilya didto sa simbahan. Dili man sila tanto nga relihiyoso apan gibunyagan silang tanan sa simbahan sa Katoliko. Sa hapon, Si Pedro Sr. ug si Pitoy motambong didto sa bulangan sa ilang silingan. Dili sabungero si Pedro Sr. pero malingaw siya motan-aw sa mga sunoy nga naglinabukay ug sa paghigop sa init nga sabaw sa bihag unya nga manok. Dili usab siya tanto nga palahubog. Tilawtilaw lang sa Vino Kulafu isip respeto sa iyang mga amigo.
“ Tay, tan-awa ra gud nang pula nga sunoy, mayo kaayo mutusik no?”
“ Kang Ernesto Perez man kuno na, ang tag-iya sa E.O Perez Logging Company. Ang iyang anak maoy nagdala ana dinhi.”
“ Si Boboy? Kadtong ambungan nga hambogero? Maayo kaayo na magpaduding sa eskwelahan sakay sa iyang motorsiklo. Na kick-out man to siya sa iyang eskwelahan sa Manila, Tay, kay dili mopatuo sa maestro. Mao na nga classmate na mi karon sa eskwelahan dinhi sa San Francisco. Maldito kaayo na”
“Nagsalig na siya, Dong, kay sila man ang pinakaadunahan dinhi.”
“Wala na’y kahadlok, di man gani na moundang sa mga checkpoint kay ang iyang Tiyo nga igsoon sa iyang Mama, mao ang hepe dinhi sa South Command sa Philippine Constabulary”, padayon pa ni Pedro Sr.
Nag-istorya ang amahan ug anak samtang nagkaguliyang ang ilang palibot sa sulod sa bulangan. Naglibotlibot ang masyador sa roydahan sa pagpangita sa mga mupusta sa duha ka manok nga maoy sunod nga tarion. Nagronda usab sa bulangan ang mga nagtinda ug tinagsa nga sigarilyo, gipabukalan nga itlog, pan, sinugbang baboy ug singugbang manok. Init ang sulod sa bulangan. Didto sa tunga adunay lingin nga entablado nga gibubuan sa yuta nga nitig-a. Gipalibutan kini og pisi sama sa usa ka entablado sa boksingero. Sa atubangan niini, adunay mga lingkuranan para sa mga sugarol nga dagko mamusta o dili ba kaha sa mga tag-iya sa mga sunoy nga white leghorn. Ug nipalibot sa maong lugar ang duha ka andana nga lingkuranan nga napuno sa kalalakin-an.
“Sa pula”
“Sa puti”
Naninggit ang mga tawo sa sulod sa bulangan. Nilibot sa makausa pa ang masyador nga nagsenyas sa iyang kamot: singkwenta, usa ka gatos, lima ka gatos, usa ka libo, pula, puti? Makalibog tan-awon ang sabong hilabi na sa wala makasabot sa mga senyas niini. Dili masabtan og giunsa sa masyador paghinumdum ang mga lainlain nga mga pusta sa nagpunpon nga mga tawo.
“ Inilog!”
“Biniya!”
Makabungol na ang kasaba sa bulangan. Nihilom si Pedro ug si Pitoy sa pag-istorya. Nibuka ang mga mata sa mga tawo. Nisamot usab ang kainit sa palibot. Mahikap nimo sa hangin ang pangandoy sa mga sabungero nga ang ilang gipustaan nga sunoy mao unta ang modaog. Sa wala magdugay, gipatusik na usab ang duha ka manok ug dayon gibuhian kini sila ilang mga kuymi. Nanglupad ang pula ug puti nga white leghorn padulong sa atup. Nagbukbukay sila gamit ang ilang hait nga mga tari. Sa wala magdugay, nalukapa ang puti nga sunoy. Gipunit ang duha ka sunoy sa ilang kuymi ug gipatusik pag-usab. Wala nay ngipon ang puti nga sunoy. Sa usa ka minuto, nahuman ang away. Nibarog si Boboy Perez nga niisa sa iyang duha ka kamot sa kadaugan.
“Boooboy!”
“Booooboy!”
Naninggit ang mga hubog nga amigo ni Ernesto “ Boboy” Perez III nga nagpanon kuyog sa iya didto sa bulangan. Mao ra siya og usa ka prinsipe nga gialirongan sa iyang mga sundalo. Nanglimbawot ang balahibo ni Pitoy nga nagtan-aw. Mobuto ra gyud ang ulo niining tawhana sa tanan nga pagdayeg ug kadaugan nga iyang naangkon, hunahuna pa ni Pitoy. Mag-unsa na lang kaha kini kung adunay butang nga dili niya makab-ot?
Didto dapit sa subait, lanog ang kahilum. Naglingkod si Ninfa sa ibabaw sa usa ka bato og nagtan-aw sa nagdagan nga tubig. Nalingaw siya sa mga alibangbang nga dilaw nga nitugpa sa mga bulak sa sagbot sa daplin. Naminaw siya sa istoryahanay sa mga dahon sa kahoy sa palibot nga mabati niya iniglabay sa nagdali nga hangin. Adunay dahon nga nikuyog sa sulog. Iya kining gisundan og tan-aw. Kahibalo siya nga ang dahon masangit sa mga bato nga nagbantay sa subait. Ang uban nga mga dahon, maanud paingon sa suba diin mulugdang ra gihapon kini inig-abot sa panahon.
Gikuha niya sa iyang bulsa ang unang balak nga iyang gisulat ug gibasa kini niya sa naminaw nga sapa:
Matud pa sa akong Tatay
Adunay suba
Nga tabonon
Bugnaw sa panit
Og lapa lapa
Kung masulub-on.
Nuebe anyos na si Ninfa sa umaabot nga Pasko. Ug sa umaabot nga abri sa tunghaan, anaa na siya sa ikatulong ang-ang. Nagpadayon ang iyang maayo nga agi sa eskwelahan niaadtong tuiga ug sa mga nisunod pa nga mga tuig. Pag-abot niya sa edad nga dose anyos, dili na matago ang iyang kaanyag. Napili siya nga Lakambini Nang Wika niadtong tuiga sa dihang nagsaulog ang iyang eskwelahan sa Linggo Nang Wika. Sukad niadto, makadawat na siya og mga sulat nga nagpadayag sa gugma gikan sa mga lalaki nga nagtungha usab sa iyang eskwelahan.
“ Kana si Ninfa naa man na siya’y birtud kay naa baya na siya’y kaluha nga halas,” matud pa ni Faith.
“ Tinuhuan sa buktot, ibog lang ka sa iya kay ang imong ilong mao ra man og naagian sa daro sa kabaw”, sabat usab ni Lilian nga nagkatawa..
“ Nagsige ra ba og pasiplat si Boboy ana”
“ Si Boboy Perez? Ang palikero? Ay, Mabuang ko.Lisud kaayo na si Ninfa sabayan pauli kay pagkahuman sa klase, mouli man dayon na”
“ Mao gyud, unya ang tanan nga nangulitawo sa iya, gibasted!”
“ Kinsay ingon?”
“Si Romeo nga matarantar og makit-an si Ninfa,” nagkatawa nga istorya ni Faith.
“ Kung akoy pangulitawhan ni Romeo, wala nay pakipot, sugot dayon. Hay! tubag usab ni Lilian.
Si Faith, ig-agaw igtagsa ni Ninfa. Siya ug si Lilian maoy suod nga higala ni Ninfa sa tanan nga mga estudyante dinhi sa San Francisco Elementary School. Nag-istorya ang duha ka batan-ong babaye didto sa bangko sa ilalum sa punuan sa Acacia nga nagpalibot sa ilang tunghaan. Nagpadulong sa ila si Ninfa nga adunay dala nga tulo ka kamote-que ug tulo ka ice kendi. Nilingkod ang dalagita sa ilang tupad ug gihatagan sila, tagsatagsa sa iyang dala nga pagkaon.
“Unsay inyong giistoryahan?” pangutana niini.
“Walay hinungdan oy! dalidali nga sabat ni Faith.
“Bahin ra sa pinakagwapa nga babaye sa tibuok San Francisco, Agusan del Sur! sumpay usab ni Lilian
“Nga adunay kaluha nga halas” ang nag-agik-ik nga hinapos ni Ninfa. “Magpabangka na sad mo og pagkaon sa atong recess ugma? Padayon pa niini ug nangatawa ang tulo ka suod nga amiga.
Valedictorian si Ninfa sa pagtapos niya sa elementarya. Ug karong adlawa maoy primero niyang adlaw sa haiskul. Naglakaw ang dalagita padulong sa San Francisco Academy. Kauban niya si Faith ug Lilian. Ang ilang palda nga asul, nagtuskig sa almirol nga ilang gigamit sa paglaba niini. Ang ilang blusa nga puti, nga giladlad sa ilalum sa init nga adlaw, nisidlak susama sa ilang mga dagway. Sinaw kaayo ang ilang mga sapatos nga itom kay ginudnuran man ni nila ug mantika. Naghinamhinam ang tulo sa mga umaabot nga mga adlaw sa eskwelahan .
“Haiskul na gyud ta”, matud pa ni Lilian.
“Upat na lang ka tuig, college na sab dayon”, ingon pa ni Faith.
Wala na makatubag si Ninfa kay nialingogngug ang saba kaayo nga motorsiklo. Gilabyan sila ni Boboy nga angkas sa nagdahunog niini nga sakyanan, ang pinakadako nga motorsiklo sa tibuok Bayugan. Sa wala damha nibalik kini ug niundang sa ilang tungod. Nikawas siya sa iyang kabayo ug nitupad kang Ninfa. Nitindog sa atubangan sa dalagita nga napugos sa pag-undang sa iyang nahimutangan.
“ Padulong ka sa eskwelahan?” hagit ni Boboy kang Ninfa.
Pito ka tuig ang biya sa edad nilang duha. Natawo si Boboy sa lungsod sa Bayugan sa pinakaadunahan nga pamilya ning suok sa Pilipinas.
Ang iyang papa anak sa pinakadato nga logger sa tibuok Mindanao. Tag-iya sila sa E.O. Perez Logging Company nga adunay pito ka libo ka empleyado. Bantugan usab ang pamilya sa iyang mama nga anak sa gobernador sa silingan nga probinsya sa Agusan del Norte. Gawas pa niini, paryente usab nila ang Kongresman sa ika-trese nga rehiyon sa isla sa Mindanao, ang Mayor sa Butuan City, nga maoy nag-unang syudad sa Agusan del Norte, ug ang hepe sa Phillipine Constabulary South Command. Ang iyang kamagulangan nga igsoon nga babaye, bag-o lang naminyo sa anak sa lider sa Muslim sa Lanao del Norte nga si Ali Dimaporo, kinsa maoy naghari sa politika sa Lanao del Norte. Gidungog kini si Dimaporo nga usa sa pinakasuod nga amigo ni Presidente Marcos dinhi sa isla sa Mindanao.
Pinatuyangan si Boboy sa iyang gusto. Ang tanan nga magustuan niini, ihatag dayon sa iya sa iyang ginikanan. Kompleto kini siya sa bisyo ug ang mga maanyag nga babaye nga magustuan niya, walay eskapo. Daghan na ang gituuhan nga krimen nga nahimo sa batan-on apan tungod sa kahadlok, walay mangisog pagreklamo sa pulis. Ang hepe sa pulis, anaa man usab sa sulod sa bulsa sa pamilya Perez.
Sa niaging tuig, ang dalaga nga nidaog sa beauty contest nga gipasiugda didto sa Butuan City, gilugos kuno niini. Si Carolina Ramirez nga maoy Mutya Hong Butuan sa tuig mil nuebe sientos setenta, anak sa usa ka inila nga abogado. Nibuto ang maong balita sa dihang nipasaka og sumbong ang pamilya Ramirez batok kang Ernesto Perez III sa salang pagdagit ug panglugos.
Apan paglabay sa tulo ka buwan, niatras si Atty. Ramirez sa ilang kaso. Matud pa sa istorya-istorya didto sa syudad sa Butuan, gibayaran kuno sa pamilya ni Boboy ang pamilya Ramirez og lima ka milyon ka pesos aron mohilum. Wala usab magdugay, namalhin ang mga Ramirez ug namauli didto sa ilang probinsya sa isla sa Panay.
Wala motubag si Ninfa sa ulitawo. Nigunit siya sa kamot ni Faith nga naa sa iyang tupad kay nahadlok siya nga biyaan sa iyang mga amiga.
“ Nganong mao ra man ka og nakakita og agta?” biaybiay pa ni Boboy. “Dili man ko mamaak sa imo. Amang man siguro ka.! ”
Ug nilakaw kini pabalik sa iyang sakyanan ug nagpasirit pahilayo. Naligo sa abog ang tulo ka amiga.
“Naibog lagi na siya sa imo Ninfa”, ingon pa ni Faith.
“Magtaban na lang ko kuyog sa agta sa lawa kaysa anang palahubog, sugarol, adiadis, sadista ug palikero nga lalaki”, tubag pa ni Ninfa.
“Nalimot ka sa gwapo ug dato”, sabat ni Lilian.
“Tana oy! Pagdali na mo kay late na baya ta ”matud usab ni Faith.
Nagdali sila og lakaw, labay sa lawa nga hilum. Ang ilang sapatos nga itom, napuno sa abog ug wala na mosidlak. Ang ilang puti nga blusa ug ang ilang mga dagway nidag-um bisan pa og ang sidlak sa adlaw nga bag-ong nabanhaw nipahiyum sa ila.
“Tabi!,ingon pa ni Faith nga nitan-aw sa tabonon nga tubig sa lawa.
Sa misunod nga usa ka buwan, gikulbaan si Ninfa sa kanunay. Hilabi na gayud og makadungog siya sa tingog sa motorsiklo samtang maglakaw siya sa dalan. Dili siya moadto bisag asa nga mag-inusara. Bisan sa sulod sa kasilyas sa eskwelahan, kuyogon niya si Faith o si Lililan ba kaha. Sa adlaw sa sabado ug dominggo, dili na siya motugway sa ilang mga kanding. Niundang na usab siya sa pagbisita sa gamay nga suba, ang paborito niya nga lugar nga maoy natawhan sa tinagoan niya nga mga balak.
“Ngano man ka Ninfa nga dili na man ka mogawas dinhi sa balay? Pangutana pa sa iyang Nanay Isidra nga nagkurikuri sa kusina. “Sa una, inig walay klase, magdagan ka pirmi didto dapit sa basakan kuyog ang mga kanding ug mawala ka dayon og tagpila ka oras. Wala ka masakit?”
“Wala Nay! Daghan lang ko og tun-anan. Lisud man diay ang haiskul.” Namakak si Ninfa.
“ Pagbasiyo na diha kay moabot na tong imong Tatay karon.”
“ Si Pitoy Nay, kuyog siya kang Tatay? ”
“ O, mamalit kuno to sila og alimango karon kay nadawat ang imong igsoon sa trabaho. Giandam na nako ang tuno sa lubi”
“Nadawat siya sa E.O. Logging Company? Tinuod na gyud diay siya nga Forester karon, Nay?
“ Pasalamat ta sa Ginoo kay dali ra siyang nakakita og trabaho. Siya na unya ang mopaeskwela sa imo sa Kolehiyo.”
Nisulod sa kusina si Pedro Sr. nga nagdala og mga alimango nga gihikot sa panit sa olisi. Nagsunod sa iya ang iyang anak nga lalaki nga nagbitbit sa isda nga tilapya nga giputos sa dahon sa saging.
“Isulod na diri sa kaldero, Tay. Ganina ra naghulat ang tuno sa lubi sa ila.”
“Padaplin, Inday, kay buhi pa ra ba ni sila, mapaakan gali ka”.Gisulod ni Pedro Sr. ang mga alimango sa naghulat nga kaldero.
Nitaginting ang kaldero nga gitagana sa mga alimango. Giluto kini sila samtang buhi pa sama sa naandan sa tanan. Nagkawrasay ang naghuot nga mga mananap sa kaldero nga gitungtong sa nagbagang kalayo. Ug sa wala magdugay, nahilum ra gayud ang mga alimango nga itom. Pag-abri ni Isidra sa kaldero, pula na ang bulok sa gipabukalan nga mga mananap.
“Asa man diay sila Celing, Dindin ug Neneng? nanglaag?” pangutana pa ni Pitoy nga kamagulangan sa tanan.
“ Moabot na to karon, nanimba sila kay miingon kuno ang ilang maestro sa Relihiyon nga i-check ang ilang attendance.”
“ Wala man lagi ka mosimba, Ninfa?”
“ Gibiyaan man ko nila, wala na lang ko moapas”.
“ Talawan kaayo nang imong igsoon karong panahuna, dili moadto bisan asa kung walay kuyog.”
“ Mao na na, kay sa gamay pa na si Inday, hadlok man kaayo mo nga mabuyagan na,” nagpahiyum nga tubag ni Pitoy
Niadtong higayona, nadunggan nila ang tingog sa usa ka helicopter gikan sa nagdag-um nga panganod. Nidagan si Ninfa sa bintana ug nihangad sa nagmug-ot nga langit. Nitupad sa iya ang iyang igsoon nga lalaki.
“Ang helicopter na sa E.O Perez Logging company. Giatake kuno sa kasingkasing ang asawa ni Sir Ernesto adtong byernes og dad-on nila didto sa Manila. Kuyog man gali ang tibuok pamilya kay nahadlok sila nga dili na maayo
si Mrs. Perez” matud pa ni Pitoy.
“ Sa kadaghan sa ilang kwarta, mabayran nila si San Pedro aron dili si Mrs. Perez padayonon sa pultahan sa langit o sa impyerno. Ug ang anghel nga modala sa iya balik dinhi sa kalibutan, mapalitan pa nila og bag-o nga mga pako,” tubag ni Isidra nga nagpadayon sa pagbasiyo sa ilang pagkaon.
Dominggo, alas dose y medya ug naglingkod si Ninfa sa bangko nga nagpalibot sa punuan sa mangga atubangan sa ilang balay. Ang mga dahon sa mangga maoy iyang payong batok sa kainit sa udtong tutok. Anaa sa iyang sabakan ang librito nga maoy nagtago sa iyang gisulat nga mga balak. Gipakli niya kini ug gibasa.
Nalumos ko sa lawa
Diin ang agta
Nakig-istorya sa ako
Ug gibiyaan ko
Sa init sa adlaw
Gibira ko
Sa kuko nga nasuko
Padulong sa ilawum
Ilawum
Ilawum
Didto ko naglumlom
Sa dulom.
Nahadlok siya maghunahuna kung unsay buhaton sa iya ni Boboy kung iya kining likayan o balibaran sa iyang tinguha. Kining balak maoy nagpagawas sa iyang kahadlok sa nahitabo sa iya didto dapit sa taw-an nga lawa. Wala siya makatulog og hinanok sukad niadtong giatngan siya ni Boboy padulong sa eskwelahan.
Pagkahibalo niya nga nilupad ang tibuok pamilya ni Boboy padulong sa syudad sa Manila, nahuwasan ang dalagita. Gibutang niya ang balak sa sulod sa usa ka bag. Ubay-ubay na ang balak nga nasulat ni Ninfa. Gitipigan kini niya tanan sa iyang pula nga bag.
Ang mga balak ni Ninfa gamit ang Sugbuanon nga pulong. Bisan tinuod og hanas man usab siya sa Iningles, mas ganahan siya mobasa ug maminaw sa naangkon nga pinulongan. Daghan na usab siya og nakat-onan nga pinulongan. Kasabot siya sa Ilonggo nga maoy pinulongan sa mga naggikan sa isla sa Panay kay Ilonggo man ang kagikan sa iyang suod nga amiga nga si Lilian. Sa balay nila ni Lilian, Ilonggo ang gamit nga pinulongan sa iyang ginikanan ug mga igsoon.
Kahibalo usab si Ninfa og Tinagalog nga maoy pinulongan sa Manila, ang nag-unang syudad sa Pilipinas, kay gitudlo man usab kina sa tunghaan. Ang mga lumulupyo sa San Francisco, Agusan del Sur, naggikan sa nagkalainlain nga isla sa nasud nga Pilipinas. Sobra sa pito ka libo ka isla ang sakop sa Pilipinas ug sobra usab sa tres sientos ang mga pinulongan dinhi. Sa panahon sa kanhi nga Presidente nga si Diosdado Macapagal, giawhag ang mga Pilipino sa tibuok nasud nga mobalhin sa isla sa Mindanao, ang gikataho nga lugar sa paglaum.
Ang amahan ni Ninfa, si Pedro Sr., lumad nga taga Agusan. Samtang ang iyang inahan, naggikan sa lungsod sa Dumanjug nga nahimutang sa Sugbu, ang tungatunga nga isla sa Bisayas. Sa unang panahon, mikagiw ang Sugbuanong amahan ni Isidra kuyog ang iyang bag-o nga asawa kay nanimpalad sa Mindanao.Dinhi na natawo sa barangay Tam-isan sa San Francisco si Isidra. Ug tungod kay daghan man ang mga Sugbuanon nga napadpad sa maong lugar, mao kini ang nahimo nga pinulongan sa kasagaran.
“ Nganong naghinuktok ka diha, Inday?”
Nakurat si Ninfa nga nakadungog sa tingog sa iyang Tatay.
“ Sulod na dinhi sa balay kay molabay na unya kadtong anay nga nagbakya”, padayon sa iyang Tatay.
“Tatay oy!, Wala pa gani moabot ang kilumkilom, ingna hinuon nga ganahan na ka magpamasahe sa ako”.
“ Hapit na nagsugod ang atong paborito nga drama sa radyo. Di ba ganahan man kaayo ka sa Ang Anting-anting ni Juan Pusong?”
“ Mosulod na lagi ko, Tay, kadiyot lang”
“Lain pay ato, kumusta ang imong eskwela? Kahibalo ka Day, kung mag-una gihapon ka sa imong klase karong tuiga, dal-on kuno ka sa imong Nanay sa Sugbu, mouli man siya sa Dumanjug karong bakasyon kay kaslon ang iyang pag-umangkon. Pagtarong gyud.”
“ Yeheey! Makaadto na gyud ko sa Sugbu!”, singgit pa ni Ninfa nga nidagan padulong sa sulod sa ilang balay ug nilingkod sa salog nga kawayan. Nitupad siya sa iyang mga igsoon nga nag-atong sa ilang gipaminaw nga radyo. Sa sulod sa trainta minutos, naminaw ang tibuok pamilya sa ilang paborito nga drama sa radyo.
Wala na matingala ang tanan sa dihang nakuha na usab ni Ninfa ang pinakataas nga grado sa iyang tunghaan. Ug sigun pa sa ingon sa iyang Tatay, gikuyog siya sa iyang Nanay sa Sugbu pag-abot sa panahon sa bakasyon.
Ang gamay nga maleta nga gisudlan niya sa iyang mga sinina. gisabak ni Ninfa samtang nagdagan ang pangpasahero nga dyip nga gisakyan nila sa iyang Nanay. Pag-abot sa lungsod sa Bayugan, nibalhin sila sa lain nga sakyanan nga maoy magdala sa ila sa syudad sa Butuan. Didto sa pantalan sa Butuan, nisakay sila sa barko nga maoy magdala sa ila padulong sa syudad sa Sugbu.
Gikulbaan si Ninfa nga nisubay sa gamay nga taytayan nga gihimong damyo sa barko nga ginganlan og Donya Filomena. Nikapot siya sa kamot sa iyang Nanay ug nangita sila sa ilang higdaanan.
“Puera bisita!”
“Puera bisita!”
Nisinggit ang usa ka lalaki nga nagpatingog sa iyang dala nga bagting ug naglakawlakaw palibot sa barko. Samok kaayo ang mga tindero sa komiks ug uban pang mga basahon dinhi. Daghan usab ang naninda og pagkaon sa sulod sa barko. Ang mga kargador nagkaguliyang sa pagkarga sa mga bug-at nga kargamento sa mga pasahero. Ang usa ka kargador nga nagsul-ob og uniporme nga adunay numero singko, maoy nagdala sa bug-at nila nga karton Gibayran kini sa iyang Nanay og otso pesos. Nipalit ang Nanay ni Ninfa og tubig nga gisulod sa gamay nga plastik ug gihatag kini kang Ninfa.
“Mao ni ang atong teheras, E15 og E16, ibutang nang imong maleta diha unya bantayi kay daghan ra ba og kawatan dinhi”
“ Dinhi lang sa ka, bantayi ning atong mga butang kay mangayo ko sa atong habol ug unlan” , padayon pa sa iyang Nanay nga nagkapot sa ilang tiket sa barko.
Nitando si Ninfa sa iyang Nanay. Nibati siya sa kahadlok nga mag-inusara sa barko. Iyang gitupad ang iyang maleta sa mga dagko nga mga bagahe sa iyang Nanay. Naulaw usab siya kay ang ilang dala nga pasalubong unya sa mga paryente nila sa Sugbu, ang prutas nga Durian, nangalisngaw man ang baho. Nakadungog ra ba siya sa iyang tupad nga nagyawyaw kay wala makaangay sa alisbo sa lamian nga prutas.
Puera bisita!
Puera bisita!
Nagpadayon og libotlibot ang usa ka tripulante sa barko. Nibalik ang iyang Nanay nga naay dala nga upat ka lagum nga mga habol ug duha ka gamay nga mga unlan. Nalipay si Ninfa nga wala ra kaayo nagdugay ug nibalik na ang iyang Nanay. Ilang giladlad ang habol sa duha ka teheras.
“ Pahuway lang sa, day! Taudtaod pa man ni sila mosilbi sa atong panihapon. Pukawon lang unya ta ka. Ako la’y bantay sa atong mga butang”
Nihigda ang dalagita sa iyang teheras. Hayag kaayo ang suga nga nahimutang sa atop sa barko ug nisugat sa iyang mga mata. Bugnaw ang nasuko nga hangin nga nagsuroysuroy sa palibot sa dihang gilukot sa mga pasahero ang dagko nga mga trapal nga maoy kurtina sa barko. Gihabulan siya sa iyang Nanay ug sa wala magdugay, nakatulog siya. Pagmata ni Ninfa, buntag na ug ang ilang barko nga gisakyan, nagsayawsayaw na sa lawod kuyog sa sayaw sa balud.
“ Wala na lang ta ka gipukaw gabii kay kapoy kaayo ka sa biyahe. Nia ang imong panihapon, akong gitipigan. Kaon na diha kay hapit na ta moabot sa Sugbu,” matud pa sa iyang Nanay.
Pag-abot nila sa dungguanan sa Sugbu, nahadlok na usab si Ninfa. Mas daghan pa ang mga kargador nga nikatkat sa barko dinhi. Nag-ilog kini sila sa mga bag-o nga nangabot nga mga pasahero. Nabungol siya sa ilang mga singgit nga mao ra og nag-away.
“ Naa kay karga, Nang?”
“ Ako lay karga sa imong butang, Day!”
“ Hoy! Akoy nakauna ana, hawa diha!”
“ Beinte pesos ra ang bayad!”
“Hoy! Ayaw nag hilabti akong kargamento!”
Gitabunan ni Ninfa ang iyang dunggan. Gipiyong niya ang iyang mata samtang naggakos sa iyang maleta. Niadtong higayona, nangandoy siya nga mobalik sa ilang payag sa San Francisco. Wala na siya kaantos ug nagsugod siya sa paghilak.
“Ninfa, naunsa ka?,ali diri. Kapot sa ako. Dali kay moadto pa ra ba ta sa Dumanjug”
“ Nay, mouli na ta sa ato.”
“Tan-awa ra gud! Abi nako og ganahan ka mokuyog sa ako sa Dumanjug. Ingon ani man gyud ang mga dungguanan sa barko sa Pilipinas. Mag-anad na ka kung gusto ka magkolehiyo diri sa Sugbu.”
“ Kadiyot lang, Nay. Dili lang gyud nako mapugngan ang akong mga luha. Saba kaayo dinhi, nabungol na ko. Mao ra man og milanog ang ilang mga tingog sa ilawum sa akong dunggan.”
Nilingkod si Isidra tupad sa iyang anak. Gihulat niya nga moundang kini sa paghilak. Gikaptan niya ang kamot ni Ninfa ug gigakos ang kamanghuran nga anak. Paglabay sa pila ka oras, nakahaw-as na ang tanang mga pasahero sa barko. Gilili ni Isidra ang iyang dughan diin nagbitay ang usa ka gamay nga pitaka nga gisudlan sa iyang kwarta. Gialpeler kini sa iyang kamison batok sa kawat nga kasagaran mahitabo sa mga donggoanan sa dagko nga syudad sa Pilipinas.
Niundang sa paghilak si Ninfa. Nitindog si Isidra ug gilukdo ang dako nga karton. Gibitbit niya ang dako nga bagahe. Gipunit usab ni Ninfa ang iyang maleta ug nanaog silang duha sa barko nga hilum pa sa sementeryo.
Pag-abot nila sa lungsod sa Dumanjug, niundang na ang kulba sa kasingkasing sa dalagita. Ang balay sa iyang Tiyo Caloy nahimutang sa barangay sa Bitoon nga nisubay sa dagat sa Tañon Strait. Nabaghuan si Ninfa kay didto sa Mindanao, layo man kaayo ang dagat sa ila ug panagsa ra kaayo siya maligo sa parat nga tubig.
“ Sidra! Dayon, dayon mo diri! Naniudto na mo?” nisinggit si Caloy nga nailpay kaayo nga ang iyang igsoon niabot sa iyang panimalay.
Si Caloy mao ang kamagulangan nga igsoon ni Isidra. Niuli kini siya sa Dumanjug sa edad nga beinte singko. Naminyo siya kang Lourdes nga taga Bitoon, usa ka baryo sa Dumanjug, ug dinhi na sila namuyo. Ang iyang anak nga kamagulangan kaslon sa umaabot nga dominggo sa usa ka maestra sa Little Flower Highschool. Nangutang si Caloy aron lang matagaan og bongga nga kasal ang iyang anak nga lalaki. Ug gipugos niya si Isidra nga molugsong gikan sa bukid sa Mindanao aron motambong sa himuon nga kasal.
“Kagwapa gyud anang imong kuyog? Ako nang pag-umangkon? Padayon pa ni Caloy nga nakainum na og Vino Kulafo.
“Amen day, amen sa imong Tiyo og Tiya, gitulod ni Isidra ang anak nga nagduko ug wala nakatingog kay gitukgan man ug dakong kaikog. Niamen ang dalagita sa iyang Tiyo ug Tiya.
Ang duha ka semana nga bakasyon ni Ninfa sa Bitoon, mao’y usa sa pinakamalipayon nga mga adlaw sa iyang kinabuhi. Kuyog sa iyang mga ig-agaw, nagsige siya og kaligo sa dagat. Gikuyog usab siya sa iyang Tiyo Caloy sa pagpanagat niini. Sakay sa gamay nga baroto nga walay katig, nagbugsay sila padulong sa lawod ug namasol og isda. Ang presko nga hangin ug ang asul nga dagat maoy dulog ni Ninfa inigkatulog niya sa duyan ilawum sa kahoy sa Talisay sa matag hapon.
Sa adlaw sa kasal sa iyang ig-agaw, gihimong abay si Ninfa. Sul-ob ang sinina nga rosa, naglakaw siya sa tunga sa simbahan. Nagsunod siya sa gikasal ug sa uban pa nga mga abay. Ang katahum sa dalagita niadorno sa karaan nga simbahan sa Dumanjug. Ang mga batan-on nga mga lalaki nga nitambong sa kasal, nitan-aw sa iya. Ang iyang dala nga pungpong sa bulak sa Sampaguita, ayon sa maulawon nga pahiyum sa iyang ngabil.
Walay kalibutan ang dalaga sa naghulat sa iya didto sa San Francisco. Sa pagkakaron, malipayon siya nga nilingkod sa karaan nga bangko sa simbahan. Pagkahuman sa kasal, nanglakaw silang tanan padulong sa balay sa bag-ong asawa sa ig-agaw ni Ninfa. Nisubay sila sa dalan samtang ang kadaghanan nilingi sa panon kuyog sa bag-ong kasal. Naghulat sa ila ang simple pero lamian nga pagkaon nga gisukad sa lamesa. Hapit nagbuntag ug inom sa tuba ang mga kalalakin-an samtang ang mga kababayen-an, nalingaw sa pag-istorya.
Paglabay sa duha ka semana, nanguli na si Ninfa ug ang iyang nanay sa ilang barangay didto sa San Francisco, Agusan del Sur. Nalipay ang dalagita sa pagbalik niya sa lugar nga iyang natawhan. Tinuod walay mga dagko nga tindahan dinhi nga makomparar sa mga tindahan didto sa syudad sa Sugbu apan ang bukid nga hambogero, dili palupig sa mga gama sa tawo didto sa dakong syudad. Ang suba sa Agusan dili ingon ka lapad sa dagat didto sa Dumanjug apan ang bugnaw nga tubig niini dili mailisan sa parat nga tubig sa dagat. Ug ang hangin nga nigakos kang Ninfa dinhi sa isla sa Mindanao mas tam-is kay sa hangin didto sa isla sa Bisayas.
”Inday Ninfa, kuyog ka sa suba?” Pangutana sa iyang igsoon nga si Neneng.
“Tua na sila Manang Celing, nagbarotobaroto sa suba, Ali!”
” Huwati ko, kadiyot lang, pangitaon pa nako akong smagol”
” Pagdali kay mabiyaan ta!”
Nakit-an ni Ninfa ang iyang smagol ilawum sa ilang lantay ug kuyog ni Neneng, nanagan sila padulong sa suba sa Agusan. Samtang naghimo si Ninfa sa bola gamit ang itomon nga balas sa baba sa suba, nilabay si Boboy sakay sa iyang motorsiklo. Apan tungod sa kahinangop sa iyang pagdula, wala makadungog si Ninfa sa sabaan mga motorsiklo. Nihunong si Boboy sa may taytayan sa subait nga sumpay sa suba ug nilantaw sa dalagang nalimod sa balas.
”Pagkatahum gayud ani ni Ninfa”, hunahuna sa binatilyo nga nahibalik na usab sa probinsya nga teritoryo sa iyang pamilya ug nagpahaguros kini pagpadagan padulong sa dulom nga kalasangan. Nakalingi si Ninfa pagtingog sa sakyanan ug gikumot niya ang bola nga nadugmok sa iyang mga kamot.
Ang kamatayon sa inahan ni Boboy pagkahuman sa usa ka tuig nga pagpatambal didto sa St. Luke’s Hospital sa syudad sa Manila, maoy istorya istorya sa tibuok lungsod ug mga baryo sa Bayugan karon. Nilabay si Boboy sa tindahan ni Lola Basyang.
” Nabuyagan gyud to si Mrs. Perez kay moadto baya to pirmi sa bukid kay mangolekta og mga orchids.”
“ Nabuyagan ba oy, gigabaan to kay abusado kaayo ang iyang pamilya”
“ Basin baya og gibarang to sa ilang mga kontra sa pulitika”
Mao kini ang kulokabildo sa mga babaye nga nagtapok dinhi sa tindahan ni Lola Basyang, ang pinakadaan nga sarisari store sa baryo sa San Francisco.
” Ayaw kuno pagtsismis diha kay madunggan unya mo sa mga agta”, buyag pa ni Lola Basyang nga sa edad nga nobenta anyos, baskog lang gihapon. ” Panguli na mos inyo ug paghikay na mo kay hapit na ang alas dose sa udto”.
Wala kadungog si Boboy sa mga kababayen-an kay makabungol man ang dahunog sa iyang motorsiklo. Nagpadayon kini pagdrayb padulong sa Kilometro 50 diin nahimutang ang lapad nga lawa. Kining maong lawa gibahugan usab sa tubig nga naggikan sa bukid. Kung imo kining subayon, magsuotsuot ka sa lasang hangtud moabot ka sa dako nga suba nga mosuka usab didto sa dagat. Inig ting-ulan, magdali pagdagan ang tubig kuyog ang tanan nga madagit niini. Samtang karong adlawa, naglangaylangay ang tubig sa iyang pagbiyahe. Dapit sa lawa, daghan kaayong alibangbang nga naglupadlupad. Adunay asul ug itom, dilaw ug puti ug kadtong mga lunlom itom. Nalingaw si Boboy pagtan-aw sa mga alibangbang.
” Ang alibangbang, matawo ug mamatay sa sulod lamang sa usa ka adlaw,” munimuni ni Boboy. ”Dili pareho kang Mama nga gipaantos pa gyod og dugay.”
Sa wala damha, adunay nilabay nga usa ka halas nga python sa iyang tungod. Mga lima ka metros ang gidak-on niini ug ang nakalitan nga si Boboy, nidagan sa iyang motorsiklo diin nahimutang ang usa ka .38 nga pusil. Gitago kini sa gamay nga sudlanan sa bagahe sa motorsiklo. Gipunit ni Boboy ang pusil ug gition sa halas. Ang halas nga wala magpakabana kang Boboy, nag-ilis sa iyang sinina sa iyang atubangan. Gipusil ni Boboy ang maong halas nga pagkahuman sa lima ka buto, wala na molihok. Nihilak si Boboy nga niluhod sa atubangan niini. Nihilak siya tungod sa kamatayon sa iyang Mama ug sa kamatayon sa halas nga nagtan-aw kaniya sa mga mata nga mora og nagtutok hangtud sa kahangturan.
Niadtong higayona, nakapauli na si Ninfa sa ilang balay. Nilingkod siya sa lantay sa may ilalum sa punuan sa mangga. Pagtindog niya kay manghimasa sa buling nga gikan sa balas sa suba sa Agusan, nakit-an niya ang dugo sa lantay. Gitan-aw niya ang iyang purol og didto pa siya nakabantay nga nagkadugo kini. Nidagan si Ninfa sa sulod sa balay ug nisinggit.
” Nay, tabangi ko!
Ang iyang Nanay nga naghikay sa kusina, nisugat sa iya. Nipahiyum kini pagkakita sa duguon nga purol sa iyang anak nga kamanghuran.
” Dalaga na gyud ang akong kamanghuran, ali diri kay tudluan tika og unsaon ang paglihoklihok sa usa ka hamtong nga babaye, sugid pa sa iyang Nanay.
Wala magdugay, nahuman na ang bakasyon sa tunghaan. Nag-andam na usab ang banay sa umaabot nga mga adlaw. Ang karan nga uniporme ni Ninfa, gisursi sa iyang Nanay samtang ang iyang Tatay nikuyog sa iyang mga anak sa pagpalit sa mga gikinahanglan sa eskwelahan. Medyo guot ang uniporme sa mga bata apan gitilok kini sa magtiayon kay mahimo pa man nga sul-ubon. Si Cecilia, didto na sa Urios College sa syudad sa Butuan nagtungha. Si Pedro Jr., nigradweyt sa duha ka tuig nga Forestry course sa eskwelahan sa E.O. Logging Company ug nagtrabaho na sa kompanya. Samtang si Dina, Alma ug si Ninfa, anaa sa ikaupat, ikatulo ug ikaduha nga ang-ang sa haiskul sa ilaha. Bug-at kini sa bulsa sa magtiayon. Ang damgo nila mao nga inig si Ninfa moabot na sa edad nga motungha sa kolehiyo, makatabang na sa paggasto ang mga magulang niini. Maayo og utok ning bataa, mao nga taas usab ang pangandoy sa iyang pamilya kaniya.
Dinhi sa amo sa duol bukid sa Mayapay
Ang hangin presko ug haruhay
Inig bakasyon abunda mi sa pakwan
Ug ang mga tawo dili talawan, ugaling kusgan.
Nipahiyum si Ninfa nga nagbasa sa iyang balak. Iya kining gisulod sa iyang pula nga bag. Karong panahona, dal-on niya pirmi ang iyang mga balak inig moeskwela siya. Maulaw man gud siya nga mabasahan kini sa iyang Nanay ug Tatay. Kining mga balaka, maoy nagpakita sa tanan niyang gibati ug gihunahuna. Ang iyang kalipay, kasakit, kahadlok ug mga tinguha. Mahadlok siya nga mabasahan kini sa uban kay madiskubre man usab ang iyang kailadman. Sobra pa sa naghubo sa sapot, ang iyang kalag maoy naghubo dinhi sa iyang mga balak.
Usa ka byernes, didto sa eskwelahan, naglingkod si Ninfa sa ilawum sa usa sa mga kahoy sa Falcata nga nagpalibot sa tunghaan. Nagsulat na usab siya og usa ka balak. Wala siya kabantay nga lalum na ang kahapunon. Si Faith ug si Lilian nga kanunay niyang kuyog sa pagpauli, nag-una na sa iya. Iyang gitagaan og lugar ang iyang duha ka higala nga duna nay mga buyog nga nag-alirong sa duha ka dalaga. Ubay-ubay na sab ang mga sulat sa gugma nga nadawat ni Ninfa gikan sa nagkalainlain nga mga lalaki apan matag-usa nakabantay nga si Ninfa walay gana niining butanga.
Ang mga buyog
Nga gustong moduyog
Sa mga sonata
Nga sa tubig nilakra
Nanglupad padulong
Sa sulod sa akong ilong
Nga wala magpakabana nila-
Kay gusto pa intawn moginhawa.
Gisulod ni Ninfa ang papel nga gisulatan sa iyang bag ug nadungog niya ang haguros sa usa ka motorsiklo. Nawala ang kandiis nga nigawas na unta sa iyang aping ug ang nipuli mao ang kunot sa iyang agtang. Nitindog siya sa iyang gilingkuran didto sa lagwerta sa iyang awaaw nga tunghaan sa Saint Christopher Academy.
Nihunong si Boboy sa iyang tungod. Angkas niini ang iyang suod nga amigo nga si Ramon. Nikawas ang duha ka lalaki ug walay daghang kisaw, gibutang ni Ramon ang usa ka panyo nga puno sa chloroform sa ilong ug baba sa dalaga. Nakuyapan si Ninfa ug giagak kini siya pagsakay sa motorsiklo, gipatung-an sa duha ka lalaki. Ang kataposang nakit-an ni Ninfa didto sa ila, mao ang nawong ni Boboy ug Ramon nga mao ra ug nagtingsi. Ug ang kataposan niyang nahinumduman niadto nga panghitabo mao ang paggakos sa iyang bag nga pula sama sa pagkapyot sa usa ka salbabida sa tungatunga sa nasuko nga dagat.
Sa mosunod nga pipila ka buwan, ang pagkawala ni Ninfa maoy kanunayng gihisgotan sa mga mololupyo dili lang sa lungsod sa Bayugan ug sikbit niini nga mga lugar, apan usab sa lungsod sa Dumanjug didto sa Sugbu. Nalisang ang mga tawo ug ang pamilya ni Ninfa sa nahitabo. Pareho sa aso, nahanaw ang dalaga. Nakuyapan ang iyang Nanay pag-abot sa tulo ka adlaw nga wala gihapon mogimok ang dalaga ug ang iyang Tatay usab, mao ra ug amang nga dili maka-istorya. Ang tanan nga nakaila sa dalaga, dili makatuo sa nahitabo ug kadtong wala makaila sa iya, nibati ug kaluoy sa dalaga.
”Kadtong bataa, gidagit gyud to sa agta sa lawa, matud pa ni Lola Basyang sa mga babaye nga nagtapok sa iyang tindahan.
” Hesus Maria e Husep, atua na gyud to sa lugar sa dili ingon nato”
” Gipakaslan na to sa agta ug dili na gyud to makauli dinhi sa atua”
” Kaluoy sab ni Pedro, paborito ra ba to niya nga anak”
” Matahum, utokan, puti ug buotan ’tong bataa”
” Dugay na gyud ang agta naibog ug naghulat adto kay pila na gud katuig nagsige ug labaylabay sa lawa” Wala siguro manabi!, sumpay pa sa tiguwang.
” Maayo galing kay mga ngil-ad ning akong mga apo, wala gyuy agta o kapri ug uban pang dili ingon nato nga maibog sa ila, hala! panguli na mo kay manira na ko. Molupad na hapit ang mananggal karon kay ngitngit na baya”, hinapos ni Lola Basyang. Hapit managan ang iyang mga bisita pagpauli sa ila ug lupig pa ang adlaw sa dihang gideklara ang Martial Law sa Pilipinas, walay nagtikawtikaw sa kadalanan sa baryo sa San Francisco sa pipila ka gabii nga nilabay. Samtang ang balay sa pamilya sa Paloma, nahubsan sa kalipay sa pipila ka tuig nga nilabay. Paglabay sa usa ka tuig, gilubong sa pamilya Paloma ang usa ka lungon sa sementeryo sa San Francisco. Ang sulod sa lungon mao ang usa ka bani sa saging. Wala sila naghaya ug nagbilar kay nagtuo man sila nga si Ninfa namatay lang sa kalibutan sa tawo. Buhi pa gihapon siya apan atua na siya nagpuyo sa lawa kuyog sa agta didto. Matag labay sa mga tawo sa maong lawa, motabi sila pinagi sa pagsulti niini nga mga pulong;
’’Inday Ninfa, tabi, agta, tabi, molabay lang mi!’’
II
Lisa Santos
Southern Island Hospital
Syudad sa Sugbu
1980
Nagtan-aw ang usa ka babaye nga kwarenta anyos ang pangedaron sa kaluha nga morag mga anghel. Nahinanok ang kaluha nga mga batang babaye dulog sa ilang natulog nga inahan sa sulod sa usa ka ward sa ospital. Saba ang maong lawak kay adunay sobra sa beinte ka mga pasyente ang nahimutang dinhi. Kini silang tanan mga bag-o nga mga inahan o mga inahan na sa pipila ka hugna. Ang uban adunay mga bana nga nag-alima kanila samtang ang uban usab nag-inusara. Naluoy ang babaye nga naglantaw sa iyang gibisita nga pasyente. Nakit-an niya kining mabdos nga babaye nga buang nga nalupaka didto sa lapokon nga dalan sa lungsod sa Carcar. Natunong nga nilabay siya sa awto nga iyang gidrabyan kay nipauli sa syudad sa Sugbu gikan sa pagbisita sa iyang mga paryente sa probinsya. Tungod sa kaluoy, gidala kini niya sa ospital sa mga buang sa syudad.
Walay dala nga ID ang mabdos nga babaye. Naggakos kini ug usa ka bag nga pula nga napuno sa mga papel nga puno sa mga sulat. Busa, napugos siya sa pag-alima niini kay wala ma’y lain nga moatiman sa mag-anak. Dili sab kining bayhana motingog kung imong istoryahan. Ang nawong niini mao ra man og nagsige lang og tan-aw sa kawanangan. Bisan sa iyang kamuritsing sa lapok, makit-an gihapon ang iyang kaanyag. Naglingolingo si Mrs. Santos, unsa kaha’y isulti sa iyang bana kung dal-on niya kining kaluha sa ilang panimalay? Mao kini ang anaa sa iyang hunahuna apan dili siya makaako sa pagbiya niining tulo ka binuhat.
Niadtong gabhiona, naghulat siya sa iyang bana nga negosyante. Ang ilang balay didto nahimutang sa Mango Subdivision. Maayo ang ilang kahimtang ug usa ra ang ilang anak. Ang batang lalaki nga si Isagani, tulo pa lang katuig. Ug ang ilang negosyo nga naghimo og mga borloloy nga ibaligya sa bisan asa nga suok sa kalibutan, maayo ang dagan. Nadungog niya ang sakyanan sa iyang bana nga nisulod sa ilang garahe. Bitbit ang anak nga si Isagani, nagdalidali siya sa paggawas sa iyang kwarto ug pagsugat sa iyang bana.
” Jose, maayo kay sayo ka niuli karon”
” Vicky, mao ra ug naa kay importante nga tuyo sa ako da kay tam-is kaayo ang imong tingog karon,” nagkatawa nga tubag sa iyang bana.
”Amen sa imong Daddy, Isagani” nihalok si Vicky sa iyang bana.
“ Nahuman na kadtong dinalian nga order sa Germany? maayo aron mahubsan gamay ang labad sa imong ulo”.
” Ay, sus! Ang order na sab para sa Paris ang among giapas karon.”
” Kadtong Summer Collection?, ganahan kaayo ko sa mga bag-o nato nga desinyo karon. Malipayon kaayo ang ilang mga bulok”
” Wala gyud ko kasabot aning mga taga Europa, ngano nga inig summer, siga kaayo ang ilang gusto nga bulok ug pag-abot sa winter, subo usab. Kay kung ako’y nagpuyo didto, mas ganahan ko mosul-ob og hayag inig dulom sa kalibutan,’’ sumpay ni Jose nga nagkomedya sa iyang asawa.” Ipagawas na nang imong gustong ihangyo kanako, ganahan ka mokuyog sa Paris sunod buwan no? Sa atong apilan nga exhibit didto?”
” Hay, Jose! Wala gyud ko’y matago sa imo, mabasa gyud dayon ko nimo nga morag libro”, nagyam-id nga tubag ni Vicky.
Nidagan ang bata nga si Isagani nga nagkanaas, nipadulong kini sa iyang yaya nga naka uniporme og puti dapit sa kusina. Nangatawa ang iyang ginikanan nga naglantaw sa iyang pagkaratil sa dihang nakakita sa iyang yaya nga si Nanay Akring.
Nitupad si Vicky kang Jose nga nilingkod sa sofa ug naghubo sa iyang sapatos. Gihatagan kini niya sa iyang tsinelas.
” Sa niaging semana, kadtong nibisita ko kang Lola Salud sa karaang balay sa Carcar, duna koy nakit-an nga babaye nga nalupaka sa dalan nga lapokon, mabdos siya. Akong gidala sa Southern Island’s Hospital ug gibiyaan. Apan wala ko kaantos niining pipila ka adlaw ug nibisita ko niya og usab,” sugid ni Vicky.
”Matud pa sa Doktor, schizophrenic kining babayhana. Naluoy kaayo ko kay kagahapon, nanganak siya ug kaluha nga babaye,” padayon ni Vicky.
” Mao diay nga mao ra ka ug lalum kaayog gihunahuna ning pipila ka adlaw, abi kog naibog ka sa lain nga lalaki,” nagpadayon og komedya si Jose.
” Jose, paminaw gud, gusto ko nga dal-on dinhi ang iyang mga anak nga kaluha. Mao ra sila ug mga anghel nga nangahagbong sa lapok. Dili tiaw kining ako, mosugot ka nga aduna’y duha ka igsoon si Isagani?, seryoso nga pangutana ni Vicky.
Wala dayon makatingog si Jose. Si Vicky maoy primero niya nga uyab kanu-a gibati niya ang tinuood nga gugma. Sangko sa langit ang paghigugma niya niini. Sa sulod sa upat ka tuig nilang kaminyoon, nakahukom siya nga wala masayop ang iyang kasingkasing. Tungod kay edaran na sila sa dihang nagminyo, nalipay ang magtiayon pagkatawo ni Isagani. Maestra si Vicky kaniadto sa Cebu Science University ug niundang kini sa pagtudlo sa dihang naminyo na sila. Maloloy-on, buotan ug dili matapobre ang iyang asawa. Sayon ang iyang pagdesidir ni Jose sa hangyo sa iyang asawa.
”Vicky, dal-a ang mga anghel nga hulog gikan sa langit dinhi sa atong panimalay. Maayo na kay aron matakdan ang atong Isagani” tubag ni Jose ug gihagkan niya ang iyang asawa nga nigakos usab kaniya og hugot.
Pagka-ugma, sayo sa buntag, niadto dayon si Vicky sa ospital. Ug dako ang iyang pagkakurat sa pagkakita nga wala na ang inahan ug anak didto sa ospital. Ang nahibilin, mao na lang ang usa ka batang babaye nga naghilak taman sa ginhawa didto sa katre sa sulod sa maternity ward sa ospital. Wala’y makaingon sa iya kung asa na ang inahan ug ang usa niini ka anak.
Ug kay tungod siya man ang nagdala sa mabdos nga babaye sa ospital ug nibayad sa tanan nga bayronon dinhi, gipadala sa iya ang nagtyabaw nga batang babaye ngadto sa ilang balay. Iya kining giangkon isip usa ka tinuod nga anak. Ug tungod kay wala pa man marehistro ang bata, siya ug si Jose ang napatik nga inahan ug amahan niini. Giuli niya sa balay ang nagpanuigon og lima ka adlaw ug ingon man ang usa ka pula nga bag nga nahibilin sa tinuod nga inahan niini didto sa ospital.
Naukay ang mga lumulupyo sa Mango Subdivision sa syudad sa Sugbu sa dihang nahibaw-an nga adunay anak nga babaye ang magtiayon. Ang uban naghunahuna nga ang batang babaye, anak ni Jose sa lain nga babaye. Ang uban usab, nangistorya nga ang bata, anak sa manghod ni Vicky nga kuno napaangkan sa edad nga kinse anyos. Si Isagani, nahinangop sa iyang bag-o nga igsoon samtang si Jose, nibati usab og gugma sa batang babaye nga mao ra gyud tinuod og gisalibay sa langit padulong sa ila.
Ang anghel nga kusog motyabaw, wala magdugay, napulihan sa bata nga paraygon ug mapinanggaon sa iyang giila nga pamilya. Gibunyagan ang bata sa simbahang Katoliko bisan pa ug dili kaayo relihiyoso ang magtiayon. Si Lisa Santos, mailhan nga dunay dugo nga langyaw kay taliwtiw ang iyang ilong. Ang iyang panit morena. Laglum ang iyang mga mata nga mao ra ug adunay kahibalo nga lahi sa uban. Pag-abot niya sa edad nga tres anyos, gipaeskwela siya sa usa ka tunghaan sa mga bata kuyog sa iyang Manong Isagani. Ug sa wala magdugay, nakit-an ang kalantip sa iyang utok ug katahum sa iyang panagway. Malipayon ang panimalay nila Jose, Vicky, Isagani ug Lisa. Apan didto sa aparador ni Vicky, gitipigan ang usa ka bag nga pula nga makasugid sa tinuod nga kagikan ni Lisa.
Sa edad nga siete anyos, nag-eskwela na si Lisa sa Cebu Science University, sa laboratory elementary school. Buotan siya nga bata ug nag-una siya pirmi sa iyang klase. Kada human sa tuig, mokatkat si Vicky ug si Jose sa entablado kay si Lisa ug si Isagani, pareho man nga maayo sa klase. Wala na manganak og lain si Vicky nga kontento na sa iyang duha ka anak ug bana nga mapinanggaon.
” Lisa Sinagop Santos! Lisa Sinagop Santos! , singgit sa bata nga silingan nila ni Lisa sa Mango Subdivison sa dihang nagdula sila sa playground didto.
Nakurat ang otso anyos nga si Lisa. Niduol si Isagani sa iyang manghud ug nitan-aw kung kinsa ang nangulit niini. Gigukod ni Isagani ang bata nga si Lito nga maoy nisinggit. Nagsinumbagay ang duha ka bata. Niining tungora, naghilak si Lisa nga nagdagan padulong sa ilang balay. Giguyod niya ang ilang Nanay Akring nga maoy nagbuwag sa kang Isagani ug Lito nga nagbinukbukay. Giawat silang duha ug puros bukolan nga nipauli sa ilang tagsatagsa ka balay. Niadtong gabhiona, dili maayo ang tulog ni Jose ug ni Vicky. Nag-istorya ang magtiayon kung angay bang ingnan si Lisa sa iyang tinuod nga kagikan. Niinsister si Jose nga ingnan ang bata sa tinuod. Kadtong gabhiona, nagliyoliyo si Vicky sa ilang higdaanan. Dili siya gusto nga buk-on ang bata nga kasingkasing sa iyang giila nga anak nga babaye.
Wala kaantos si Vicky, gikuha niya ang bag nga pula nga dugay na niyang gitipigan para niini nga okasyon. Kung siya ang pabut-on, maghulat pa unta siya og kinse ka tuig apan adunay mga panghitabo nga mahitabo lamang. Nibangon kini ug niadto siya sa lawak ni Lisa.Iyang gipagawas si Nanay Akring nga maoy dulog sa bata. Gisabak niya si Lisa ug gisudlay ang buhok niini.
” Lisa, ayawg kabalaka og uliton ka nila nga sinagop kay ang tinuod ang imong Manong Isagani gipangayo namo sa langit, samtang ikaw, gihatag sa amo sa langit.”
Nigakos sa iya si Lisa nga nitando.
”Mommy, mao na’y buot ipasabot sa sinagop? Gilabay sa langit? ”
”Wala gilabay, sweetipie, gihatag sa langit ! Paminaw, kining bag nga pula, akong ibutang sa taas sa imong aparador. Gidala kini sa anghel nga maoy naghatod sa imo dinhi. Abrihi kini inig wala nako ning kalibutan,” matud pa ni Vicky sa iyang anak nga nihugot ug gakos kaniya.
Sa wala magdugay, nakatulog si Lisa sa sabakan sa iyang giila nga inahan. Giplastar siya ni Vicky sa katri ug sa iyang paggawas, nagsugat sila ni Isagani.
”Mommy, dinhi ko sa kwarto ni Lisa matulog karon ha? bungat sa bata nga nagbutang og ice nga giputos sa labakara ngadto sa iyang bukol. Nitando si Vicky ug gihabolan niya ang iyang duha ka anak nga nagtupad sa katre. Nipahiyum si Vicky sa pagtan-aw sa duha niya ka anghel.
Sa wala magdugay, nitungtong na si Isagani ug ang iyang manghud nga si Lisa sa haiskul didto sa Cebu Science University.Mga buotan ug utokan sila nga mga bata apan si Lisa, nagpakita ug batasan nga lahi sa uban. Aduna siya’y kaugalingon nga hunahuna ug kung duna siya’y gusto, sa madugay o madali, makuha kini niya. Determinado siya nga bata ug nagtindog siya sa iyang duha ka tiil. Bisan pa man ug adunahan sila, nagtrabaho si Lisa sa library sa eskwelahan pag-abot niyag fourth year highschool. Wala makapugong sa iya ang iyang mga ginikanan nga nahimuot na lang sa gipakita sa bata.
Si Isagani usab, nga nag-una kang Lisa og tulo katuig maoy nahimong editor sa newsletter sa eskwelahan. Maayong mosulat si Isagani gamit ang linguahe nga Iningles. Suod kaayo ang duha labaw pa sa tinuod nga magsoon. Usa na lang katuig ug mogradweyt na si Lisa sa kurso nga Bachelor of Arts in Literature.
Wala na mahigusti nga si Lisa usa ka sinagop kay ang pagtagad sa iya sa magtiayon, wala may kalainan sa tinuod nga anak. Si Isagani mapinanggaon usab sa iyang manghod ug si Nanay Akring, bug-at usab ug pagbati kang Lisa. Nilabay ang pila ka tuig ug si Vicky, nakit-an nga nagniwang. Wala siya’y gana mokaon. Mosakit usab ang iyang hawak ug likod pirmi. Nisakit pud ang iyang tiil ug nihubag kini. Apan wala siya magsaba sa iyang pamilya ug gitago niya ang tanan hangtud nga gidugo siya. Daghan kaayo ang dugo nga nigawas sa iyang bilat. Gihilantan si Vicky ug gidala siya ni Jose sa usa ka espesyalistang doktor sa Cebu Doctor’s Hospital. Wala magdahum ang pamilya sa mga sunod nga mga panghitabo.
”Mr. Santos, dili na ko magpaligoyligoy pa,” matud pa ni Dr. Salazar. ”Si Mrs. Salazar kinahanglan nga i-biopsy. Adunay nitubo sa iyang cervix ug kinahanglan nga tangtangon kini”.
” Doctor, buhata ang tanan nga angay buhaton aron maayo si Vicky”.
” Pa, kahibalo na si Lisa ani? Asa man diay siya?, sabat ni Isagani.
” Ako na maoy mosulti sa iya, tua pa sa eskwelahan kay naghimo siya sa iyang thesis karon.”, giam-aman ni Jose ang iyang bugtong anak nga lalaki.
Nagtan-aw si Lisa ug si Nanay Akring sa telebisyon sa kwarto ni Lisa. Bag-o pa lang silang naniudto ug motan-aw unta sila sa ilang paborito nga soap opera nga ginadili sa iyang ginikanan. Kung si Jose ug Vicky ang pabut-on, Discovery Channel ug National Geographic ra ang lantawon sa mga bata sa telebisyon apan si Nanay Akring modalikyat gyud ug tan-aw sa soap opera. Si Lisa ug Isagani, motupad sab sa ilang yaya kung molantaw kini sa telebisyon. Nakurat sila sa dihang giundang ang maong salida ug gipulihan sa balita nga si Benigno Aquino Jr., gipusil didto sa paluparan sa Manila.
Wala kaayo magpakabana si Lisa sa mga pulitikanhong panghitabo sa Pilipinas. Mas malingaw siya mobasa sa mga libro sa literatura kaysa mga inadlaw nga mga balita sa newspaper. Natawo siya nga Martial Law na ang gobyerno sa Pilipinas. Sukadsukad, wala pa siya kasuway ug botar bisan ug nilapas na siya sa edad ng dise-otso. Wala siya’y magtagad sa mga referendum nga gipasiugda ni Marcos sa nasud panagsa. Dili sab siya makahanduraw nga ang magtiayon nga Marcos, mawala sa ilang mga pwesto sa gobyerno kay sukad sa iyang pagkatawo, mao na man na ang iyang naandan.
Matud pa sa iyang maestra, mga Martial Law babies kuno si Lisa ug ang iyang mga kaeskwela, ug modawat lang sa tanan nga ihatag sa ila sa gobyerno. Dili kuno sila pareho sa ilang maestra nga gidakop sa una kay myembro sa Kabataang Makabayan ug napreso pa man gani pagdeklarar sa Martial Law. Mao na gani kana ang mahisgutan sa eskwelahan, paskan na dayon ni Lisa ug gapas ang iyang dunggan apan nahadlok siya karon nga nagtan-aw sa telebisyon kay mao ra man ug nagkagubot didto sa Manila. Naluoy siya nga nagtan-aw sa bag-ong nabyuda nga si Corazon Aquino ug sa himos nga anak niini nga si Kris.
Paspas ang mga sunod nga panghitabo, sa pamilya Santos ug sa kalikohan sa kalit nga nabuhi nga politikanhong oposisyon didto sa Manila. Ang resuta sa biopsy nagpamatuod nga advanced stage na ang cervical cancer ni Vicky. Gioperahan kini siya ug nagpa-chemotheraphy sa sunod nga mga adlaw. Apan mas abtik ang pagkatay sa maluibon nga cancer sa iyang lawas. Sa sulod sa unom ka buwan, nahugno ang pamilya Santo sa pagtan-aw sa kang Vicky. Nagniwang kinig maayo ug naglisud na sa paglakaw. Si Isagani nga nigradweyt na sa Komersyo ug nagtrabaho sa kompanya sa iyang Papa, nagguol usab. Si Jose dili na hapit mobiya sa iyang pinangga nga asawa.
Si Lisa nga mogradweyt niadtong tuiga, nagkandarapa sa iyang buluhaton sa eskwelahan ug sa pag-areglar sa iyang inahan nga sulod ug gawas sa ospital. Nahuman ni Lisa ang iyang kurso isip Magna cum Laude taliwala niining mga kusog nga bagyo sa iyang kinabuhi. Kuyog ni Jose ug Isagani, nitambong si Vicky sa iyang pagtapos sa Unibersidad.
” Mommy, daghang salamat nga nitambong ka”.
” Dili mahimo nga wala ko sa tupad sa akong anghel niining higayona”
Nipahiyum si Lisa nga nigunit sa iyang inahan nga iyang gikuyog sa dihang nidawat siya sa iyang medalya. Nanindog ang mga tawo nga nitambong sa maong seremonyas, pagkakita sa inahan ug anak. Alang kang Vicky nga giputos ang opaw nga ulo sa bandana ug kang Lisa nga nakaangkon sa pinakataas nga grado niadtong tuiga. Namakpak silang tanan samtang ang uban, wala nakapugong sa ilang mga luha nga nitulo.
”Inigmamatay na ko, anak, ayawg kalimti ang pula nga bag sa imong aparador,” hunghong ni Vicky kang Lisa nga niadtong higayona, nakalimot na sa maong bag nga dugay nang nahinanok sa iyang lawak. Gipugngan ni Lisa ang iyang luha ug giagak ang inahan padulong kang Jose, Isagani, ug sa nagdanguyngoy nga si Nanay Akring, nga naghulat sa ila sa lingkuranan.
Paglabay sa tulo ka buwan, namatay si Vicky sa iyang katulog. Adunay pahiyum ang iyang ngabil. Kini nga pahiyum wala makatakud sa mga dagway sa iyang pamilya. Si Jose, nag-abiabi sa mga bisita didto sa Cosmopolitan Funeral Homes apan wala kay pahiyum nga maaninaw sa iyang nawong. Bisan ug ang mga nagbilar sa haya, nag-istorya, nagsugal, nangaon ug nagpakatawa, mao ra man ug gikawatan siya sa kalipay. Si Isagani, nagpunay ug lili sa lungon nga nahimutangan sa iyang inahan samtang si Lisa, naglingkod sa atubangan sa kapilya ug igo lang moyango kung naay moduyog sa iyang kasubo. Si Nanay Akring, abtik nga nitabang pag-andam sa mga pagkaon nga gisilbi sa mga bisita nga nagbilar.
Gilubong si Vicky tumong sa adlaw nga nagpress conference ang diktador nga si Marcos nga miingon nga dunay buhaton nga usa ka kalit nga eleksyon sa presidente sa Pilipinas. Ang hangin nga naglibudlibod sa tibuok nasud, adunay dala nga kahinam ug kahadlok. Didto sa Manila, adunay demonstrasyon nga nahitabo matag adlaw. Ang naghilomhilum nga mga tawo sa sulod sa sobra sa beinte ka tuig nga Martial Law, naninggit sa kadalanan ug Tama na! Sobra na! Palitan na!
Pagkahuman sa lubong, pagbilar sa patay sa sulod sa siyam ka adlaw ug sa dugang nga kwarenta ka adlaw nga pag-ampo, nibalik sa na-andan ang inadlaw nga buluhaton sa pamilya Santos. Ang kasaba sa diskoral sa dihang ang mga molulupyo sa Mango subdivision nagpista para kang San Roque, dili makabuak sa kahilom sa panimalay ni Jose, Isagani,Lisa ug Nany Akring. Ang kasaba sa mga pulitiko nga nikatay na sa tibuok Pilipinas duyog sa mga komentarista sa radyo, wala usab makaukay sa kahilum dinhi. Bisan ang mga istorya ni Nanay Akring bahin sa mga panghitabo sa Manila nga iyang napaminawan sa Radio Veritas, wala paminawa sa balay nga nagsubo.
Nakurat ang mga tawo sa dihang paglabay sa usa ka buwan, gadala na si Jose sa batan-on nga uyab nga si Celeste didto sa ila. Walay pasaylo ang mga tawo sa ilang mga hakahaka mahitungod niini. Burikat kuno si Celeste nga dugay nang suki si Jose sa usa ka bikini bar sa syudad, matud pa sa ilang silingan nga si Mrs. Amor. Nasakit pa kuno si Vicky, nagplano na si Jose ug Celeste sa ilang kasal sugid pa ni Mrs. Jover nga kuyog ni Vicky sa pagdula og bowling kaniadto. Dugang aning mga istorya mao ang paghisgot bahin kang Imelda Marcos. Ang asawa sa diktador, mao kuno ang nagpasugo sa pagpatay sa karibal nga si Benigno Aquino, Jr. samtang si Ferdinand usab, dili na kuno makapadagan sa Pilipinas kay adunay sakit nga Lupus Erythromasus. Si Imelda na kuno ug Si General Ver, ang pinakataas ug ranggo nga heneral sa Pilipinas, mao’y nagdala sa gobyerno. Ig-agaw igtagsa kuno ni Ferdinand Marcos si General Ver ug sa tinguha nga sila gihapon ang mamuno sa Pilipinas, gipapatay nila si kanhi Senador Aquino.
Ug sa dihang nikagiw si Lisa sa ilang balay ug nipuyo sa usa ka boarding house, nisamot ang mga tsismis sa ilang subdivision. Nakakita ug trabaho ang bag-ong nigradwar isip usa ka maestra sa highschool department sa St. Scholastica’s College ug tungod kay layolayo man ang ilang balay, nidesidir siya pagbalhin aron duol ra siya sa iyang bag-o nga trabaho. Si Isagani, nagpabilin sa ila ug sa wala magdugay, nipuyo na sab ang asawaasawa ni Jose nga si Celeste didto sa balay sa Mango Subdivision.
”Lis, pasagdi na lang gud na si Daddy, dili niya mahimo ang mag-inusara karon. ”
’’ Dili lang gyud nako matulon, Manong.’’
’’ Sabta na lang gud na sila, kahibalo ka nga si Mommy, dili mahanaw sa atong panimalay’’.
‘’ Wala ko’y kasuko sa ila, dili lang ko makapuyo sa balay kuyog nila.’’
‘’ Tawga baya ko kung naa kay kinahanglan. ‘’
‘’ Kuyog ka sa among rally unya ? Motambong ko sa miting de abanse sa LABAN, moanhi si Cory Aquino ug Doy Laurel‘’.
‘’ Ikaw gyud, nikatawa si Isagani, sakto na siguro ang usa ka rebelde sa pamilya, pagbantay baya ha?’’
’’ Miting de Abanse ra gani! Wala baya gyud ko mag-apilapil ani sa una nga estudyante pa ko’’.
’’ Basin ug kanang imong pag-apilapil diha, tungod na kay gusto ka magrebelde sa kinabuhi ha? pahimangno ni Isagani.
’’ Unsa man? Mangaon ta diri o dili kay mopauli na ko!’’
’’ Miss, mangayo mi ug menu’’, gitawag ni Isagani ang serbidora nga ganina ra nag-alirong kanila.
’’ Bisita sab panagsa sa balay, gimingaw baya si Daddy ug Nanay Akring nimo’’
’’ Kahibalo man si Daddy ug asa ko nagtudlo ug nagpuyo’’, tubag ni Lisa nga nitan-aw sa samin nga bildo sa kan-anan, sa nilabay nga mga tawo nga niapil sa usa ka demonstrasyon batok sa pamilya Marcos.
Naglingkod ang managsoon sa Cloud Nine Halo Halo Soda Fountain kay sukad nga nihawa si Lisa sa ila, magkita man sila ni Isagani matag Dominggo ug mangaon sa gawas. Lamian ang halohalo nga ilang gikaon. Ang yelo mao ra ug matunaw sa ilang mga baba. Matagamtam ang tam-is nga nangka, soybeans, mani, sago ug uban nga prutas nga gisaksaksinagol sa halohalo nga ilang gikaon. Lami ang pagsagol niining mga subak nga ilang gikutaw sa ilang mga baso. Dili pareho sa politikanhong bagyo nga nag-alirong sa ila ug sa tibuok Pilipinas nga pait sa ilang mga dila.
”Gidala diay nako ang bag nga nakit-an ni Nanay Akring ibabaw sa imong aparador, ihatag kuno ni sa imo.
Gidawat ni Lisa ang pula nga bag ug gidala sa iyang boarding house. Giablihan ni Lisa ang maong bag ug gibasa ang mga papel nga sulod niini. Sa sulod sa sunod nga mga oras, gitagsatagsa ug gibalikbalik niya pagbasa ang mga balak nga maoy unod sa bag. Nisalum si Lisa sa mga balak nga kung imong
sumpaysumpayon, nagsugid ug usa ka istorya.
Nalumos ko diri sa atabay
Diin ang mga kalag kanako naghugyaw
Ug ang kahayag nahanaw-
Nikurog ko sa katugnaw
Sa kahadlok sa adlaw nga wa motumaw
Kalibutan sa lawak
Unsa kini nga kasakit?
Nisinggit ang akong mga bukog
Sa makabungog nga sangpit
Nikapyot ko sa unos
Pahilayo niining tanan
Apan ang kasakit, walay katapusan
Nalumos ang akong unod
Nalumos niining panganod
Diin ang pag-antos walay pagkunhod.
Mao kini ang katapusan nga balak nga gibasa ni Lisa. Nanindog ang iyang balahibo kay ang agi sa nagsulat niini masuta man nga nangurog. Mao ra og nagdalidali pagsulat niining balaka. Ang kahadlok sa magsusulat, niambak gikan sa papel ug nilamoy kang Lisa. Wala siya nakatulog niadtong gabhiona kay sangko sa bukog ang epekto sa mga balak sa iya. Wala siya kasabot ug ngano nga gibilin kining butanga sa iyang Mommy Vicky sa iya. Nibakod si Lisa pagkaugma kay motambong sa eskwelahan.
“Class, there is no need to say the prayer every time we start, please turn your book to page 55’’
“ Miss Santos, Sister Teresa will be angry with us’’ matud pa sa usa ka estudyante nga niisa sa iyang kamot.
’’ Inside my classroom, you do what I tell you to do, Ok?
Nangatawa ang mga batang babaye nga nitambong sa iyang klase ug nipahiyum usab si Lisa nga niisa sa iyang kamot aron pag-undang sa kasaba sa lawak tun-anan sa St. Scholastica.
” Read the poem by John Keats and after this, write your own poems’’
Ang mga nagtungha sa English class sa haiskul nga maoy gitudlo ni Lisa sa maong eskwelahan, nahilum ug nituman sa iyang gisulti.
Sa wala magdugay, nahibaw-an ni Sr. Teresa nga dili mangadye ang batan-on nga maestra sa iyang lawak sa dili pa magsugod ang klase niini. Gipatawag siya sa prinsipal.
” Miss Santos, nakadungog ko nga dili ka mangadye sa imong lawak tun-anan? Dili kana mahimo”.
’’ Sr. Teresa, lainlain ang relihiyon sa mga bata. Wala ko kasabot og ngano nga pugson nako sila pag-ampo sa Katoliko.’’
”Katoliko kini nga eskwelahan, ug ang kasagaran sa ila, Katoliko usab.”
” Wala ko mouyon ana nga patakaran Sr., apan kung mosugot ka, kadtong mga estudyante nga lain ug relihiyon, pasabaton usab nako sa ilang kaugalingon nga pag-ampo.
” Na hala, kasabot ko sa imong buot ipasabot. Pero, mao na kana ang naandan sa tanan. Pag-ampo lang gyd sa dili pa magsugod ang imong klase.”
” Salamat Sr. Teresa, si Jamila nga Muslim ang relihiyon, mao’y akong pa-ampoon unya sa among klase”. Nigawas ang batan-ong maestra samtang naglingolingo si Sr. Teresa nga sa iyang pagkabata, abtik usab sa lihok protesta sa University of the Philippines didto sa Diliman, Quezon City.
Sa niabot nga pipila ka tuig, nitumaw ang kalahian ni Lisa sa uban nga mga maestra sa eskwelahan. Kasagaran sa mga estudyante, ganahan sa iyang istilo apan duna usab mga bata nga motug-an sa ilang mga ginikanan sa mga panghitabo sa sulod sa iyang klase kay nalibog sila sa paagi sa maestra.
” Class, today we will all write a poem about love, try to use all your senses. Ideally, if you have experienced love and its joys, you can write a better poem just by describing having sex with your loved one”,
Nahilom ang mga manunungha sa klase ni Lisa ug kini nga mga pulong giusab ug kadaghan sa mga bata nga nakuyawan ug nahimuot sa ilang maestra sa Literatura.
III
Ligaya Cultura
Lungsod sa Bayugan
Syudad sa Butuan
1981
Nikawas si Bising sa bus nga iyang gisakyan. Aduna siya’y gikugos nga bata nga giputos sa lampin. Ang lampin gama sa sako sa harina ug basa na kini sa ihi nga nangalisngaw ang angso. Nagdali paglakaw si Bising subay sa usa ka gamay nga agianan padulong sa balay sa iyang Nanay ug Tatay nga pareho ug panuigon nga sitenta’y singko anyos. Natingala ang mga myembro sa iyang banay sa dihang nanuktok siya sa balay ug giabrihan siya sa iyang igsoon nga si Molong.
” Nang Bising! Nganong nikalit ka ug pauli dinhi sa ato? Kang kinsa nang bata? kanang ang imong dala? Nanganak diay ka didto sa Sugbu?
” Kadiyot lang Molong, kadaghan gud dayon nimo ug mga pangutana, naa si Tatay ug Nanay?”
” Tay!, Nay! Si Nang Bising dia, nikalit lang ug tumaw diris atua”
Niduol ang magtiayon sa pultahan nga gama sa kawayan. Ang nagsungkod nila nga Nanay, nihilak pagkakita sa iyang kamagulangan nga anak nga babaye. Samtang ang iyang Tatay nga bag-ong abot gikan sa pag-uma sa bukid, nitindog gikan sa lamesa diin nangaon sila og paniudto.
” Sulod, Bising, apo na namo ang imong gidala? kagwapa gud anang bataa”, matud pa ni Nanay nga naghilak ug nagpahiyum sa kalipay.
Si Nang Bising, kamagulangan nila nga anak ug tungod sa kalisud, nilarga kini padulong sa syudad sa Sugbu ug nahimong katabang didto. Ang iyang unang amo, mao ang direktor sa Southern Island Hospital. Nagpakita si Bising og kakugi sa trabaho mao nga gipasulod siya sa iyang amo sa trabaho isip manglilimpyo sa maong ospital. Giselosan man gud si Bising sa asawa sa Doktor mao nga nabalhin siya didto sa ospital. Lima na katuig nga wala kauli sa Mindanao si Bising apan matag bulan, nagpadala siya ug sulat patabanan og kwarta didto sa iyang Nanay ug Tatay.
Treinta’y singko na ang panuigon ni Bising karon ug dugay na siya nangandoy nga makaanak. Mao kadto ang hinungdan nga gikawat niya ang anak sa buang nga babaye didto sa ospital nga kanhi niyang gitrabahuan. Nangisog siya pagbuhat niini sa dihang nadiskubre niya nga buang kadtong bag-ong nanganak sa maternity ward nga kada adlaw niyang gilimpyohan. Kahibalo siya nga kadto si Mrs. Santos nga naghatod niini sa ospital, dili paryente sa maong babaye.
Sa katapusan, nanganak ra gayud siya bisan ug lain ang tinuod nga nanganak para kaniya. Gituyo man siguro sa ginoo nga motugdong sa iyang sabakan kining matahum nga batang babaye. Ug tungod kay maglisud man siya ug buhi sa duha ka bata, wala niya dal-a ang kaluha nga mga batang babaye. Gibilin niya ang usa didto tupad sa nahinanok nga inahan sa ospital. Pagkaugma dayon, nipauli si Bising sa ilang probinsya sa Mindanao.
”Kinsa man ang amahan ining bataa Bising?” pangutana sa iyang Tatay.
Wala motingog si Bising nga nideretso sa gamay nga lamesa diin iyang gipahigda ang dala nga bata. Nasamaran siya dihang giibot niya ang alpiler sa lampin niini nga giilisan. Supsop ang tudlo nga samaran, gikugos niya ang bata ug gipaduol sa iyang Nanay nga niundang na sa paghilak kay naghagwa sa bata.
” Bising, kang kinsa man ni liwat imong anak? Mao ra baya ug ako niadtong bata pa ko”, pangutana sa iyang Nanay.
Usa lang ka pahiyum ang tubag ni Bising nga nagsayawsayaw kuyog ang bata nga nitimi ug nagsugod sa paghilak. Sa nisunod nga mga adlaw, sirado gihapon ang iyang baba kun ugaling pangutan-on siya sa iyang mga paryente bahin sa amahan sa iyang dala nga bata. Gibunyagan ang bata sa ngalan nga Ligaya Cultura ug sa linya sa amahan, blanko ang iyang birth ug baptismal certificate. Ang ngalan sa inahan nga gisulat sa maong mga dokumento mao ang ngalan nga Visitacion Cultura.
Ang lungsod sa Bayugan, kanhing sityo sa barangay Maygatasan sa Esperanza, Agusan del Sur. Nahimutang kini duol sa suba nga maoy agianan sa mga myembro sa tribo sa Manobo nga nagpuyo sa kalasangan didto. Ang buot ipasabot sa pulong nga bayugan, mao ang agiaanan, kung hubaron sa sinultian sa mga Manobo nga baglibodlibud lang gihapon sa kabukiran sa Mindanao.
Giaangkon ang lugar sa Bayugan sa mga Hapon kaniadtong panahon sa gyera tungod kay kugihan ang mga lumolupyo dinhi ug tamasa sila sa pagkaon. Sa tuig 1948, gilabyan kini sa bag-ong gihimo nga dalan nga maoy nagkonektar sa mga dagkong syudad sa Mindanao nga Butuan ug Davao. Tungod kay nahimutang kini sa sentro nga lugar, nahimo kining lungsod ug naapsan niini ang barangay Maygatasan nga hangtud karon nagpabilin lang gihapon nga usa ka sityo.
Mao kini ang lugar natawhan ni Bising. Dinhi usab niya gipadako ang iyang anak nga si Ligaya. Bisan tinuod ug wala sila’y daghang kwarta, makakaon man gyud sila makatulo sa usa ka adlaw. Kusog usab ang tubo sa maong lungsod ug daghan na ang mga tindahan nga giabrihan dinhi. Ang E.O Logging Company, dako ug natabang sa maong lungsod ug nahimutang kini sa ngilit sa lingsod sa Bayugan. Nagtubo si Ligaya nga relihiyosa. Kada byernes ug dominggo, dal-on siya sa iyang Nanay Bising sa simbahan. Nieskwela si Ligaya apan bisan ug maayo siya ug utok, dili kaayo siya intresado sa pagtulon-an. Luyo sa iyang pahiyum, adunay anino sa usa ka butang nga dili matugkad.
Paglabay sa pipila ka tuig, namunit ug prutas nga kayam ang mga bata didto sa sitio sa Banza. Si Ligaya nga katorse anyos na, nikuyog sa iyang ig-agaw nga si Marissa. Ang kayam, talagsaon nga prutas kay dili kini makit-an sa uban nga dapit sa Mindanao. Kini nga mga punuan, mao ra kini ug gwardya sa ilang dapit. Sa panahon sa gyera sa dihang gisulong sila sa mga Hapon kaniadto, mao kini ang naghatag sa ila sa protina. Matud pa sa ilang Lolo nga dise otso anyos niadtong panahon sa gyera, panguhaon kuno sa mga Hapon ang ilang buhi nga baboy ug manok kaniadto. Mao to nga ang prutas sa kayam , maoy ilang kan-on. Dili mokaon og kayam ang mga Hapon kay wala sila makaila ani nga prutas. Ug kadtong mga nibakwit sa bukid, magbalon sab kuno ani nga prutas nga maoy ilang hinagiban sa kagutom sa ilang pagkagiw.
” Manang, mangagiw sab ta unya magdala tag daghan kaayong Kayam”
” Ligaya, madunggan gani ka ni Tatay, prisohon gyud ka adto,” buyag ni Marissa sa iyang ig-agaw.
” Dili ko mosugot anang ipabuhat ni Tiyo Molong kanako. Kung buhi pa lang si Lolo ug si Lola, ug si Nanay Bising usab,” wala mahuman ni Ligaya ang iyang gusto isulti kay niabot ang iyang Tiyo Molong.
” Ligaya, Marissa, panguli na mo kay moabot na to si Sir Saud. Nagkabulingit na ka Ligaya, mamalaye baya tong moklo sa imo unya” matud pa sa iyang Tiyo Molong.
Sa niaging duha ka tuig, nagsunodsunod og kamatay ang Lolo, Lola ug Nanay ni Ligaya. Ang iyang Lola namatay sa sakit sa kidney ug kay wala man sila’y kwarta para sa kidney dialysis niini, wala siya magdugay ug namatay sa iyang sakit. Paglabay sa unom ka buwan, nisunod ang iyang Lolo nga dili mabuhi kung wala na ang kapikas sa iyang kinabuhi. Ug matud pa ni Binyang nga ilang silingan, tungod nga wala ang pamilya mosuong sa lungon, sa dihang nagsunosunod sila sa paglubong sa magtiayon nga nangamatay, nasundan dayon kini sa kamatayon ni Bising.
Naligsan si Bising sa bus didto sa highway padulong sa syudad sa Butuan sa dihang namaligya kini didto ug bukayo, kayam ug koselba nga maoy negosyo nga nagbuhi sa ila ni Ligaya. Sukad niadto, gibuhi na si Ligaya sa iyang Tiyo Molong. Si Molong, tapulan ug palainom. Giprenda niya ang tanan nga yuta sa iyang Nanay ug Tatay kang Saud Sidain nga mao’y pinakadato nga negosyanteng Mulsim sa Banza, ang sityo sa Bayugan nga ilang gipuy-an. Ug tungod kay naibog man si Saud sa batan-on nga si Ligaya, nagsabot ang duha nga ang dalagita maoy ibayad sa maong utang.
Wala’y nahimo ang dalaga gawas sa pagsimba matag byernes ug dominggo sa pagpangayo ug tabang sa iyang Nanay Bising ug sa ginoo. Apan kay wala man dungga ang iyang mga pag-ampo mao nga nakahukom ang dalagita pagpangita og lain nga paagi sa pagsulbad sa iyang problema. Naundang na usab siya sa pag-eskwela kay lagi, wala ma’y kwarta ang iyang Tiyo Molong nga gawas nga palainom ug tapulan, sugarol usab.
Upat na kabuok ang asawa ni Saud. Nagpuyo kini sila sa pinakadako nga compound sa Banza. Ang tanan niyang asawa puros sakop sa relihiyon sa Muslim ug malinawon nga nagpuyo sa ilang lainlain nga balay sulod sa compound, kuyog ang kinse nila ka mga anak. Wala kay madunggan nga istorya gikan sa maong mga panimalay gawas sa mga hilak ug katawa sa mga bata dinhi. Si Ligaya mao ra ang kristyano nga naibgan ni Saud. Ang iyang negosyo mao ang pagpamaligya ug mga smuggled nga panapton, malong, sinina, brass ware ug perlas gikan sa Indonesia ug Malaysia. Lapad usab ang iyang basakan kay nagpautang man kini siya sa mga mag-uuma nga kung dili makabayad, embargohun sa negosyante ang maong mga yuta.
Gidungog nga paryente ni Saud ang pamilya Dimaporo nga maoy pinakadato didto sa Lanao del Norte ug Lanao del Sur. Respetado si Saud dinhi sa Banza ug gikahadlokan usab siya. Nasibya nga ang balay ni Saud, aduna’y usa ka kwarto nga napuno sa nagkalainlain nga mga armas.
Namauli ang mag-agaw ug gibutang ni Ligaya ang mga kayam sa iyang bulsa. Iya kining gipabukalan, giputos sa bandana nga gipanag-ya ni Bising kaniadto ug gihipos. Naghinayhinay si Ligaya sa pagpamutos sa iyang mga sinina ug giputos kini sa iyang habol. Gilukot niya ang iyang diploma sa elementarya nga nadawat sa niaagi nga buwan sa Marso. Gisulod usab niya ang kawayan nga gisudlan sa iyang Nanay Bising sa mga sensilyo nga gitipigan ilalum sa ilang katri.
Gilabay niya ang putos gawas sa banggera sa ilang kusina. Pagkahuman, hilom siya nga nigawas bitbit ang sabon, kabo ug tualya. Kunuhay, maligo siya sa banyo nga nahimutang sa gawas sa ilang payag. Gidalidali niya pagpunit ang putos ug nagkaratil pagdagan sa ngitngit nga dalan padulong sa highway. Walay lingilingi nga nagdagan ang dalagita padulong sa syudad sa Butuan. Kada makadungog siya sa mga naghaguros nga mga sakyanan sa dalan, motago siya sa mga dagkong kahoy nga anaa sa daplin.
Pag-abot sa alas syete sa gabii, tulo ka jeepney ang nihunong sa nataran ni Molong. Ang una nga nihaw-as mao ang duha ka lalaki nga nagbitbit og litson. Nisunod ang tulo ka lalaki nga nagbitbit sa lainlain nga mga pagkaon. Sa katapusan, nikawas si Saud nga nagsul-ob sa puti nga kamiseta nga taas ug bukton. Nagpurong usab siya sa kalo sa mga Muslim agi ug timailhan sa ilang pagtambong sa Hadj didto sa Mecca ug ang iyang karsones mao ang luag nga karsones nga gama sa sinaw nga panamton nga gitawag og Hablon.
Nisugat ang natarantar nga si Molong nga bag-o lang nakamatikod nga nikagiw na si Ligaya. Si Marissa, ang iyang kamagulangan nga anak, nitago sa kwarto sa kahadlok sa mahimong mahitabo.
”Boss, pasayloa ko, apan nikagiw si Ligaya!”
” Unsa? Wala ka kabantay nga nilayas na diay siya?”
” Abi nako og maligo ra siya sa banyo, paglabay sa 30 minutos, akong gipa-adto kang Marissa apan wala na siya. Ganina ra mi nangita sa iya apan wala gyud namo siya kit-i! Ang akong anak nga si Carlos, wala pa kabalik, basin nakit-an na niya si Ligaya. Wala ko molakaw kay naghulat ko sa imo dinhi” sunodsunod nga yawit ni Molong.
” Ibalik ninyo ang tanang pagkaon sa sakyanan ug manguli na ta,” nihunghong si Saud sa iyang mga tawo.
”Molong, kahibalo ka kung unsay buot ipasabot niini. Kung dili nimo madala si Ligaya didto sa akong balay karong gabii, pangandam na lang mo kay embargohon nako ang tanan ninyong yuta dinhi” pulong pa ni Saud nga nasuko sa kaulaw nga iyang gibati sa panghitabo.
” Boss, pasayloa ko Boss, dili mi matulog sa pagpangita adtong Ligaya nga naminaw kang Satanas! Peste ning bataa! dila ra gyud ang walay labod ani unya” balikas ni Molong nga nagkuha sa iyang pinuti didto sa kusina.
Layo na ang naabtan ni Ligaya sa iyang pagdagan pahilayo sa ila. Gahilak siya nga naghandum sa iyang Lola, Lolo ug Nanay Bising. Gipahiran niya ang iyang luha ug nisulti siya sa iyang kaugalingon nga pangitaon na gayud niya karon ang iyang Tatay nga hangtud karon wala pa gyud niya nakit-an.
Ang sugilon sa iya sa iyang Nanay Bising, edukado, ambongan ug dato kuno ang iyang amahan. Nagpuyo kini ngadto sa syudad sa Sugbu ug usa kini ka doktor sa usa ka inila nga ospital. Nakahukom si Ligaya sa paglarga padulong sa Sugbu aron sa pagpakigkita sa iyang amahan.
Wala’y hunong ang iyang pagdagan ug pagtago hangtud niabot siya sa Magsaysay Bridge sa syudad sa Butuan. Nalipay si Ligaya, nilili siya sa suba nga gilabang sa taytayan. Ang lagom nga tubig niini kusog ang dagan. Kusog siguro ang ulan sa bukid karon, hunahuna ni Ligaya nga nalimot kadiyot sa iyang problema.
Kadtong buhi pa ang iyang Nanay Bising ug nidaog siya sa eskwelahan sa dihang gisaulog nila ang Linggo Ng Wika, gikoronahan siya isip Lakambini Ng Wika sa Banza Elementary School. Nangadto sila sa syudad sa Butuan adto nga higayon kay gipaapil siya sa maong tigi sa katahum didto sa Butuan National Elemantary School. Naangkon niya ang premyo nga first runner up niadtong higayona ug mao usab kadto ang hinungdan ngano nga nabantayan siya ni Saud Sidain. Matud pa ni Nanay Bising, walay makalupig sa katahum sa iyang anak apan ang ilang gipadaog, kadtong anak sa intsik nga dako ug negosyo sa syudad. Kada paso ni Ligaya, namakpak ang mga tawo nga nanan-aw ug niingon nga kini maoy tinuod nga gwapa. Mao ra kuno si Ligaya og bulawan nga nakit-an sa mga nanginhas sa lapok didto sa suba sa Agusan. Mao ra kadto ang panahon nga nakataak ang dalagita sa syudad apan kahinumdum siya karon sa taytayan ni Magsaysay.
Nipahiyum siya nga nitungtong sa maong tulay. Bitbit ang iyang putos, nangutana siya sa tindera og maruya nga iyang nalabyan kung asa ang barko padulong sa syudad sa Sugbu. Nagpadayon siya pagdagan ug pagpangutana kung asa makaplagan ang dunggoanan sa barko.
Nakalabay siya sa Christ the King Church sa syudad sa Butuan ug nisulod didto aron mag-ampo. Nigawas siya sa simbahan ug niabot ra gyud siya sa pantalan sa syudad sa Butuan. Nikatkat siya sa damyo ug nilingkod sa usa ka teheras didto sa kinatas-an nga palapag sa barko. Karon pa siya nibati sa kagutom, gikaon niya ang iyang bawon nga kayam. Taodtaud, nihigda siya sa usa ka teheras ug tungod sa kakapoy, kahadlok ug kagutom, nakatulog ang dalagita nga nakasakay sa MV Filomena nga padulong sa syudad sa Manila. Sayo kaayo siya nga nisakay sa barko mao nga wala siya maapil sa linya diin gipangayoan ang mga pasahero sa ilang mga tiket.
“Day! Day! Asa ang imong tiket?”
Mao kini ang nagpukaw kang Ligaya kinsang teheras nagtuyatuya sa lihok sa barko nga mao pa gyud ang paggawas sa suba sa Agusan kay molawig sa lapad nga dagat.
”Tiket? Ania ang akong alkansiya, Noy! Mao ni ang akong ibayad sa imo.”
”Ginoo ko! Taga asa man diay ka? Asa man ka paingon nga nag-inusara ka dinhi?”
” Dili ko gusto mahimong ikalima nga asawa sa usa ka Muslim Noy. Tabangi intawn ko!”
” Ali diri, sunod sa ako, adto ka matulog sa akong teheras unya ingna ang bisan kinsa nga mangutana nga pag-umangon tika”
Nibakod si Ligaya ug nisunod sa usher sa barko. Niadtong gabhiona, nidulog siya sa usher nga tigulang kinsa nakatulog nga nagkumot sa iyang gagmay nga suso. Wala na makatulog si Ligaya. Naminaw siya sa hapak sa telon nga mao’y kurtina sa barko. Gihuyop kini sa hangin ug nagsige ug bunal sa poste nga gama sa tingga. Ang suga nga nagbitay sa kwarto sa mga tripolante sa barko, nagdayandayan usab. Ang kangitngit ug kahayag nagpulipuli sa bungbong sa kwarto . Ang habol maoy nagtago sa mga kamot sa lalaki nga nikapot sa iyang suso. Wala moreklamo si Ligaya. Kining lalakiha mao’y nagsalba sa iya sa panahon sa iyang panginahanlan. Nipahiyum si Ligaya sa iyang kaugalingon kay nadiskubre niya ang iyang hinagiban batok sa mga tiaw sa kinabuhi. Wala siya’y malesya sa maong panghitabo. Pakapta lang gud na si Manoy, unsa ma’y mawala sa ako? hunahuna sa dalaga.
Hapit moabot ug trainta ka oras ang dagan sa barko una kini nidunggo sa dakong pantalan didto sa Manila. Sa sulod niining mga taknaa, nitig-a ang kasingkasing ni Ligaya. Ang iyang hunahuna karon mao ang pagsalba sa iyang kaugalingon. Nalimtan na niya ang iyang amahan nga atua kuno sa Sugbu. Nganong mangita man ko sa usa ka tawo nga wala magpakabana sa ako? pangutana ni Ligaya sa iyang kaugalingon. Sukad karon, mag-inusara ko nga moatubang sa tanan. Wala na’y laing tawo nga akong saligan. Bisan pa siguro si Nanay Bising, ugaling mobalik man galing siya dinhi sa impyerno. Dili na ko mosalig ni bisan kinsa kung dili sa akong kaugalingon.
Kadugayan, nakatulog ang dalagita sa gahi nga teheras nga gihigdaan niya dulog sa usher sa MV Fillomena. Hinayhinay niyang gialsa pahilayo ang kamot nga nabalhin ug nikuot sa iyang panty. Kining iyang panty, tulo na ra ba ka adlaw nga wala pa niya nailisan.
Sayo sa buntag sa dihang nidunggo ang dako nga barko sa lapad nga pantalan sa syudad sa Manila. Bisan sa kasayo sa oras, daghan gihapon kaayo ang mga kargador nga nisugat niini. Sayo usab si Ligaya nimata ug gibiyaan dayon niya ang iyang higdaanan dala ang putos nga iyang gidaladala. Nagtindog si Ninfa sa pantawan sa ika-tulo nga ang-ang sa barko sa dihang nidunggo sila.
Wala siya molihok dayon. Nagdala siya sa iyang putos ug ang mga sensilyo gikan sa alkansiya nga kawayan, anaa na sa bulsa sa iyang karsones. Naglantaw siya sa mga pasahero nga nanaog ug mga kargador nga nagkarga sa mga butang sa mga pasahero. Wala siya’y kapaingnan mao nga wala usab siya nagdali. Nilantaw siya sa lagum nga tubig sa dagat ug sa mga basura nga naglutawlutaw dinhi. Didto sa layo, nalisang siya pagkakita sa kadaghan sa mga dagko nga balay sa syudad. Ang lasang nga ginganlan ug Manila, mas makalilisang kaysa lasang didto sa isla sa Mindanao kay tingali tungod kay kini gama sa tawo. Halos walay kahoy nga makit-an sa palibot ug ang hangin sa pantalan nanimaho ug patay nga isda.
Nilingkod si Ligaya sa usa ka lingkuranan sa iyang tupad ug gitarong niya ang hikot sa putos nga gibutangan sa iyang mga sinina. Taodtaud, nanaog siya sa barko nga wala mananghid sa usher nga nitabang sa iya. Nisulod siya sa usa ka karenderya diin usa ka tigulang nga babaye maoy serbidora. Nilingkod siya sa usa ka bangko sa karenderya ug niorder og humba ug kan-on. Gitagamtam niya ang lami niini ug pagkahuman niinom siya og usa ka botelya nga coke.
”Hoy! Ano ba? Kanina ka pa d’yan a? Magbayad ka na nga at umalis na para makaupo naman ang ibang kustomer namin!”
”Manang, naa ko’y ikabayad ani” nagbinisaya si Ligaya nga nahadlok niadtong higayona.
” Ay! Bisaya ka pala, bagong salta, ilang taon ka na ba Neng?” Raul! Halika nga dito, andito ang kababayan mo!”
Niguwas ang Sugbuanon nga si Raul nga kusinero sa maong karinderya. Nipahiyum kini kang Ligaya ug niduol.
” Day, nag-unsa man intawn ka diri, asa man imong Papa ug Mama?”
Wala nakaantos si Ligaya nga nihilak atubangan sa tanang tawo sa kan-anan.
Ay! Ano ba yan? Gusto pa yatang mag-artista. Patahimikin mo nga Raul at baka aalis lahat ang kustomer natin.”
Giagak ni Raul si Ligaya paingon sa kusina ug gipainom og tubig. Gitam-bong niya ang iyang giluto nga hapit na mapaig samtang nagpasiplat sa dalagita. Nibati ug kalooy si Raul sa bata nga pareho ra ug edad sa iyang kamanghuran nga anak nga si Nancy. Dugay nga naglingkod si Ligaya didto ug pag-abot sa alas singko sa hapon, nahuman ang trabaho ni Raul sa karenderya didto sa pantalan.
”Nilayas ka sa inyo no? Pastilan, gipangita na gyud ka sa imong mga ginikanan karon”.
Wala motingog si Ligaya apan sa dihang nigawas si Raul sa karenderya, nisunod kaniya ang dalagita. Nisakay si Raul sa jeep padulong sa ilang balay sa Tondo ug nisakay usab si Ligaya. Nibayad si Raul para sa ilang duha kay kahibalo siya nga manaog usab ang dalagita dungan kaniya. Nisubay si Raul sa mga gagmay nga eskinita sa sulod sa Tondo ug nisubay usab si Ligaya sa maong eskinita. Pag-abot niya sa iyang balay didto dapit sa Smokey Mountain sa Tondo, giabrihan niya ang pultahan para kang Ligaya nga walay sultisulti nga nisulod sa maong barongbarong.
’’Tay ! sino ba yang kasama mo ? ” nakasinggit ang iyang anak nga si Nancy pagkakita sa iyang amahan nga duna’y kuyog nga dalagita.
Kinsa galing to imong ngalan ? Nangutana si Raul
‘’Ako si Ligaya, anak sa imong igsoon didto sa Sugbu ‘’ walay yungityungit nga sulti sa dalagita.
Mao kadto ang nahimong istorya ni Raul sa iyang pamilya. Matud pa ni Raul, nangamatay ang ginikanan ni Ligaya sa dihang naaksidente ang bus nga ilang gisakyan. Tungod niini, gipadala siya sa iyang mga silingan sa Sugbu dinhi sa Manila kay aduna’y nakahibalo sa trabahoan ni Raul didto sa pantalan. Ug tungod kay wala sila’y lain nga paryente sa Sugbu, gidawat ni Raul ang responsibilidad pagbuhi kang Ligaya.
” Hay! Naku! Nadagdagan pa ang palamunin dito sa bahay” bagutbot sa asawa ni Raul nga lumad nga taga Tondo.
Si Nancy, sa iyang bahin, nalipay nga nadugangan ang iyang kadula. Sa wala magdugay, nakat-on ra si Ligaya ug Tinagalog ug sa pag-adto sa bukid nga puno sa basura. Kadaghanan sa mga bata sa ilang silingan, mangadto sa Smokey Mountain sa Tondo kay manguykoy sa mga plastic, tengga, papel ug uban pa nga mabaligya nila sa junkshop.
Aduna’y tagsatagsa ka teritoryo ang mga manguykoy sa basura didto ug gidawat dayon si Ligaya sa mga bata nga silingan nila. Ang alisngaw sa baho sa pinakadako nga basurahan sa tibuok kalibutan, mao’y mosugat sa ila inigmata nila sa buntag ug mopakatulog usab inig kagabii. Hanap na ang isla sa Mindanao para kang Ligaya. Nituo na siya sa istorya nila ni Raul niadtong nikalit siya ug butho sa Tondo. Usa ra gayud ang wala hikalimti ni Ligaya nga buluhaton nga naandan na niya sa una pa sa Mindanao, ang pagsimba sa matag byernes ug dominggo ug pag-ampo sa ginoo.
Didto na nagdako si Ligaya sa Tondo ug sa dihang nagpanuigon na siya ug dise-sais anyos, gidala niya ang iyang diploma sa elementarya ug ni-apply isip serbidora didto sa mga karenderya dapit sa pantalan. Apan wala siya gidawat kay lagi, wala kuno siya kagradweyt sa hayskul. Ni-apply usab siya isip usa ka tindera sa usa ka tindahan sa intsik didto sa Tondo ug wala usab siya gidawat.
Si Raul ug Ligaya, magbinisaya ug sila ra duha ang mag-istorya samtang mag Tinagalog sila kung naa sila’y lain nga kaistorya. Si Nancy usab nakat-on na lang gamay ug Sugbuanon kay makapaminaw man siya sa duha. Saksak sinagol usahay ang inistoryahan sa ilang balay nga mao’y sapotan usahay ni Linda nga asawa ni Raul.
” Ano ba? Hanap ka nang hanap nang trabaho, wala ka namang pinag-aralan!” matud pa ni Linda.
” Tiya Linda, huwag kang mag-alala, samahan ako mamaya ni Nancy sa Quiapo, may naghahanap daw nang serbidora doon” tubag ni Ligaya.
” Oo nga, magbihis na tayo, tayo na, sabat ni Nancy nga dili gusto maminaw sa iyang inahan nga nagsugod na usab sa pagyawyaw.
Lima kabuok ang anak sa magtiayon ug nagpuyo sila sa gamay nga kwarto. Silang tanan, adto matulog sa salog. Si Raul ra ang dunay pangita sa ila ug dili kini igo para sa tibuok pamilya. Ikaunom nila nga anak si Ligaya nga pareho ni Nancy, mao’y kamagulangan sa mga bata karon. Ang ilang sud-an kanunay, galunggong nga isda ug malipay na lang sila kung makadala si Raul ug bahaw nga chicken barbecue gikan sa karenderya nga iyang gitrabahoan.
Nakasulod si Nancy ug Ligaya sa trabaho isip serbidora sa usa ka bikini bar didto sa Quiapo ug tungod kay aduna ma’y barog ang duha ka dalaga, gihaylo sila sa usa ka Mamasan nga motrabaho sa usa ka casa. Gitagaan sila sa Mamasan ug singko mil pesos isip unang bayad ug nahaylo sila sa maong trabaho. Ang casa didto sa Quiapo, daghan ug kustomer nga mga langyaw. Singko mil ang bar fine didto ug tunga ang casa ug borikat niini nga kantidad. Kung ganahan ang kustomer sa ilang serbisyo, mohatag usab kini ug dagko nga tip. Kung aduna kay duha ka kostumer matag bulan, hayahay na ka.
Kini nga kantidad sobra pa sa sweldo ni Raul matag bulan isip kusinero sa kan-anan didto sa pantalan. Sa wala magdugay, naminyo si Nancy sa ilang silingan nga kargador didto sa pantalan ug niundang sa iyang trabaho sa Casa.
Sa edad ng beinte anyos, nigradwar si Ligaya gikan sa Casa padulong sa bikini bar ug nahimo siyang free lancer nga borikat.
Nakauyab usab siya kang Pidong. Usa ka kaadlawon sa dihang nagtaksi siya pagpauli gikan sa kostumer nga maayo modatung, si Pidong ang drayber sa taksi nga iyang gisakyan. Ambongan si Pidong ug naa siya’y barog. Unya, taga Mindanao usab siya. Sukad kaniadto, atangan na siya ni Pidong didto sa diskohan diin mangita si Ligaya og mga kostumer. Sa dihang nawad-an si Pidong og trabaho isip taksi drayber, nagpuyo ang duha sa usa ka inabangan nga lawak didto sa Tondo.
Sa dili pa motrabaho si Ligaya, magshabu sila ni Pidong didto sa ilang
giabangan nga kwarto. Didto kini ni Ligaya nakat-onan sa bikina bar diin ang tanang mananayaw mag-amot aron makapalit sa usa ka gramo nga shabu. Kinahanglan kini aron dasig ang ilang pagkiaykiay sa entablado ug dili sab sila kapoyon dayon. Naanad na si Ligaya ani nga bisyo. Si Pidong usab, nigamit og shabu kay aron dili usab siya makatulog sa pagdrayb niya sa taksi sa una. Nagkasinabot ang duha sa ilang bisyo sa kinabuhi.
Sa tuig nga 1980, nauso ang shabu sa Pilipinas, hilabi na gayud didto sa mga lugar sa slum sa mga dagkong syudad. Ang .10 nga gramo niini, nagkantidad og 100 pesos samtang ang usa ka gramo, nagkantidad sa 1,000pesos. Giingon sa usa Social Weather Station sa Pilinas, sa usa nila ka survey, nga nobenta porsyento sa mga adik sa Pilipinas, shabu ang gisuyop.
Gamit ang usa ka foil sa sigarilyo, gisuyop ni Ligaya ug Pidong ang shabu nga anaa sa ilang lamesa sa lawak. Sa nisunod nga dyes minutos, niabtik ang duha.Walay undang ang ilang istorya. Malipayon ang manag-uyab nga naghawkanay sa ilang katri nga sabaan. Naghubo si Pidong sa iyang karsones ug nidagan si Ligaya sa usa ka suok sa kwarto.
” Pidong, motrabaho na ko”
” Kadiyot lang gud, ali sa diri”
Niagik-ik sa Ligaya ug naghubo kay mag-ilis sa iyang sinina apan giduol siya ni Pidong nga giutugan na. Gipugngan niini ang dalaga ug giiyot ang lubot nga gipahiran ni Pidong ug baby oil. Nisinggit sa kagilok si Ligaya ug gipugngan ni Pidong ang baba niini. Nasamad ang kamot ni Pidong nga napaakan ni Ligaya ug nagdungan ang duha nga nagawsan. Gibukbok ang nipis nga bungbong sa kwarto nga maoy nagbulag kanila sa ilang silingan.
“ Hoy! Ano ba ‘yan? Ang aga-aga!, singgit ni Kardo nga ilang silingan.
Wala na motubag ang duha. Nagdalidali si Ligaya sa pag-ilis ug paglakaw padulong sa iyang trabahoan. Ngitngit ug lalum na ang kagabhion. Basi og wala na siya’y kostumer nga madakpan didto sa diskohan. Si Pidong usab, nanigarilyo ug naglingkod sa ilang katri nga nireklamo sa dihang gilingkoran niya kini.
Nangita og trabaho si Pidong sa niaging mga adlaw apan pag-abot sa tulo ka buwan nga wala siya’y nakit-ang trabaho, niapil na kini sa usa ka grupo sa kawatan didto sa may University belt sa Quiapo. Namaligya usab siya ug shabu nga giangkat gikan sa ilang silingan nga si Kardo, ang drug pusher sa ilang lugar sa Tondo. Wala usab niya balebaleha ang trabaho ni Ligaya kay ang dalaga na man ang nagbuhi sa ila. Kahibalo si Pidong nga siya ang gihigugma sa dalaga.
Usahay, mokuyog si Ligaya sa iyang mga kostumer nga langyaw sa pagsuroy didto sa Boracay ug sa Panglau Beach sa Bohol. Aduna’y tiguwang nga taga Amerika nga gusto untang makigminyo kaniya. Apan dili makaako si Ligaya sa pagbiya kang Pidong nga nagsalig ug nagtinapulan kay lagi tinuod ang ilang paghigugma-ay.
Sa dihang nagkaguliyang ang syudad sa Manila tungod sa pagkamatay ni Benigno Aquino ug nagsunodsunod ang mga demostrasyon sa kadalanan, wala magpakabana sa panghitabo ang duha. Ang ila rang nabantayan mao ang samot nga paglisodlisud sa mga tawo didto sa Tondo. Ang presyo sa palaliton nisaka, ingon man ang plete sa bus ug jeepney. Ang usa kang kilo nga galunggong nga beinte pesos sa una, kwarenta pesos na karon.
Usahay, mouli sa Ligaya nga wala’y dala nga pagkaon o kwarta. Nihinay ang abot sa mga langyaw tungod sa kagubot sa Pilipinas ug mingaw na ang diskohan nga iyang tambayan. Pila na ka higayon nga gisumbag siya ni Pidong kay lagi, wala siya’y kita. Usahay usab, manelos ang inahak nga si Pidong. Apan dili lang gihapon si Ligaya makaako sa pagbiya kang Pidong. Kaduha na siya nagpakuha sa usa ka mananabang ug tig-a na gayud ang iyang kasingkasing apan kung si Pidong na galing ang istoryahan, mahilis man ang iyang dughan.
IV
Ninfa, Lisa ug Ligaya
Syudad sa Sugbu
1986
Miingon sila nga mapugngan kuno kining mga tingog. Miingon sila nga pareho sa makina mahimo kuno kining pawngon ug paandaron. Apan mas nakahibalo ko sa ilang tanan.
Pagmata nako, wala na sa akong kamot ang akong bag nga pula. Nitindog ko og gipangita nako ang akong bag. Ania na usab ang bakukang. Gisundan ko niini bisan asa kay gusto siya mosulod sa akong lawas. Gusto siyang mokamang padulong sa akong tinai, atay, kasingkasing, liog hangtud moabot sa akong utok. Ilogon niya ang akong utok kay gusto siya mahimong tawo. Nalisang ko ug niambak ko sa bintana. Nilakaw ko sa dalan. Nidagan ko. Daghan og tawo ang dalan. Daghan usab ang mga sakyanan nga naghaguros. Wala ko magsabasaba. Nagpadaplin ko. Basin og madunggan ko sa bakukang. Basin og masundan na sab ko niini.
Paglingi nako, nakit-an nako ang bakukang nga nagkatawa. Anaa siya sa akong likod, hapit na ko niya maapsan. Nilabang ko ug didto sa tunga sa dalan, naapsan ra gyud ko sa bakukang.
”Nagduda ko nga dili ra kaayo grabe ang pasyente apan ato lang gyud ni siyang ipa-brain scan aron makasiguro ta” matud pa ni Dr. Valdemor.
” Nikalit siya paglabang sa dalan, naligsan nako siya kay wala siya nagtan-aw, Doktor. Maayo galing kay naka-brake ko dayon. Gidala dayon nako siya dinhi. Wala ko’y nasuta nga bali sa iyang mga bukog ug wala usab siya’y samad. Nakuyapan siya tungod sa aksidente” sabat usab ni Dr. Ballesteros.
Si Dr. Juan Ballesteros, bag-o lang nigradwar sa kurso nga Medisina. Interno siya karon sa Cocoon Foundation Rehabilitation Center. Gusto siya mahimong usa ka psychiatrist. Ulitawo siya og matinabangon sa isig-katawo. Ang iyang amahan ug inahan, mga doktor usab. Dako ang iyang kakurat sa dihang nikalit og labang si Ninfa sa dalan. Mao ra og na’ay naggukod kang Ninfa kay makit-an man sa iyang dagway ang kahadlok. Naglingolingo si Dr. Ballesteros sa paghunahuna sa nahitabo.
“ I-admit lang gyud nato ni siya hangtud masuta nato ang tanan”.
” Sige Doktor Val, kahibalo man ka sa akong telepono, ako’y moako sa iyang gasto dinhi sa ospital.
” Doktor Juan baya, tangtanga na lang kuno nang Doktor diha, kadugay na natong klasmeyt, mahimo ra ko nimong tawgon og Val”.
Nangatawa ang duha nga nanggawas sa Emergency Room sa Cebu Community Hospital. Nahuwasan si Juan nga mao ra og dili ra kaayo grabe ang kahimtang sa babaye nga iyang naligsan. Giagbayan siya sa iyang kaeskwela sa una nga si Val.
Apan sa nisunod nga pipila ka adlaw, nagpakita si Ninfa og sintomas sa catatonic schizophrenia. Sa dihang dal-on na unta siya sa kwarto sa neurology aron ma-brain scan, dili kini siya molihuk og nagpabilin nga nagtikoko sa iyang katri. Molungtad kini og walo ka oras nga nagtuskig si Ninfa. Unya, mokalit kini siya og lakaw lakaw palibot sa ward nga iyang nahimutangan sa ospita og dili moundang sa paglibotlibot sa sulod sa pipila ka oras. Saba usab siya kaayo. Magsige siya og pangita sa iyang bag ug ingon man sa paghisgot sa bakukang nga kuno nagsige og sunodsunod sa iya. Makausa, gibunalan niya sa unlan ang nars nga nagkuha sa iyang temperatura. Gipatawag si Juan ni Dr. Valdemor ug nag-istorya sila sa klinika niini sulod sa Community Hospital.
” Juan, aduna koy dili maayo nga balita sa imo”
” Unsa man diay ang resulta sa brainscan Val?”
” Wala pa siya na-brain scan kay nagpakita siya sa sintomas sa usa ka catatonic schizophrenia. Anaa siya karon sa stuporous state apan kagabii, excited siya og nabunalan niya ang usa namo ka nars mao nga wala mahinayon ang iyang brain scan. Nidesidir ko nga mohulat sa imo kay mao man ni ang imong linya sa Medisina. Mas kahibalo ka kay sa ako niini nga kaso”
” Kung mao kana, dal-on ko na lang nako kini siya sa Cocoon Foundation Rehab Center. Karong hapon, ipakuha nako sa among ambulansya. Daghang salamat Val ug andama na lang usab ang iyang release dinhi sa ospital. Ibalik lang nako unya para sa iyang brain scan”.
” Wala’y problema unya ang tambal lang og ang ospita ang bayari”.
” Daghan salamat, tawgan ra taka inig maklaro na nako ang diagnosis”.
Nagdrayb si Juan sa iyang awto padulong sa iyang trabahoan nga naghunahuna kung ang pagkabangga ba niya mao ang hinungdan sa nahitabo sa babaye.
Hangtud karon, dili maseguro ang hinungdan niining sakit nga schizophrenia. Hinoon, masulti nga resulta kini sa kombinasyon sa hereditary og environmental nga mga butang. Nasuta nga ang usa ka tawo nga adunay igtagsa nga relasyon nga naay schizophrenia, aduna’y dies porsyento nga probabilidad nga masakit niini. Usa ka porsyento sa tanang tawo sa kalibutan nakaangkon niini nga sakit. Usab, saisenta porsyento sa mga schizophrenics, wala’y pamilya nga nasakit niini. Kini nagpakita nga dili gyud heredity lang ang rason nga masakit ta og schizophrenia.
Ang mga balita gikan sa American Journal of Medicine nag-ingon nga stress ang usab ang rason sa maong sakit.Kasagaran naggikan kini sa pagmabdos. Ang taas nga ang-ang sa stress makapataas sa produksyon sa hormone nga cortisol. Ang dugang nga rason mao ang viral infection sa dihang gimabdos pa sa tiyan ang usa ka bata. Ubos nga ang-ang sa oxygen usab nga kasagaran tungod sa dugay nga labor sa inahan ug premature nga panganak, moresulta niini. Viral inection sa gamay pa, pagkamatay sa ginikanan o panagbuwag sa magtiayon, makwenta sab nga rason sa maong sakit. Ang mga abuso sa pagpanapat ug paglugos sa pagkabata, aduna usab kalabutan sa sakit.
Ang brain chemical imbalance moresulta usab sa schizophrenia. Ang sobra nga kemikal nga dopamine sa utok maoy napamatuoran nga rason niini.Samtang ang mubo nga ang-ang sa neurotransmitter nga glutamate sa utok resulta sab niini nga sakit. Matud pa sa maong balita, ang dopamine receptors, makapaundang sa pagguwa sa glutamate. Kini mao’y nakapahugot sa dopamine hypotheses nga rason sa schizophrenia.
Dugang pa, ang abnormality sa utok diin dako ang brain ventricles moresulta sa pagkahiyos sa volume sa brain tissue. Makit-an usab nga menos ang trabaho sa frontal lobe, ang lugar sa utok nga ma’y responsable sa pagplano, pagrason ug pagdesisyon, sa mga tawo nga nasakit niini. Ang mga abnormalities sa hippocampus ug amygdala posible usab nga mapasanginlan niining sakita. Kining tanan ug dili lang ang usa niini nga abnormality sa utok maoy hinungdan sa maong sakit.
Ang munimuni ni Juan, wala matiwas hangtud nisulod siya sa Cocoon Foundation Rehab Center. Giandam niya ang tanan nga angay buhaton aron madala ang iyang pasyente dinhi. Ug nilingkod siya sa klinika sa ospital nga gitagana para sa iya. Bisan tinuod og magbalikbalik kini nga sakit, adunay tambal niini. Kinahanglan ang suporta, tambal ug therapy. Daghang mga pasyente nga adunay schizophrenia nga makatindog sa ilang duha ka tiil ug makaangkon sa malipayon nga kinabuhi. Pero dili kini sayon. Nangaho si Dr. Juan Ballesteros.
Kinahanglan nga makit-an niya ang pamilya niining babayhana. Basin og gipangita na kini siya. Nidesider si Juan pagpagawas sa hulagway ni Ninfa sa mga peryodiko sa syudad sa Sugbu ug ingon man sa telebisyon. Apan nilabay na lang ang unom kabuwan ug wala gihapo’y resulta ang iyang gihimo nga pag-anunsyo.
Filed under: Uncategorized
BALAY DAPLIN SA BAYBAYON
Duha ka andana ang balay nga gitukod daplin sa baybayon. Gama kini sa semento sa unang ang-ang . Ang ikaduhang ang-ang niini gama sa kawayan og sawali. Adunay dako nga pantawan nga nagpalibot sa maong balay og sa usa ka lawak sa taas, nahimutang ang mga butanganan sa mga libro nga gimugna gamit ang kawayan nga gikan sa tanom sa kanhing tag-iya, dugay na nga panahon ang nilabay.
Lain na nga henerasyon ang nakapanag-iya niining maong panimalay karon kauban ang lapad nga yuta nga sakop sa maong luna. Apan ang sobra sa tres sientos ka punuan sa lubi og uban pang mga kakahoyan nga nagpalibot dinhi, susama ra gihapon sa unang panahon.
Ang mga punuan sa, fire tree, neem, mahogany, aguho,balete, madre de cacao, beatiles og uban pang mga kahoy nga nagkatag dinhi,nanag-as og nibus-ok usab, kauban sa pag-asdang sa mga nanglabay nga mga tuig. Gani, ang tunokon nga cactus didto sa duol sa ganghaan, nanaghan man pod. Nilabong usab ang balay daplin sa baybayon.
Gamit ang silhig tukog nga gisumpayan sa kahoy, nanilhig si Romeo sa lapad nga nataran. Si Romeo mao ang tigbalantay sa maong balay nga nagtindog duol sa baybayon. Dili lalim kining trabahoa kay nahiapil man niini ang paglimpyo og pagbantay sa halos lima ka ektaryang yuta sa palibot.
Ang baybayon nga saksi sa pagkunhod og pagdako sa dagat, kinahanglan usab limpyohan sa matag adlaw. Labi na gayud kung adunay magpiknik sa panahon sa pagtaob nga maatol og Domingo og dili ba kaha sa piesta opisyal. Ang piesta ni San Juan, mao ang pinakasamok sa tanang adlaw dinhi sa baybayon kay ang mga silingan nga walay mga batasan, magtampisaw ra ba dayon sa dagat og modayon lang og panglayas, ipamilin ang ilang mga basura nga gipadpad sa balud didto sa inampingan nga puting balas sa baybayon. Apan panagsa ra kini mahitabo.
Ang isla sa Olango nga maoy nahimutangan sa maong balay, nag-atubang sa moderno nga isla sa Mactan nga gisumpay og nahisakop sa probinsya og dakbayan sa Sugbu. Ang Sugbu mao ang ikaduhang importante nga dakbayan sa tibuok Pilipinas. Naunhan lamang kini sa pagkamoderno sa bantog nga syudad sa Manila nga maoy nag-ulo dinhi ning gamay nga suok sa kalibutan.
Kung manukad ka sa pantalan sa Punta Engganyo sa isla sa Mactan og mosakay sa bag-o nga barge nga ginganlan og Sta. Rosa Transit Lines, beinte minutos lang ang gikinahanglan aron makatungtong ka sa isla sa Olango.
Apan ang gilay-on sa kalahian sa duha ka isla, daw langit og yuta. Ugaling, dili ikahibulong kung makapangutana ang bag-ong kaplag dinhi kung nahibalo ba kaha ang lumolupyo sa isla sa Olango nga sa mil-singko-sientos-beinte-uno, nilanding na diay ang Portuegeso nga si Fernando Magallanes sa Mactan og niangkon sa Pilipinas ngadto sa poder sa nasud sa Espanya.
Ang kadaghanan sa mga katigulangan sa isla,nakatimaan hinuon nga sa mil-nuebe-sientos-otsenta’y-seis, adunay Aleman nga napadpad sa sitio sa Bunga sa Sta. Rosa, ang nag-inusara nga lungsod sa isla sa Olango.
Ang balay nga nahimutang daplin sa baybayon gitukod sa maong estranghero. Sa pipila ka mga adlaw nga nangagi, ganado kaayo si Romeo, ang binatonan sa luna, sa pagpanglimpyo sa iyang gialima nga balay og sa palibot niini. Nanawag man gud si Angelina, ang bag-ong tag-iya, gikan sa Sugbu, sa karaan nga Nokia 5810 cell phone,nga gibilin niini kang Romeo.
Matud pa sa dalaga, sa mosunod nga adlaw, moabot na kini sa isla kay didto na manimuyo. Taodtaud na usab ang nangagi nga mga tuig nga kining balaya nabakante. Mingaw kaayo dinhi kay si Romeo ra man ang nagtikawtikaw sa kanunay. Og daw sa nangluod nga hinigugma, mao ra man og nagsubo usab ning balaya. Gawas lang sa mga adlaw nga naay magpiknik, awaaw kaayo dinhi og mahikurat na lang ka og makadungog ka og kukatawa.
Apan sigun pa sa istorya sa mga karaan nga silingan, sadya kuno dinhi kaniadto. Kaniadtong panahon nga dinhi pa nahimuyo ang bongoton nga Aleman kuyog sa iyang asawa nga Pilipina, nga maoy kanhing tag-iya sa maong yuta, buhi kuno kaayo ang lugar. Tungod kay kauban sa nagkalainlaing kahoy nga gitanum dinhi, daghan usab ang kahayupan nga nagsuroysuroy sa palibot. Gihinganlan ra ba kadto silang tanan sama sa tawo.
Anaa kaniadto ang gikahadlokan sa tanan nga German Shepherd nga si Zorro nga sa kanunay nakigdula sa Doberman nga si Robin. Aduna usab silay buhi nga unggoy nga ginganlan og Philip, nga sa matag hapon magsuroysuroy sa baybayon samtang naggunit sa kamot sa iyang pinalangga nga among estranghero. Kung makabuhi kadtong unggoya,mamaak ra ba to siya sa mga bata nga masaag sa sulod sa koral kay mangatkat sa punoan sa sinegwelas og uban pang mga punuan sa prutas sulod sa luna. Silang tanan mao ang kauban sa balay sa matag adlaw kaniadto.
Diha ‘sab to sila’y kabaw nga gahi kaayo og ulo. Ginganlan kadto siya og Clementine og grabe kadto katapulan. Dili gyud to siya mapugos sa pagdaro kay nagsige lang ‘to siya og higda sa lapok nga maoy iyang lunang. Og anaa ‘sab si Theo, ang buotan nga Anglonubian nga kanding nga gustong mokaon sa sigarilyo nga mahibilin sa lamesa sa lapad nga pantawan sa silong.
Galing, naa man pod to silay duha ka halas nga python nga gipanganlan og Fifi og Fofo. Gawas pa sa pipila ka gatos nga kuneho og mga manok nga bisaya nga naglibotlibut, gisundan sa ilang mga piso.
Sa matag hapon didto sa tungod sa balay nga kawayan, adunay duha ka dagko nga langgam nga mobatog sa braso sa Aleman nga nangandam sa kanunay og pagkaon sa iyang mga bisita, kinsa modayon lang sa pagpanglupad pagkahuman og tuhik sa pagkaon, padulong sa nagsalop nga adlaw.
Apan kining tanan, anaa na lang sa panomduman sa mga tawo og sa balay nga karaan. Wala nay nahibilin nga mananap nga gialima og nag-alima sa maong dapit. Kadto na lang mga hawo nga nipili sa pagpuyo sa mga ngilit sa dagkong bato. Mga ilaga nga mokaon sa bunga sa lubi og mga alimango nga nangutkot og buslot sa balas kay maoy ilang gihimo nga pinuy-anan.
Si Romeo nga nagtubo usab sa duol, gamay pa kaniadtong panahona. Ang iyang mahinomduman mao ang kahadlok nga iyang pagabation sa maong dapit kay dako og tingog og dako nga tawo kadtong Aleman. Modayon ra ba ‘to og pamadlong sa iya og sa iyang mga kuyog nga mga bata, sa dihang tiradoron nila ang mga langgam nga mobatog sa mga kahoy nga nahisulod sa iyang koral.
Magkaratil silang tanan og panagan niadtong higayona kay kong masakpan, embargohon ra ba ang ilang mga tirador niini. Dayon og singgit sa nagdahunog nga tingog, sa pagpamadlong sa Iningles nga dili usab nila masabtan kaayo. Busa, nangundang na lang sila og panirador sa mga langgam nga masaag didto sa lugar sa Aleman.
Sakit usab hunahunaon ang singkwenta ka injection batok sa rabies nga maangkon, kung mapaakan sa bangis nga mga iro og uban pang mananap nga nagbantay sa lugar.
Apan karong adlawa, ganado si Romeo sa pag-alima sa maong dapit. Kay sa dugay na nga panahon nga nagtrabaho siya dinhi, nibati na usab siya og gugma sa balay og sa mga kahoy nga matod pa sa tanan, tinanom usab sa kanhing tag-iya niini. Sa iyang banabana, kapin na sa kwarenta katuig ang nakalabay. Ang dalag nga kawayan nga nanalingsing ug taman sa ginhawa dapit sa kilid sa atabay, pinangga kuno kaayo kini sa kanhing tag-iya nga Aleman. Busa, inig dayandayan niini kuyog sa huyop sa hangin, molukso usab ang kasingkasing ni Romeo.
Sa dihang gipahibalo siya ni Angelina nga mopuyo na kini sa isla, nanghinaot si Romeo nga malipay na usab ang balay. Pilay palad og kini si Angelina nga apo sa maong Aleman, mahigugmaon usab sa mga tanom og sa mga kahayopan. Gani, wala man gayud niya gibaligya ang luna. Ug sa matag karon og unya, iya mang papintalan og varnish ang bungbong nga sawali og ang mga haligi nga kawayan nga bisan sa kadugay na nga panahon, maanindot man gihapon lantawon. Wala man usab gibukbok ang mga kawayan dinhi kay gituslob kini sa sulod sa tulo ka adlaw didto sa dagat, una gigamit pagtukod sa balay.
Sa kilomkilom pagkasunod nga adlaw, nahiabot si Angelina sa maong dapit. Maanyag ang maong dalaga og ang iyang hitas-on, labaw sa kasagaran nga Pilipina. Lalom usab ang timbre sa iyang tingog og karga sa iyang sakyanan nga isuzu multicab mao ang duha ka iro nga German Shepherd og Labrador. Gitawag kini niya sa ngalan nga Stefi og Hula.
Samtang nitabang kini pagdiskarga sa iyang mga butang, nahimuot si Romeo. Nakahinumdom man gud siya sa mga istorya sa katigulangan bahin niadtong Aleman. Si Angelina, apo gayud sa Aleman. Maanindot og mga ngalan ang iyong mga iro. Ang kolor sa iyang taas nga buhok,adunay pagka pula og bulagaw. Harong ang iyang tinan-awan og ang iyang linihokan daw walay kukahadlok. Inig mandar niini, makahinumdom si Romeo sa pamadlong sa iya kaniadto sa gamay pa siya sa dihang matintal siya paggamit sa iyang tirador.
“ Nong Romeo, palihug dal-a nang mga karton didto sa taas, pagkahuman biyai na lang ko dinhi kay ako nay bahala sa mahibilin” matud pa ni Angelina.
“O Ma’am” sabat usab ni Romeo.
“Ugma, inig-anhi nimo sa buntag, magsugod ta pagpanan-aw sa mga tanom dinhi kay ayohon nato ang palibot nga tanaman.” padayon pa ni Angelina.
Nitando na lang si Romeo nga niadtong panahona, nibati og kalipay para sa balay nga dili na mag-inusara karong gabhiona.
Sa dihang nipahuway na si Romeo didto sa payag nga iyang gipuy-an, dapit sa likod sa maong luna, nipahiyum siya sa iyang kaugalingon. Mao na gyud kini ang dugay na nga gihulat sa balay daplin sa baybayon. Sa dili magdugay, mabuhi na usab ning dapita kay ang bongoton nga Aleman, mora man og nibalik dinhi pinaagi sa iyang apo nga si Angelina. Nag-Istorya si Romeo sa iyang kaugalingon og nakatulog kini nga nagpadayon og pahiyum ang iyang mga ngabil.
Ngitngit pa ang kalangitan sa dihang nahigmata si Romeo pagkaugma. Nagdalidali kini sa pag-ilis dayon paghikay sa iyang pamahaw. Pagkahuman niya og kaon, gitakin niya ang iyang sundang sa iyang hawak og bitbit ang kalo nga maoy hinagiban batok sa kainit unya sa adlaw, nisubay kini sa gamay nga dalan padulong sa iyang pinalangga nga balay.
Ang agianan padulong sa baybayon, giadornohan sa mga kahoy nga karaan og nangalisbong usab sa kahumot gikan sa mga puti nga kalachuchi nga namulak og taman. Samtang naghulat siya sa pagkanaog ni Angelina, nagsugod na si Romeo og habok sa mga bag-o nga tanom palibot sa balay. Ang yuta nga balason, gipulihan niya sa yuta nga giabonohan og tai sa kabaw. Usa na kabuwan nga nagbubo sa matag adlaw si Romeo sa mga mesetas nga bag-o niyang gitanom dinhi. Maayo galing kay nagsige usab og ulan mao nga dali ra namulak ang maong mga tanom. Wala usab sila hikawi sa kainit sa adllaw. Mao ra man baya og apil ang kinaiyahan, nalipay nga nidesisyon na gyud si Angelina nga ari mopuyo sa isla.
“Sud-onga ang mga dahon sa kahoy nga mora og nagkiaykiay og ang mga bulak nga daw nag-indigay”, mando ni Romeo sa balay daplin sa bayayon.
Sa dihang nanaog na si Angelina sa hagdanan, natunong ‘sab nga dako na ang dagat sa baybayon. Ang mga gagmay nga isda nga naglangoylangoy dinhi, mokalit lang og pangambak ibabaw sa parat nga tubig.
“ Nong, kahinumdom ka ba sa akong Lolo nga maoy nipalit niining yutaa? pangutana pa sa dalaga sa nahikurat nga binatonan.
“Kahinomdum man Ma’am, pero gamay pa kaayo ko kaniadtong nagpuyo siya dinhi sa isla” tubag pa ni Romeo. “Ug tungod kay siya man ang pinakauna nga estranghero nga nipuyo dinhi sa amo, daghan siya og kaila sa among mga katiguwangan” padayon pa ni Romeo.
“Malipayon kaayo ko nga kada moanhi ko dinhi sa isla, ang mga traysikol drayber moingon dayon nga adto na siya sa balay ni bongoton, kay kini nga isla mao gyud ni ang gipili sa akong Lolo nga puy-an og pakamatyan. Kahinumdum gihapon sila sa iya” ingon pa sa dalaga.
Ang kamatayon sa Aleman, maoy usa ka dakong misteryo nga nahitabo sa isla sa Olango, pipila ka tuig na ang nilabay. Matud pa sa blotter sa pulis sa Mactan, gipusil niini ang kaugalingon nga bagolbagul, gamit ang paltik nga 38 nga pusil didto sa sulod sa balay nga gama sa sawali og kawayan. Apan daghan ang dili makatuo niini kay malipayon man ang iyang kinabuhi dinhi. Gialirongan siya sa pinangga niya nga mga tanom og mga hayop. Maayo man usab ang iyang relasyon sa iyang asawa og anak. Magsige man to siya og ingon nga siya kuno si Adan og ang iyang asawa mao si Eba og sila nagpuyo sa paraiso. Ang nahibilin karon nga makahubad sa tinuod gayud nga panghitabo, mao na lang ang amang nga balay sa daplin sa baybayon.
Sa panahon nga dako kaayo ang dagat, modayon kini og sakay sa iyang sakayan sa dagat nga gipanganlan og Diwata. Kuyog ang iyang asawa, modayon sila og larga, padulong sa silingan nga isla sa Bohol o sa Leyte ba kaha. Haruhay kaayo ang kinabuhi sa pamilya. Mao kini ang hinungdan nga nahikurat ang mga katawhan pagbuto sa balita nga nagpakamatay ang Aleman.
Dako usab ang pagkakurat ni Romeo dihang naghisgot sa maong hitabo si Angelina. Daghan na ang mga tuig nga nanglabay og dili na kaayo kini hisgutan sa mga katigulangan sa isla. Samtang ang mga bag-ong tubo, wala nay kalibutan sa maong hitabo. Wala man usab magsaba ang usa ka kwarto sa balay nga maoy saksi sa panghitabo.
“Nakahibalo ba usab ka nga aduna siyay unggoy nga ginganlan og Philip nga gipangga ni Lolo susama sa usa ka anak? pangutana pa ni Angelina nga daw nag-istorya ra sa iyang kaugalingon. Pag-abot ni Philip og walo katuig, agresibo na kini kaayo og dili na mopatuo sa tanan, gawas lang sa akong Lolo.Istorya pa sa akong Lola, bisan og giunsa nila paghigot si Philip, mabadbad na niini ang tanang higot. Og kay wala man to siya maanad nga prisohon sa halwa, nisamot kini og kasuko. Kontra ra ba kaayo niya si Lola kay nagselos man kini sa iya. Kung dili pa tungod sa iro nga Doberman nga si Robin, kadaghan nang napaakan si Lola ni Philip. Maayo galing kay mahadlok kadto si Philip kang Robin, maoy hinungdan nga dili siya makaduol sa akong Lola nga gidapigan usab sa maong iro. Niabot ang panahon nga si Lola dili na mogawas sa balay kung wala si Robin tungod sa kahadlok nga paakon siya ni Philip. Adto na lang siya magpalaban sa kainit sa kusina nga daw nahimout sa panghitabo. Kung buot hunahunaon, anad man usab kaayo to si Lola sa mga mananap og sa kasagaran, dali ra usab moanad ang mga mananap sa iya. Lahi gyud to si Philip. Unya, pareho sa akong Lolo, estranghero sab kadto siya dinhi. Naggikan kadto siya sa Palawan. Adunay usa ka tindero sa mananap nga nakadungog nga adunay Aleman nga nagsige og pamalit og mga mananap sa isla sa Olango. Sa pagkakita ni Lolo sa unggoy nga daw nalisang sa bag-o niini nga palibot, nilanay ang iyang kasingkasing. Gipalit niya si Philip nga nahinangop usab_sa bag-o niyang tag-iya. Didto nagsugod ang ilang panaghigugmaay sa usag usa,” ang padayon nga istorya ni Angelina.
Sa pagkatinuod, nakahinumdom kaayo si Romeo sa unggoy nga si Philip kay sa edad nga otso anyos, napaakan man siya niini. Sa dihang nagtindog siya kaniadto sa daplin sa koral nga maoy utlanan sa luna sa aleman, nakit-an niya ang hinog nga kapayas nga nagbitay sa mubo nga punuan. Wala makaantos si Romeo kay nagdaguok na ra ba ang iyang tiyan nga bisan og ala una na sa hapon, wala pa nakapaniudto. Bisag nahadlok siya sa mga mananap sa sulod sa koral, nangisog siya sa pagsulod og pag kuhit sa hinog nga kapayas. Og sa wala damha, gipaak siya ni Philip nga ang paborito nga prutas, mao man usab diay ang kapayas.
Dako kaayo ang samad nga pinaakan sa maong unggoy og gani, ang asawa sa Aleman, mao man ang nagdala kang Romeo sa syudad sa Sugbu og nagpatambal niini didto sa iyang amahan nga Doktor. Maayo galing kay nahisulat sa lista sa Doktor sa mananap nga nainhiksyonan ang unggoy og anti-rabies busa wala ra si Romeo mag-antos sa daghan nga inhiksyon para sa rabies. Lalom usab ang iyang naangkon nga samad og nagpabilin pa gihapon ang uwat sa iyang bitiis.
“Sa usa ka higayon, nakabuhi na usab si Philip unya nakapaak og usa ka bata dinhi sa silingan” padayon ni Angelina. “Mao na kadto ang panahon nga nidesisyon na si Lolo nga patyon na lang ang iyang paborito nga mananap. Si Lola maoy nagdala sa bata sa hospital didto sa Sugbu og pag-uli niya sa isla, nakurat siya sa naghulat sa iya didto sa balay. Si Lolo didto sa sala, nagsabak kang Philip sama sa pagkugos og usa ka bata nga nagsakit og naghilak kini. What happened? pangutana pa ni Lola. I killed Philip with my bare hands and up to the end, he came to me and trusted me like his own father. But I have to kill him! tubag pa sa akong Lolo nga nagpadayon sa pagdanguyngoy. He is starting to hurt innocent children!, padayon pa niini samtang nagpadayon og kugos sa unggoy nga nakupsan na sa kinabuhi. Mao kana ang istorya sa unggoy nga si Philip nga gipangga og maayo sa akong Lolo susama sa usa ka kamagulangan nga anak.”
Wala na motubag si Romeo nga nihikap sa karaan nga uwat sa iyang bitiis. Sa pagkatinuod, sukad nga napaakan siya sa maong unggoy, malisang na siya bisan og mahiduol man lang sa koral sa tupad sa payag sa iyang ginikanan. Apan sa dihang adunay nakasulti sa iya nga nagkinahanglan og binatonan ang karaan nga balay nga nahimutang sa daplin sa baybayon, ni-apply dayon siya sa maong posisyon. Nalipay kaayo siya sa dihang siya ang gipili sa amahan ni Angelina nga maoy mobantay sa maong luna. Ug sukad niadto, ang balay mao na ang iyang pinakasuod nga amigo.
“ Nong Romeo, dako kaayo ang akong pasalamat sa imo sa pagbantay dinhi. Sa pagbilin ni Papa sa ako niining yuta sa Olango, wala gyud ko kahibalo og unsaon ko ni dinhi. Dili man sab ko buot nga mobaligya niini kay sa tanan nga kabtangan nga gibilin sa akong Lolo, mao man kani ang pinakaduol sa iyang kasingkasing. Ang mga kahoy dinhi nga si Lolo pa ang nagtanom, dili ko makaako og putol sa ila. Apil nang mga cactus sa ganghaan, si Lolo pa ang nagtusok ana sa yuta. Hilabi na gayud kanang karaan nga balay, magtindog lang gihapon kana diri hangtod sa akong kamatayon. Ug usab ang mga karaan nga mga libro ni Lolo, dako kaayo na og bili kanako” sugilon pa ni Angelina.
Igo na lang sa pagyango ang nahimo nga tubag ni Romeo samtang nagpadayon kini og bungkal sa yuta.
“Ayaw og kaguol, Nong Romeo, buhion nato og usab ning atong luna. Niundang na ko sa akong trabaho sa Sugbu kay gikapoy nako sa pagginhawa sa hugaw nga hangin og sa paggukod sa nagdagan nga panahon. Ang karaan nga panahon na usab ang akong lantawon. Og imbis nga pamutlon, dugangan nato og tanom ang mga kahoy dinhi. Magbuhi usab kita og mga mananap sama sa iro, unggoy og kanding. Basin pa diay og makaplagan usab nato ang atong temporaryo nga paraiso dinhi sa kalibutan”, nagkatawa nga nag-istorya si Angelina.
Hapit na mongitngit ang kalibutan sa dihang niundang si Romeo sa iyang buluhaton. Og samtang nagbisbis kini siya sa mga bag-o nga mahogany og neem tree nga gitanom ni Angelina, nibati siya og kalipay sa pagtuo nga sa dili magdugay, madungog na usab niya ang katawa dinhi sa iyang gibatonan nga luna sa isla sa Olango.
Ug sa dihang nagsud-ong siya sa karaan nga balay sa daplin sa baybayon, nadunggan usab niya ang tam-is nga huni sa mga langgam, ang syaok sa manok,ang hunghong sa halas og ang katawa sa mga isda sa baybayon.
“Nong Romeo, ugma ipadayon nato ang pagpananum og ayaw kalimti pag-ampo sa imong diwata nga mobundak ang ulan sa panagsa aron mabuhi gayud kining mga liso nga akong gisabyag dinhi” tugon pa ni Angelina nga nagtungtong sa hagdanan sa nagpahiyum nga balay sa daplin sa dagat.
Pagkagabii sa dihang mouli na si Romeo ngadto sa iyang payag, nilingi siya. Hayag kaayo ang balay karong gabhiona. Ug nadungog ni Romeo ang lanog kaayo niini nga katawa.
ANG MAGBABALAK
Nagpahiyom si Lisa sa iyang kaugalingon.
Nagtindog siya atubangan sa lagwerta sa eskwelahan. Nagtan-aw sa bulak sa kalachuchi nga niduyog sa huyop sa hangin. Gisud-ong niya ang hangin nga nagsuroysuroy sa palibot pinaagi sa sayaw sa kalachuchi nga daw naghulat niiini. Kining maong hangin posible nga makighugpong sa uban nga mga hangin og mahimong bagyo. Samtang ang bulak usab, mahagbong sa yuta o dili ba kaha moadorno sa usa ka lawak dinhi sa eskwelahan. Ang usa lumalabay lamang samtang ang usa magpabilin dinhi hangtod sa iyang kamatayon.
Maanyag nga babaye si Lisa. Mora siya og usa ka diwata nga nagtindog, nagsud-ong, sa ibabaw sa iyang gingharian. Taas ang iyang buhok nga ang kolor mora og kape nga walay sagol nga gatas og asukar. Ang iyang sinina nga luag nagkasikas og daw nisidlak uban sa hangin og sa adlaw.
Nitan-aw og balik kaniya ang mga bulak sa kalachuchi. Ang ilang kahumot nilupad uban sa hangin. Ang mga gamot niini nikamang sa ilalom sa yuta nga iyang gitumban. Og ang mga sanga nisayaw duyog sa taghoy sa langgam nga natabunan sa langas sa mga nanglabay nga sakyanan sa kadalanan.
Nagpahiyom og padayon si Lisa. Nagpahiyom siya samtang naghunahuna sa nahitabo kaniya niining buntaga. Nagpahiyom usab siya sa paghunahuna sa mga mahitabo kaniya sa umaabot nga mga adlaw.
Kahibalo si Lisa nga ang umaabot nga mga adlaw dili lalim para kaniya. Kinahanglan nga iyang planohon ang sunod niya nga mga lakang. Apan kahibalo usab siya nga dili na siya kinahanglan maghunahuna pa kay ang tanan adunay paingnan. Adunay plano ang tanan.
Nagpadayon siya pagpahiyom. Nawala ang iyang pahiyom paghangad niya sa panganod. Ang iyang nawong mao ra og dagat nga ulipon sa mga hangin nga amihan og habagat. Ang panganod kinhanglan kab-oton og ipatik sa papel. Ang panganod naghulat kanako, hunahuna pa ni Lisa.
Sa tulo ka tuig nga pagtudlo ni Lisa sa St. Scholastica, dinhi sa lagwerta siya magpasilong kung mapul-an na siya sa iyang pagtudlo. Ug sa iyang kagawasan karon, dinhi usab siya nagpalandong. Kahibalo siya nga mao na kini ang katapusan niyang bisita sa maong lugar. Niining buntaga, gipapahawa na si Lisa sa iyang pagtudlo sa St. Scholastica’s College.
Nilakaw siya padulong sa opisina sa mga magtutudlo. Gisunod siya sa init sa adlaw. Wala niya balebaleha ang mga amigas nga nag-atang sa agianan og mga buyog nga gusto mohunghong sa iyang dunggan. Adunay usa ka basurahan nga natumba sa daplin sa iyang agianan og ang mga sulod niini, niambak sa gawas. Niawas didto sa bermuda nga bisan og giunsa paghuyop sa hangin, nagpakabuta og nagpakabungol.
Nanan-aw kaniya ang mga estudyante sa maong eskwelahan. Ang kasagaran manan-aw man gyud kung moagi si Lisa. Apan wala kini niya gitagad. Niadtong tungora, para kaniya, walay tawo ang tibuok kalibutan. Nilabang siya sa maong lagwerta nga mao ra og diyosa nga naghubo. Walay laing sapot gawas sa sul-ob niya nga korona.
Naglingkod si Marilen sa iyang lamesa sa faculty room. Nagbasa kini sa iyang lesson plan. Naundang ang magtutudlo sa iyang buhat pagsulod ni Lisa sa maong lawak. Ang iyang bus-ok nga mga tudlo nigunit sa antyohos sa iyang mga mata. Nisuway siya nga magmasolob-on ang iyang nawong apan klaro lang hinoon nga igo ra siya sa pagpaningkamot niini.
“Miss Lisa, asa man ka gikan? Ganina ra ka gipangita ni Sr. Lucy.”
“Mao ba?”
“Sorry diay kaayo sa nahitabo ganinang buntag.”
“Unsa to?”
“Gipahawa man kuno ka sa eskwelahan. Kung duna koy matabang sa imo, sultii lang ko.”
Nitan-aw si Lisa kang Marilen. Nakahunahuna si Marilen nga para kang Lisa, wala siyay tawo nga nakit-an. Apan dili kini tinuod. Si Lisa makaharong og tan-aw sa tawo og walay mga detalye nga dili makit-an niini. Apan usahay, motan-aw kini sa imo nga mao ra og wala ka mabuhi ning kalibutana. Nilingkod lang kini sa iyang lamesa og nitan-aw kang Marilen. Wala na siya motubag pa.
“Ang buot nakong ipasabot, ang kasagaran nga rason ngano nga ang tawo mag-antos, tungod ra usab sa ilang mga sayop. Dili na ka motudlo? Daghan may opening karon sa mga call center. Dali ra ka kakita og laing trabaho” nagpadayon si Marilen.
Nanghipos si Lisa sa mga butang sa iyang mga hunos.
“Miss Lisa!”
“Unsa man?”
“Ganina ra lagi ka gipangita sa prinsipal!
“Unsa kahay iyang tuyo sa imo karon?”
Naghulat si Marilen sa tubag ni Lisa. Gusto niyang makita ang kaguol niiini. Wala siya kahibalo ug ngano nga gusto niyang makit-an ang kaguol sa iyang kuyog sa pagtudlo. Naghinamhinam siya nga mohilak kini sa iyang atubangan.
“Mao ba? Salamat.”
Nagpadayon si Lisa sa pagpanghipos sa iyang lamesa. Ang lamesa sa dalaga walay butang nga dili konektado sa iyang pagtudlo. Wala kini adorno nga mga hulagway sa iyang pamilya. Walay plastik nga bulak og mga figurine susama sa mga lamesa sa uban nga mga magtutudlo dinhi. Apan puno kini sa mga libro sa literatura sa Pilipinas og lainlain nga mga nasud. Ang lamesa daw walay tag-iya nga tawo. Ang tag-iya ning maong lamesa mao ang mga libro nga nagtungtong niini.
Gipanid-an ni Marilen si Lisa. Ambot og ngano nga mataha man gyud siya kang Lisa. Matag kuyog nila sa faculty room, maghulat siya nga ilabay ni Lisa ang mga figurine sa iyang lamesa o dili ba kaha iyabo niini ang iyang bag nga puno sa mga produkto sa Avon og Natasha nga iyang baligya. Mao kana ang iyang bation kung magdungan silang duha sa faculty room.
Gipanulod ni Lisa ang iyang mga libro sa usa ka karton. Gibasa niya ang titulo sa matag usa. Philippine Literature ni Lumbera, Short Stories ni Nick Joaquin og mga libro sa mga trabaho ni Goethe, Schiller, Maria Rilke, Pablo Neruda, Gabriela Marquez, Sylvia Plath, Emily Dickinson, Jose Rizal ug uban pa. Kining mga libroha maoy kuyog sa dalaga sa matag adlaw. Dili siya bation og kamingaw basta makabasa siya niining mga bantugan nga manunulat. Gipunit usab niya ang chap book sa iyang mga balak. Didto dapit sa parte nga gimarkahan niya og papel, gipakli niya ang maong chap book. Ang iyang balak nga Babaye sa Panganud, gibasa niya pag-usab. Ang istilo sa iyang pagsulat dili nato makomparar sa uban nga mga magbabalak. Istilo kini ni Lisa Tolentino.
Paglabay sa usa ka oras, nisulod ang laing magtutudlo sa faculty room.
“Miss Lisa, nia ra diay ka dinhi?
“Naghulat sa imo si Sr. Lucy sa iyang opisina!”
“O diay, nalimot ko da.”
“Ikaw gyud. Nalimot ka?
Wala na sab lagi ka nagsul-ob sa atong uniform!” matud pa ni Melanie nga kuyog usab nila pagtudlo sa maong eskwelahan.
“Ang ato baya nang prinsipal ang nangita sa imo.”
“Dili na na siya nako prinsipal.”
Ug nitindog si Lisa dayon og gawas sa faculty room aron pakigkita kang Sr. Lucy. Natingala si Marilen og Melanie nga mao ra man hinuon og nalipay si Lisa nga gipapahawa siya sa pagtudlo sa eskwelahan. Ang St. Scholastisa usa ka inila, eksklusibo og karaan nga eskwelahan sa mga babaye sa dakbayan sa Sugbu. Ang mga babaye nga gradwado dinhi, mga anak sa mga inila nga pamilya sa dakbayan. Gipadagan kini sa Franciscan sisters. Lakip sa ilang mga alumni mao ang asawa sa pinakadatu nga negosyante og ang primero nga mayor nga babaye karon sa dakbayan.
Ang opisina sa prinsipal duol sa kapilya sa eskwelahan. Hilom ang palibot kay ginadili man ang pag-istorya og pagkatawa sa mga estudyante nga manglabay dinhi. Mismo ang opisina sa prinsipal, mao ra sab og simbahan. Giadornohan kini og dako nga crucifix sa usa ka bungbong. Gawas sa usa ka halad nga mga bulak, wala nay laing adorno ang mga puti nga bungbong niini. Pagsulod ni Lisa sa opisina, nakit-an niya si Sr. Lucy nga naglingkod sa silya niini. Mao ra man og naghulat kini sa mga tawo nga gusto mangumpisal kaniya.
“Dayon, Miss Tolentino. Lingkod, palihug.”
Nilingkod si Lisa. Naghulat si Sr. Lucy sa hangyo sa dalaga. Apan walay hangyo nga gustong isulti ang magtutudlo. Hilom ang duha sa sulod sa opisina og wala na makaantos ang
prinsipal.
“Dili na lang ko magpaligoyligoy pa. Gusto nakong mahibaw-an ang imong tubag sa mga istorya bahin sa imo. Kahibalo man tingali ka nga nagtan-aw sab ko sa imong kaugmaon.”
“Dili na kinahanglan, Sister.”
“Sultian ta na lang ka nga wala ko mobotar batok kanimo. Adunay mga tawo nga nangisog nga dili ka papahawaon. Apan, mas daghan kadtong gusto nga pahawaon ka. Labi na gayud ang representante sa Parents Teachers Association. Gihulga mi niya nga kung dili ka namo pahawaon, ibalhin niya ang iyang mga anak sa lain nga eskwelahan kuyog ang mga anak sa iyang mga paryente og mga amiga nga nag-eskwela dinhi. Nasuko gyud siya sa imo.”
“Kahibalo ko.”
“Kay ngano man gyud nga moinsister man ka anang imong kaugalingon nga mga paagi sa pagtudlo og Literatura? Kahibalo ko nga daghan ang mga estudyante nga ganahan kaayo sa imong paagi apan ngano man gyud nga itudlo man nimo nga si Jose Rizal usa ka mini nga magbabalak? Unya paluparon nimo og maayo ang mga hunahuna sa mga estudyante. Apil hypnosis, gisagol na nimo sa imong pagtudlo. Unsa man ka? maestra sa Sugbuanong Literatura o Psychiatrist?”
“Wala nay angay pang istoryahan, Sister. Human na ang tanan og mopahawa na ko diri.”
“Gusto lang ko nga motambag Miss Tolentino. Dili gyud ka kaingon nga wala ta ka giwarningan sa una pa.”
“Nakahinumdum ko sa imong mga memo kanako.”
Nilihok ang madre sa iyang lingkuranan. Dili usab siya komportable sa atubangan ni Lisa. Nagtan-aw lang kini kaniya apan mao ra og wala siya nakit-an niini.
“Ang tanang subject nga imong gihandle, imong himoon ang imong gusto. Unsa nang imong style? Post modern? Kabuang nang imo o rebelde lang gyud ka?”
“Rebelde kadtong tanan.”
“Unsaon man namo pagpugong sa imo dinhi sa eskwelahan kung gahi kaayo nang imong ulo?”
“Wala ko magdahum nga magpadayon og tudlo dinhi.”
“Gusto ko mahatag sa imo og lain nga higayon, Miss Tolentino. Kahibalo ko nga cum laude ka sa Cebu Science University. Apan kadtong mga balak nga imong gipahimo sa third year highschool nga klase, sobra na sab to! Balak bahin sa panghilawas? Imo pa silang giingnan nga kung buhaton nila ang pakiglawas, mas katuohan og molalum ang ilang mga balak? Unsa may niabot sa imong ulo? Katoliko kini nga eskwelahan. Dili na nako madawat ang imong mga gipangbuhat sa classroom. Unsaon nako pagdapig sa imo?”
“Wala ko manghinaot nga imo kong dapigan.”
“Wala na koy mahimo para sa imo. Unya karon, molakaw ka nga magbawon og kayugot sa eskwelahan?”
“Wala koy gibati nga ingon niana, Sr. Lucy. Ako ning sayop kay ngano nga wala ko ni-resign sa una pa. Ngano nga naghulat ko nga inyo kong pahawaon.”
“Ayaw paghunahuna ana, Miss Tolentino. Sa pagkatinuod, posible pa nga dili ka dayunon sa pagpahawa dinhi. Pag-leave lang og usa ka tuig. Unya usba nang imong istilo sa pagtudlo. Mahimo pa ka nga mobalik dinhi.”
Nipahiyom si Lisa. Pahiyom kini, dili tungod sa kalipay.
“Dili na ko gusto nga mopadayon og tudlo dinhi, Sr. Lucy.”
“Unsa?”
“Dili ko mobalik sa pagtudlo dinhi. Nakat-unan na nako ang tanan nga angay nakong mahibaw-an dinhi sa St. Scholastica.”
“Wala ko kasabot sa imo?”
“Kinahanglan pa ba kong mopadayag sa imo? Dili na man siguro?”
“Palihug, pasabta ko sa imong gustong mahitabo.”
“O, sige. Gusto ko mahimong usa ka sugbuanong magbabalak. Usa ka tinuod nga sugbuanong magbabalak. Wala nay bili para kanako ang pagpadayon sa pagtudlo dinhi. Kung motudlo man galing ko, sa ako nang kaugalingon nga eskwelahan. Dili ko gusto mahimong yaya sa mga spoiled nga mga anak sa mga adunahan ning dakbayan.”
“Unsa to? Gadamgo ka Miss Tolentino. Kahibalo ka sa imong gipanglitok? Ang mga alumni niining among eskwelahan, mga importanteng tawo sa Sugbu. Malipayon ang mga magtutudlo nga makatrabaho dinhi nga mao na ang ilang mga estudyante!”
“Daghang magtutudlo ang gustong motudlo dinhi apan ako dili na ko gusto mopadayon dinhi.”
“Tinuod gyud nang imong gihunahuna, Miss Tolentino? Magpadayon gyud ka anang imong damgo? Magbabalak? Mag-abri og kaugalingon nga eskwelahan gamit ang imong istilo sa pagtudlo?”
“Oo, Sr. Lucy.”
“Kinsa may mosalig sa imo sa ilang mga anak?”
“Dili kana mao ang pangutana, Sr. Ang pangutana mao kung kinsa ang makababag sa ako?”
Sa wala pa mosulod si Lisa sa opisina, naghunahuna ang prinsipal nga ang dalaga mosunod sa iyang gustong mahitabo. Karon nanghinaot na lang siya nga magpakita og kaguol si Lisa sa mga panghitabo. Wala siya nagdahum nga ibalewala sa dalaga ang iyang paghatag og laing higayon niini. Wala siya magdahum nga mao kini ang ipakita sa dalaga.
” Wala ba ka kasabot nga kanang mga bag-o nga mga istilo sa pagtudlo, molabay ra nang tanan? Nga kinahanglan sundon nato ang naandan na nato sa dugay na nga panahon? Nga respetohon nato kini kay dili na kini nato mausab. Ang pinakamaayo mao nga ato na lang kining pagasundon.”
“Ngano man?”
Naglabad ang ulo ni Sr. Lucy. Dili siya makatuo sa tinubagan ni Lisa. Nakahunahuna siya nga giinsulto na siya niini.
“Unsay ngano man?
Palihug, tapuson na nato kining atong istorya kay wala kini paingnan.
Pilay imong edad, Miss Tolention?”
” Beinte kwatro.”
“Bata pa ka, mausab pa nang dagan sa imong utok. Good luck ,Miss Tolentino.”
Nitindog si Lisa og nigawas sa opisina sa prinsipal. Wala na niya tubaga pa si Sr. Lucy. Ang sulod sa iyang hunahuna mao ang panganod nga dugay nang naghulat nga mapatik niya sa papel.
KABAKABA NGA WALAY PAKO
Daghan og mga tawo sa Love Me Disco karong gabhiona. Didto dapit sa bar, wala nay lingkuranan nga bakante. Naglinya na ang mga babaye sa kagabhion. Og giliburan sila sa mga langyaw nga hangol sa gugma. Nanimaho og kahilayan ang maong dapit. Ngitngit og saba. Didto sa usa ka suok sa usa ka lamesa, nagpahipi si Ligaya kuyog ang iyang amiga.
“Hala oy! Si Tim man nang bag-ong nisulod,ang akong uyab sukad pa sa niaging tuig. Niabot na sab diay siya” asoy pa sa kalit nga nabuhi nga si Ligaya sa iyang tupad nga si Marilou.
”Pataka lang ka” tubag pa ni Marilou “Uyab intawon na ni Jo Ann si Tim no, magsige man gali na siya og padala ug kwarta kang Jo Ann” padayon pa ni Marilou.
Apan wala na makadungog si Ligaya sa sumpay ni Marilou kay nibarog na man kini. Dayon og dasdas padulong sa langyaw nga bag-ong nahiabot.
“Tim, when did you arrive? Come here.Come to me” singgit pa ni Ligaya nga hapit natipaklong sa iyang sapatos nga taas og tikod.
“Hey Babe! How are you Babe?” tubag usab sa langyaw. Mora og buta nga naghanap ang panan-aw, nisubay kini sa gamay nga eskinita padulong sa lamesa sa duha ka babaye.
Nalipay gayud si Ligaya sa paghiabot ni Tim. Sayo pa ang kagabhion apan aduna na siyay mahakop nga lalaki. Ting-mingaw pa baya karong buwana. Gani sa kanunay, mao ra man siya og mangingisda nga namasol sa haw-ang nga dagat. Nidako gayud ang iyang kahinangop kay ang uban nga mga babaye nga nag-inusara sulod sa Love Me Disco, nagpasiplat man sa ila.__
Sa edad nga beinte singko, medyo edad-edaran na si Ligaya kung ikumparar sa iyang mga kauban sa trabaho. Kay kada tuig, daghan kaayong batan-on ug presko nga mga nawong dinhi.
Pito na usab ka tuig ang niagi sa dihang nanimpalad siya pagbiya sa Bayugan, Agusan del Sur ug napadpad dinhi sa Sugbu. Og tungod kay elementarya ra man ang iyang nahuman, naglisod siya pagpangita og lain nga trabaho. Sa primero, kiwaw kaayo ang pagbaligya sa iyang lawas. Apan paglabay sa usa ka tuig, naanad na siya niini. Sayon ra kaayo ang kwarta dinhi og bisan pa og anaa’y modawat sa iya pagkatindera o serbidora karon, dili na kini niya panumbalingon. Karon nga free lancer na siya og wala nay bahinan nga bugaw o Casa, mokita na siya og igo-igo. Kung dili pa lang tungod sa bisyo,makatigom na unta siya.
Sa dihadiha, nilanog ang kanta nga “Like a virgin! Touched for the very first time” og gisikbit ni Ligaya si Tim padulong sa tunga sa dance floor. Lamian mosayaw si Ligaya._Naanad man god siya sa sinayawan didto sa bikini bar nga kanhi niyang gitrabahoan.
Maayo kaayo siya modala ug kiaykiay kuyog sa pagwarawara sa iyang mga kamot og braso. Labi na gyud karon nga inspirado siya ni Tim. Bigay todo gayud ang pag-indak niini samtang giulanan sa aso og neon lights ang iyang lawas.
Maayo galing kay gisul-ob nako karon ning akong seksi nga blusa nga gawas nga mosiga dinhi sa kangitngit, nigakos usab og hugot sa akong totoy nga nilili ug diotay sa gawas, huna-huna pa sa nahimuot nga si Ligaya.
Gasa baya diay kini ni Nico dihang gidala ko niya didto sa Boracay, unom na ka buwan ang nilabay. Baya lang, Asa na kaha sab tong panuwaya karon?
Asa usab kaha ko dal-on ani ni Tim? Kinahanglan gyud kong makakwarta karong gabhiona. Daghan pa ra ba ko og bayranan nga mga utang. Naghulat pod ra ba sa ako ang akong pinoy nga uyab nga si Pidong didto sa akong gi-abangan nga lawak. Nagpadayon ang hunahuna ni Ligaya.
Ang iyang hinigugma nga si Pidong, pareho sa iya gikan usab sa Mindanao. Dinhi na sila sa Sugbu nagkita. Wala usab kini nakatungtong sa Highschool mao nga naglisod usab siya pagpangita ug trabaho. Nawad-an na gyud siguro ni siya ug gana sa pagtinguha nga matarong ang iyang kinabuhi ug naputos na kini sa tinonto. Tapulan man ‘sab ni siya kaayo.
Nakakaon na kaha tong kwanggol? Makulatahan na sab ko ani kung inig-uli nako wala koy dala nga kwarta o bisan pagkaon na lang. Padayon sa paghunahuna ni Ligaya.Ambot lang og ngano nga sa pagkatapulan og pagkabisyoso ni Pidong, dili man gyud ko maka biya sa iya. Gugma na gyud tingali kini? Sukwahi ra gayud ang pinoy lover. Nagpadayon og muni si Ligaya samtang naglabyog sa iyang hawak.
“You’re a sexy dancer, Babe” hunghong pa sa Amerikano kang kinsang mga pulong nalumos sa kaalingugngog sa sound system sa maong diskohan.
Wala na kini gisukna pa ni Ligaya nga gihakop og sayaw ang tibuok dance floor samtang niduyog og kanta sa sonata “I’m a viiiiiirgin… And my heart beats…”
Pagkahuman sa pasundayag sa paresan, nitultol silang duha pagbalik sa ilang lingkuranan. Naligo sa singot og sa kahinam ang langyaw. Taudtaod nibarog kini kay nidalikyat sa kasilyas. Malipayong nisandig si Ligaya sa iyang lingkuranan dungan sa panghinambid sa iyang mga paa nga wala pa gyud moundang og sayaw kuyog sa sonata.
Sa kalit lang, mitupad sa iya si Jo Ann
“Uy,bigaon! nganong gi-ilog nimo ang akong uyab? Wala kay batasang dako! Pareha ra baya tang Pilipina! Nakasuyop siguro ka no? Asa na man diay to si Tim?” Ang sunodsunod nga hagit ni Jo Ann kaniya.
Niulbo ang kaspa ni Ligaya nga wala magdahum niadtong hitaboa.
Unsay uyab? Usa ka tuig na intawon mi ni Tim no? Pataka lang ka og yawit diha! Tubag usab niini.
Wala na maka antos sa iyang gibati si Jo Ann. Gipunit niya ang botelya sa Red horse nga diha sa lamesa. Dayon og labyog niini padulong sa iyang kontra. Maayo galing kay abtik nga nakahupo si Ligaya. Ang botelya didto nabuak sa bolingot nga salog nga gama sa semento. Og sa iyang kalagot, gibira niya ang taas nga buhok ni Jo Ann nga gipadunghay niini.
Nagkaguliyang ang diskohan niadtong tungora. Kay ang duha ka babaye, nagrambol na man og kinawrasayay. Nagbinirahay usab sila sa ilang mga buhok. Maayo galing kay mubo ang buhok ni Ligaya busa naglisud si Jo Ann sa paglabnot niini. Wala ra bay nagpaka-hero og awat sa ila. Ang gwardiya nga hinanok na unta ang tulog didto dapit sa pultahan, nahigmata og mao nay niuwang sa duha ka Amazona.
Si Tim nga maoy hinungdan sa kagubot sa duha, daw gilamoy sa lababo didto sa kasilyas. Abtik pa sa kilat, nawala kini. Dihang namatikdan ni Ligaya nga wala na si Tim sa maong diskohan, nagdali usab kini sa pagdagan pagawas. Dayon og sakay sa taksi nga nagparada sa daplin sa dalan.
“Noy, wala ka kakita sa Amerikano nga bag-o lang nigawas sa diskohan?” pangutana pa ni Ligaya sa drayber sa taksi.
“ Wala ra ba day, bag-o pa man kong niabot dinhi. Basi og gikuha na kadto sa iyang asawa” matod pa sa drayber.
“Asa man diay ka padulong, Day?
” Sa Camputhaw lang ko Noy” tubag pa ni Ligaya.
Og didto sa Gorordo Avenue, sa may eskina padulong sa Camputhaw, nanaog siya. Maayo galing kay nisugot ang drayber nga kulang ang iyang kwarta nga gibayad niini.
Didto tungod sa poste sa suga nibarog si Ligaya aron pagsusi sa iyang bukton nga adunay kinarawsan. Ang suga gikan sa poste nagkidlapkidlap nga daw higante nga aninipot sa kalasangan.
Niadtong higayona pa nibati og kasakit sa lawas si Ligaya. Ang kinawrasan sa iyang wala nga braso, ta-asta-as usab. Nagdugo na kini. Ang iyang seksi nga blusa, wala na mokidlap. Namantsahan na kini sa pula niya nga dugo og sa abog nga adorno didto sa diskohan. Ang iyang ulo, bug-at kaayo. Og daw naibot ang kada lusok sa iyang itom nga buhok. Apan wala na lang kini niya panumbalinga.
Sige lang og dimalas ko karong gabhiona, am-am pa ni Ligaya sa iyang kaugalingon. Inig-abot sa high season sa sunod buwan, siguradong moabot na usab kadto sila si Uwe, Peter og Ulli. Og kinsa pa galing kadtong Austrian nga baho kaayo og ilok? Makapalit na gyud ko ini og shabu para kang Pidong. Og mahatag na nako sa iya ang tanan niyang gusto.
Sus! maayo unta og dili to sila magdungan pagpangabot aron makahigayon sab ko og kuyog sa ilang tanan. Huna huna pa ni Ligaya samtang namaybay kini sa lapokon nga eskinita. Padulong siya kang Pidong nga naghulat sa kwarto nga iyang gi-abangan.
Upat na ra ba kini kabuwan nga wala pa niya nabayaran.
Filed under: Uncategorized
Ayaw og ilabay sa sapa
ang akong gihimo nga bangka
nga gama sa papel
og sa mga titik nga nagtiniil
gikan sa nagdugo nga kasingkasing
nga nagbitay sa tumoy sa saging
sa haw-ang nga nataran
nga imong gibiyaan.
Ayaw ibahog sa basurahan
ang mga lapok nga kaang
nga akong gisudlan
sa mga istoryang kataw-anan
nga maoy naggitik kanako sa dihang
ang yuta nga akong gisakyan
nibuka og gilamoy
ang katawa ning kalibutan
Og bisan og unsaon nako pagsampit
sa imong ngalan
ayaw pagtubag kay aron
makadungog lang gihapon
ko sa agik-ik sa langit
nga giputos sa kangitngit.
Sa akong bahin- gitipigan ko gayud
ang mga bangis nga balud
nga imong gitulod
sa akong panganod
Gitipon nako ang mga dalugdog
nga nagdahunog
kuyog sa unos
nga maoy nilumos
Sa danguyngoy sa mga langgam
nga walay sangang mabatugan
bisan sa kadaghan sa kahoy
ning kalasangan
Og sa kasakit sa mga nakurat nga isda
kinsa nahigmata, gawas sa sapa
Og sa dangog nga lumot
Nga mora og nahimuot
Kay hangtod karon ang haw-ang
Nga nataran
Nga imong gibiyaan
Naghandum lang gihapon
Sa pagtuyok sa kalibutan.
____________________________________________________________________________________
The all-new Yahoo! Mail beta
Fire up a more powerful email and get things done faster.
http://new.mail.yahoo.com
“,0] ); D([“ce”]); //–>