text:
ཡར་ཀླུངས་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རྒྱུད།
སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ལྟར་ན། བོད་དབུས་ཕྱོགས་ཀྱི་ཡར་ཀླུངས་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཐོག་མ་ནི་དབུས་བྱང་རྒྱ་གར་གྱི་ས་ཆ་མ་ག་དྷ་ནས་བསླེབས་པ་ཞིག་རེད། ཁོང་གི་མཚན་ལ་གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོ་ཞེས་སུ་གྲགས་པ་དང་དེའི་ཚེ་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཁོང་ནི་ལྷ་ཡུལ་ནས་མར་ཕེབས་པར་ཡིད་ཆེས་བྱས་ཡོད། བོད་ཀྱི་ལོ་ཐོའི་ནང་བོད་རྒྱལ་ལོ་བརྩི་འགོ་ཚུགས་པ་དེ་ནི་དུས་ཚོད་འདི་ནས་བརྩིས་ཡོད་དེ། དེ་ནི་སྤྱི་ལོའི་སྔོན་གྱི་ལོ་ ༡༢༧ ལོར་ཡིན། ཁོང་དང་ཁོང་གི་རྗེས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དྲུག་སྐུ་གཤེགས་པའི་ཚེ་ན་དམུ་ཐག་ཅིག་ལ་བརྟེན་ནས་ལྷ་ཡུལ་དུ་ཕྱིར་ལོག་ཕེབས་པར་གྲགས་ཤིང་། ཁོང་ཚོའི་སྐུ་ཕུང་རྣམས་པུར་ཁང་ངམ་བང་སོའི་ནང་སྦས་མེད། ཡར་ཀླུངས་རྒྱལ་ཐོག་བརྒྱད་པ་གྲི་གུམ་བཙན་པོའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ། བང་སོ་དང་པུར་ཁང་སོགས་དར་ཞིང་། འདིར་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་འགོ་ཚུགས།
གྲི་གུམ་བཙན་པོའི་རྗེས་ཀྱི་རྒྱུད་འཛིན་གྱི་རྒྱལ་པོ་སྟེ། རྒྱལ་ཐོག་དགུ་པ་ནི་བྱ་ཁྲི་བཙན་པོ་བྱུང་ཞིང་། ཁོང་གི་མཚན་ལ་པུ་དེ་ཀུན་རྒྱལ་ལམ་པུ་དེ་གུང་རྒྱལ་ཞེས་ཀྱང་གྲགས། ཁོང་ནི་རྒྱ་ནག་གི་གོང་མ་རྒྱལ་པོ་ཧཱན་ཏེ། ཧཱན་ཝུ་ཏི་ (Han Wudi) (སྤྱི་ལོའི་སྔོན་གྱི་ལོ་ ༡༤༠-༨༥) དང་དུས་མཉམ་ཡིན་པ་རེད། པུ་དེ་གུང་རྒྱལ་གྱིས་བོད་དུ་ཕྱི་དངོས་པོའི་ཡར་རྒྱས་ཆེན་པོ་བཏང་ཡོད་པ་དང་། ཁོང་ནི་ཆུ་ཡུར་དང་ཟམ་པ་སོགས་ཀྱི་འཛུགས་སྐྲུན་ཆེད་འགན་བཞེས་གནང་བར་སྐད་གྲགས་ཡོད་པ་རེད། ཁོང་གི་ལམ་སྟོན་འོག་རིན་ཐང་ཆེ་བའི་ལྕགས་དང་ཟངས་ཀྱི་གཏེར་རྡོ་རྣམས་བོད་དུ་གསར་རྙེད་བྱུང་།
རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱི་མི་རབས་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱི་རྗེས་སུ་སྤྱི་ལོ་ ༡༧༣ ལོར་སྐུ་འཁྲུངས་པའི་ཡར་ཀླུངས་རྒྱལ་ཐོག་ཉེར་བརྒྱད་པ་ལྷ་ཐོ་ཐོ་རི་གཉན་བཙན་ལ་རྒྱ་གར་ནས་རིན་པོ་ཆེ་ཟ་མ་ཏོག་གི་ནང་དུ་ཡོད་པའི་ལེགས་སྦྱར་སྐད་དུ་བྲིས་པ་ནང་པའི་གླེགས་བམ་གཅིག་ཐོབ་པ་རེད། དེ་ལ་གཉན་པོ་གསང་བ་ཞེས་སུ་གྲགས། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཁུངས་གཞན་ལྟར་བྱས་ན། སྒམ་དེ་གནམ་ནས་བབས་པར་བཤད། དེའི་ནང་ལེགས་སྦྱར་སྐད་དུ་བྲིས་པའི་མདོ་ཞིག་ཡོད་པ་དེ་ལ་ལེགས་སྦྱར་སྐད་དུ་ཀ་རན་དབྱུ་སཱུཏྲ་དང་བོད་སྐད་དུ་ཟ་མ་ཏོག་བཀོད་པའི་མདོ་ཞེས་བྱ་བ་དེ་རེད། མདོ་དེ་ནི་ཡི་དམ་གྱི་ལྷ་སྙིང་རྗེའི་བདག་ཉིད་འཕགས་མཆོག་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་གཞན་དོན་གྱི་མཛད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་སྐོར་རེད། སྒམ་དེའི་ནང་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་མ་ཎི་ཡི་གེ་དྲུག་དང་། མི་མ་ཡིན་ཏེ་ཕྱེད་མི་དང་ཕྱེད་ཀླུ་ཡིན་པ་རྣམས་འདུལ་བའི་ཐབས་དང་འབྲེལ་བའི་མདོ་སྡེ་སྤང་སྐོང་ཕྱག་རྒྱ་པ། དེ་བཞིན་གསེར་གྱི་མཆོད་རྟེན་བཅས་ཀྱང་ཡོད་པ་རེད། གཉན་པོ་གསང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཟ་མ་ཏོག་དེའི་ནང་ཡོད་པའི་དངོས་པོ་བཞི་ཀར་གོ་བ་ཡིན། འདི་ནི་སྤྱི་ལོ་ ༢༣༣ ལོར་བྱུང་ཞིང་། བྱུང་རྐྱེན་གལ་ཆེན་འདི་རྗེས་དྲན་ཆེད་བོད་ཀྱི་དངུལ་ལོ་རྣམས་ལ་དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་ལོ་གྲངས་ཇི་ཙམ་འདས་པ་དང་བསྟུན་ནས་ཚེས་གྲངས་བཀོད་ཡོད་པ་རེད།
ཡང་འགའ་ཞིག་གིས་ལེགས་སྦྱར་གྱི་དཔེ་ཆ་དེ་དག་ནི་ལི་ཐི་སི་ནས་ཐོབ་པ་དང་ཐོ་གར་གྱི་ལོ་ཙཱ་བ་བློ་སེམས་འཚོས་ (Tocharian translator Buddhirakshita) བོད་མི་ཚོས་དཔེ་ཆ་དེ་བཞིན་མི་རབས་བཞིའི་རྗེས་སུ་བཀླག་ཐུབ་ངེས་རེད་ཅེས་ལུང་བསྟན་གནང་ཡོད་ཅེས་བརྗོད། ཐོ་གར་ (Tocharia) ནི་དར་སྐུད་ཚོང་ལམ་དུ་ཡོད་པའི་ནང་པའི་རྒྱལ་གཞིས་ཤིག་ཡིན་པ་དང་དེ་ནི་ཀུ་ཆ་ (Kucha) དང་ཏུར་ཧྥན་ (Turfan) གཉིས་ཀྱི་དཀྱིལ་དུ་གནས་ཡོད་པ་དང་ཆབས་ཅིག་བོད་བྱང་གི་དེང་སང་རྒྱ་ནག་ཤིང་ཅང་ (Xinjiang) རྫོང་དུ་ཡོད་པའི་ཏ་རིམ་བྷ་སིན་ (Tarim Basin) གྱི་བྱང་མཐར་ཡོད། ཐོ་གར་བ་རྣམས་ནི་རྒྱ་གར་དང་ཡུ་རོབ་ཀྱི་མི་རྣམས་ཡིན་པ་དང་། ཁོང་ཚོ་ས་ཁུལ་འདིར་ཐོག་མར་རཽ་མན་རྒྱལ་ཁམས་ནས་སླེབས་ཤིང་། ཁོང་ཚོར་ནང་ཆོས་དེ་རྒྱ་གར་ནས་ཐོབ་པ་དང་དེ་དག་གི་གཞུང་ལུགས་རྣམས་རྒྱ་ནག་གི་སྐད་དང་ཏུར་ཀི་རྙིང་མའི་སྐད་དུ་ཡིག་སྒྱུར་བྱེད་པ་ལ་ཁོང་ཚོར་ནི་བྱེད་པོ་གཙོ་བོ་ཡིན་པ་རེད།
དེའི་རྗེས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཁྲི་ལྡེ་སྲོང་བཙན་ཡིན་པའི་དབང་དུ་བཏང་ན། ཁོང་ལ་ཡོངས་སུ་གྲགས་པའི་མཚན་ནི་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་ཡིན་པ་དང་ཡར་ཀླུངས་རྒྱལ་ཐོག་སོ་གཉིས་པ་དེ་རེད། ཁོང་ལྷ་ཐོ་ཐོ་རི་གཉན་བཙན་ནས་མི་རབས་བཞིའི་རྗེས་སུ་གཞི་ནས་རྒྱལ་པོར་མངའ་གསོལ། འོན་ཀྱང་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་ནི་སྤྱི་ལོ་ ༦༡༧ ལོར་སྐུ་འཁྲུངས་པ་དང་བར་དུ་རྒྱལ་ཐོག་གསུམ་བྱུང་ཡོད་པས། སྐུ་ཚེ་ཧ་ཅང་རིང་པོ་བཞུགས་པར་སྟོན་གྱི་ཡོད། དེར་བརྟེན་བོད་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་སྣ་ཚོགས་པའི་ནང་ལྷ་ཐོ་ཐོ་རི་གཉན་བཙན་གྱི་དུས་ཚིགས་དེ་གདམ་ཀ་ཅན་གསལ་གྱི་ཡོད། དཔེར་ན། ༢༥༤ ནས་ ༣༧༣ དང་ ༣༧༤ ནས་ ༤༩༣ ལྟ་བུ་དང་ཁོང་ལ་གླེག་བམ་དེ་དག་སྤྱི་ལོ་ ༣༣༣ ཡང་ན་ ༤༦༨ གང་རུང་ལ་ཐོབ་ཡོད། སྤྱི་ལོ་ ༦༡༨ ལོ་སྟེ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་སྐུ་འཁྲུངས་པའི་ལོ་གཅིག་གི་རྗེས་སུ་ཐང་རྒྱལ་རྒྱུད་ (༦༡༨-༩༠༧) དེ་རྒྱ་ནག་ཏུ་ཐང་གའོ་ཙུས་ (Tang Gaozu) (༦༡༨-༦༢༧) སྲོལ་གཏོད་པ་རེད།
རྒྱལ་པོ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ།
སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་དགུང་ལོ་བཅུ་གསུམ་སྐབས་སུ་རྒྱལ་པོར་མངའ་གསོལ། ཁོང་ནས་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་དང་ཕན་ཚུན་འབྲེལ་བ་དམ་ཟབ་ཡོང་ཕྱིར། རང་གི་བློན་པོ་ཞིག་བལ་པོའི་ཡུལ་དུ་བཏང་ནས་བལ་བཟའ་ཁྲི་བཙུན་དང་གཉེན་སྒྲིག་གོ་སྒྲིག་བྱས། བལ་པོའི་སྲས་མོ་ལ་བྷིར་ཀུ་ཏི་དེ་ཝི་ཞེས་ལྷ་མོ་ཁྲོ་གཉེར་ཅན་མ་ཟེར། བལ་བཟའ་ཁྲི་བཙུན་བོད་དུ་གཉེན་སྒྲིག་ཆེད་དུ་ཕེབས་པའི་སྐབས། རྟེན་སྐལ་དུ་ཇོ་བོ་མི་བསྐྱོད་རྡོ་རྗེ་གདན་དྲངས།
སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་ཁོང་གི་བློབ་པོ་ཐོན་མི་སཾ་བྷོ་ཊ་རྒྱ་གར་དུ་ལེགས་སྦྱར་སྐད་སྦྱོང་ཕྱིར་ག་དུས་བཏང་མིན་གསལ་པོ་ཞིག་མེད། གང་ལྟར་ཡང་། ཐོན་མིས་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་ལམ་ཀཥྨིར་ཡུལ་དུ་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བྲམ་ཟེ་ལི་པི་ཀ་རའམ་ལི་བྱིན་དང་ལྷ་རིག་པའི་སེང་གེ་གཉིས་ཀྱི་མདུན་ནས་སློབ་སྦྱོང་གནང་བ་རེད། ཐོན་མི་སཾ་བྷོ་ཊ་བོད་དུ་ལོག་ཕེབས་པའི་སྐབས། ཁོང་གིས་རྒྱ་གར་གྱི་བྲཧྨི་དང་གུཔྟའི་ཡིག་གཟུགས་ལ་གཞི་བྱས་ནས་བོད་སྐད་འབྲི་བའི་ཆེད་དུ་འབྲི་གཟུགས་ཤིག་གསར་སྐུན་མཛད་ཡོད། གཉན་པོ་གསང་བའི་གླེགས་བམ་དག་ཀྱང་ཁོང་གིས་བོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར།
ཨེ་ ཨེཧྥ་ རུ་ཌོཧྥ་ ཧོ་རེ་ནལ་ (A. F. Rudolf Hoernle) གྱིས་ (Manuscript Remains of Buddhist Literature Found in Eastern Turkistan) (ཤར་ཏུར་ཀི་ནས་རྙེད་སོན་བྱུང་བའི་ནང་པའི་རྩོམ་རིག་གི་ཤུལ་ལུས་ཡིག་ཆ་ཁག་) ཅེས་པའི་ནང་གསལ་ལྟར་ན། བོད་ཀྱི་འབྲི་གཟུགས་ནི་གཙོ་བོ་ལི་ཡུལ་གྱིས་བསྟུན་འགྱུར་བྱས་པའི་རྒྱ་གར་གུཔྟའི་འབྲི་གཟུགས་དེ་ལས་བྱུང་བ་ཞིག་རེད། འདི་ནི་བོད་དང་ལི་ཡུལ་གྱི་འབྲི་གཟུགས་ཀྱིས་ཡིག་འབྲུ་དང་པོ་དང་དབྱངས་རིང་པོ་སྟོན་པ་དང་། དེ་བཞིན་ཀ་མད་གོ་རིམ་གྱི་ནང་དུ་དབྱངས་རྣམ་འཇོག་པའི་ཆེད་བཀོལ་སྤྱོད་ཀྱི་ལུགས་སྲོལ་འདྲ་མཚུངས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པ་ལས་རྗེས་སུ་དཔགས་པ་ཡིན། ལུགས་སྲོལ་དེ་དག་ནི་རྒྱ་གར་ནས་བྱུང་བའི་འབྲི་གཟུགས་གཞན་ཕལ་ཆེ་བའི་ནང་བཀོལ་སྤྱོད་བྱས་པ་དང་ཧ་ཅང་མི་འདྲ་བའི་ཁྱད་པར་ཡོད།
ལི་ཡུལ་ནི་ཏ་རིམ་བྷ་སིན་གྱི་ལྷོ་ནུབ་མཐར་གྱི་དར་སྐུད་ཚོང་ལམ་དུ་ཡོད་པའི་ནང་པའི་རྒྱལ་ཁམས་ཤིག་ཡིན་པ་དང་། དེ་ནི་བོད་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་བྱང་ལ་ཆགས་ཡོད། ལི་ཡུལ་གྱི་མི་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་ནི་ཨི་རཱན་གྱི་མི་ཡིན་པ་དང་ནང་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་ནི་རྒྱ་གར་ནས་བྱུང་། ཁ་ཆེའམ་ཀཥྨིར་བརྒྱུད་ནས་ཚོང་ལམ་ཞིག་ལི་ཡུལ་ནས་བོད་དུ་ཡོད་པ་སོང་ཙང་། ཇི་ལྟར་ཨེ་ ཨེ་ཆུ་ ཧྥ་རེན་ཀེས་ (A. H. Francke) བྲིས་པའི་ (The Tibetan Alphabet, Epigraphia India, vol. 11) (བོད་ཀྱི་ཀ་མད། རྒྱ་གར་རྐོས་ཡིག །པོད་ ༡༡) པ་ལས། ཐོན་མི་སཾ་བྷོ་ཊས་ཀཥྨིར་ལ་ལི་ཡུལ་གྱི་དགེ་རྒན་མཇལ་འཕྲད་དང་སློབ་སྦྱོང་གནང་ཡོད་ཅེས་བརྗོད་ན་དེ་ནི་རྒྱུ་མཚན་མེད་པ་མིན་ཞེས་གསུངས།
ལི་བྱིན་ནི་ཐོན་མིའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལི་པི་ཀ་ར་ཞེས་པའི་བོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར་བའི་མིང་ཡིན་པ་དང་། དེ་ནི་ “འབྲི་གཟུགས་བཟོ་མཁན་ནམ་འབྲི་གཟུགས་སྦྱིན་མཁན་” ཞེས་སྒྱུར་གྱི་ཡོད། ཁོང་ནི་རྒྱ་གར་ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་བྲམ་ཟེ་ཞིག་ཡིན་པར་གྲགས། བོད་སྐད་ནང་ཁོང་གི་མིང་གི་ཡིག་འབྲུ་དང་པོ་ “ལི་” ཞེས་བྱ་བ་དེས་ཁོང་ལི་ཡུལ་ནས་ཡིན་པ་སྟོན་སྲིད། གང་ཡིན་ཞེ་ན། ལི་ཟེར་བ་ནི་བོད་སྐད་ནང་ལི་ཡུལ་ལ་གོ་བ་ཡིན། དེར་བརྟེན་བོད་སྐད་ཀྱི་ལི་བྱིན་ནི་ལི་ཡུལ་གྱི་འབྲི་གཟུགས་སྦྱིན་མཁན་ཞེས་པར་གོ་སྲིད་པ་ཞིག་རེད། འོན་ཀྱང་ལི་ཟེར་བ་དེ་ལི་པི་ཀ་རའི་ཡིག་འབྲུ་དང་པོ་ལི་ཟེར་བ་དེའི་སྒྲ་སྒྱུར་བ་ཞིག་ཀྱང་ཡིན་སྲིད། གང་ཡིན་ཞེ་ན། དེའི་སྐབས་སུ་བོད་ཀྱི་སྐད་ཡིག་ནང་འབྲི་གཟུགས་ཞེས་པ་དེ་ལ་བོད་ཡུལ་རང་དུ་ས་སྐྱེས་རྡོ་སྐྱེས་ཀྱི་ཚིག་ཅིག་མེད་པ་རེད།
མཁས་དབང་ནམ་མཁའི་ནོར་བུས་མཛད་པའི་གཟི་ཡི་ཕྲེང་བའི་ནང་། བོད་ཀྱི་འབྲི་གཟུགས་ནང་གི་ཡི་གེ་རྣམས་ནི་ཞང་ཞུང་རྙིང་མའི་སྨར་ཡིག་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ཞེས་གསུངས་ཤིང་། དེའང་མཐར་ཐུག་རྒྱ་གར་གྱི་འབྲི་གཟུགས་ཤིག་ནས་བྱུང་ཡོད་ངེས་རེད། ཞང་ཞུང་ནི་བོད་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་ཆགས་པའི་སྟོད་མངའ་རིས་རྒྱལ་གཞིས་ཤིག་ཡིན་པ་དང་། དེ་ནི་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་སྔོན་ནས་བྱུང་བ་དང་གནའ་བོ་བོད་དུ་ཐོག་མར་བྱུང་བའི་ཆོས་ལུགས་བོན་གྱི་བསྟན་པ་དར་ཡུལ་དེ་ཡིན་པ་རེད། དེ་ལ་ཡར་ཀླུངས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དང་པོ་གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོའི་སྔོན་དུ་རྒྱལ་པོ་བཅོ་བརྒྱད་བྱུང་ཡོད། ཐོན་མི་སཾ་བྷོ་ཊ་ཀཥྨིར་ལ་བསླེབ་པར་ཞང་ཞུང་བརྒྱུད་དགོས་ཀྱི་ཡོད། ལི་ཟེར་བ་ཞང་ཞུང་གི་རྫོང་ཞིག་གི་མིང་ཡང་ཡིན་པ་དང་དེ་ནི་ཞང་ཞུང་རྒྱལ་པོའི་ཁྱིམ་ཚང་གི་མིང་གི་ཆ་ཤས་ཡིན་པ་རེད། དེར་བརྟེན་ཕྱོགས་གཞན་ཞིག་ནས་ལི་བྱིན་ཟེར་བ་དེ་ཞང་ཞུང་ཁྱིམ་ཚང་གི་འབྲི་གཟུགས་སྦྱིན་མཁན་ཞེས་པའི་དོན་ཡིན་སྲིད། དེ་ནས་བོད་ཀྱི་འབྲི་གཟུགས་དེ་ཕལ་ཆེར་རྒྱ་གར་དང་། ལི་ཡུལ། ཞང་ཞུང་བཅས་འཁུང་ཁུངས་གསུམ་ཀས་ཤུགས་རྐྱེན་བྱས་ཡོད་པའི་བཟོ་འདྲ་ཞིག་ཡོད།
དེ་ནས་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་རྒྱ་ནག་དང་མཉམ་དུའང་མནའ་འབྲེལ་གཅིག་མཚུངས་ཤིག་བཙལ་གནང་ཞིང་། དེ་ནི་རྒྱ་ནག་གི་སྲས་མོ་རྒྱ་བཟའ་ཀོང་ཇོའམ་ཝུན་ཤིང་ཀོང་ཇོ་ཟེར་བ། ཐང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གོང་མ་ཐེ་ཙུང་ (༦༢༧-༦༥༠) གི་སྲས་མོ་ཡིན་པ་རེད། འོན་ཀྱང་གཉེན་སྒྲིག་འདིའི་གོ་སྒྲིག་འདི་ཕྱིར་བཤོལ་བྱུང་ཡོད། གང་ཡིན་ཞེ་ན། ཐོ་ཀི་ཀི་ (Thokiki) ཟེར་བ་དེང་སང་རྒྱ་ནག་གི་མངའ་སྡེ་ཆིང་ཧ་ཡེ་དང་ཨ་མདོའི་བྱང་ཕྱོགས་ཀོ་ཀོ་ནོར་དུ་ཡོད་པའི་ཐུ་ལུ་ཧུན་ཨ་ཞའི་ (Tuyuhun) རྒྱལ་གཞིས་ཀྱི་དབང་སྒྱུར་བ་ཞིག་ཡིན་པ་དེས་ཀྱང་རྒྱ་ནག་གི་སྲས་མོ་གཉེན་དུ་བསླང་རྒྱུའི་རེ་བ་བྱེད་བཞིན་ཡོད། ཐུ་ལུ་ཧུན་ཨ་ཞས་དུས་རབས་བཞི་པའི་འགོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ས་ཁུལ་དེར་དབང་སྒྱུར་བྱས་ཡོད།
སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་བོད་དབུས་ལས་བརྒལ་ནས་ས་གནས་གཞན་དང་གཞན་དུ་རང་གི་རྒྱལ་ཁམས་རྒྱ་སྐྱེད་དང་རྩ་འཛུགས་ཀྱི་དགོངས་གཞི་ཡོད་པ་དང་། དེ་ཡང་ཐོག་མར་བྱང་དང་ཤར་ནས་འགོ་འཛུགས་གནང་འཆར་ཡོད། རྗེས་སུ་དམག་འཁྲུག་ཡུན་རིང་ཞིག་བྱུང་ཞིང་། དེའི་སྐབས་སུ་ཁོང་གིས་ཅང་ (Qiang) དང་། སྦས་ལང་། (Bailan) ཐང་ཤང་ (Dangxian) གི་རུས་སྡེ་རྣམས་དབང་སྒྱུར་བྱས། ད་ལྟར་རྒྱལ་ཁམས་རྒྱ་ཆེར་དབང་སྒྱུར་བྱེད་མཁན་བོད་ཀྱི་བཙན་པོ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་སླར་ཡང་རྒྱ་ནག་གི་རྒྱལ་པོ་ཐེ་ཙུང་ལ་རང་གི་སྲས་མོ་གཉེན་དུ་བསླང་རྒྱུའི་སྐོར་དྲིས་ཀྱང་། དེ་ལ་ངོས་ལེན་མ་བྱས་པའི་སྐབས། སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་རྒྱ་ནག་གི་མཐའ་མཚམས་ཞིང་ཆེན་སུང་ཞོའུ་ (Songzhou) ཟེར་བ་དེ་དེང་སང་སི་ཁྲོན་ (Sizhuan) ཞིང་ཆེན་ལ་འཐབ་རྒོལ་བྱས་པ་རེད། མཐར་སྤྱི་ལོ་ ༦༤༡ ལོར་ཁོང་ལ་རྒྱ་ནག་གོང་མའི་སྲས་མོ་མནའ་མར་ཐོབ། རྒྱ་བཟའ་བོད་དུ་ཕེབས་སྐབས་རྟེན་སྐལ་དུ་སྟོན་པའི་སྐུ་འདྲ་གཞན་ཞིག་གདན་དྲངས་པ་ནི་ཇོ་བོ་ཤཱཀྱ་མུ་ནེ་ཡིན་པ་རེད།
དེ་ལྟར་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་ར་སར་གཙུག་ལག་ཁང་གཉིས་བཞེངས་མཛད། ཕྱིས་སུ་དེ་ལ་ལྷ་ས་ཞེས་གྲགས་པ་རེད། དེ་ནི་རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོ་བལ་བཟའ་དང་རྒྱ་བཟའ་གཉིས་ནས་རྟེན་སྐལ་དུ་གདན་དྲངས་པའི་སྟོན་པའི་སྐུ་འདྲ་གཉིས་འཇོག་ས་ཡིན་པ་རེད། ར་མོ་ཆེ་གཙུག་ལག་ཁང་ནི་བལ་བཟའ་ཁྲི་བཙུན་གྱིས་གདན་དྲངས་པའི་སྐུ་བརྙན་གྱི་ཆེད་དུ་དང་ར་ས་འཕྲུལ་སྣང་གཙུག་ལག་ཁང་ཞེས་ཕྱིས་སུ་ཇོ་ཁང་ཟེར་བ་དེ་རྒྱ་བཟའ་ཀོང་ཇོའི་སྐུ་རྟེན་གྱི་ཆེད་དུ་བཞེངས་མཛད་པ་རེད། བདེ་འཇགས་ཉེན་སྲུང་རྒྱུ་མཚན་དུ་བྱས་ནས་སྐུ་འདྲ་གཉིས་ཀྱི་ཆགས་ཡུལ་མི་རབས་རྗེས་མའི་དུས་སྐབས་སུ་ཕན་ཚུན་བརྗེ་ལེན་བྱས་ཡོད།
དུས་སྐབས་དེའི་རིང་ལ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་ཁམས་དེ་མུ་མཐུད་རྒྱ་སྐྱེད་བཏང་ནས་བྱང་སྦར་མ་དང་དེ་རྗེས་སྤྱི་ལོ་ ༦༤༠ ལོར་བལ་པོའི་ཡུལ་དུའང་དར་སྤེལ་བཏང་། འདི་ནི་བལ་ཡུལ་ནང་གཙང་དང་། བླ་མ། ཤར་པ། རྟ་མང་བཅས་བོད་ཀྱི་མི་རྒྱུད་ཐོག་མར་བྱུང་བའི་སྐབས་རེད། སྤྱི་ལོ་ ༦༤༣ ལོར་ཞང་ཞུང་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱི་དབང་སྒྱུར་བ་མཐའ་མ་སྟེ། ལེགས་མིའམ་ཡང་ན་དེ་ལས་གྲགས་ཆེ་བ་ནི་བོད་སྐད་ནང་ལི་མིག་རྐྱ་ཞེས་དང་། ཞང་ཞུང་སྐད་དུ་ལིག་མྱི་རྐྱ་མགོ་བཏགས་ཞུས་པ་དང་ཞང་ཞུང་ནི་མངའ་འབངས་ཀྱི་ཞིང་ཆེན་ཞིག་ཏུ་གྱུར་བ་དང་བསྟུན་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་ཁམས་དེ་མུ་མཐུད་ནས་རྒྱ་སྐྱེད་བྱུང་ཡོད།
བོད་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་ཁག་ནས་ལུང་འདྲེན་བྱེད་པ་ལྟར། མཁས་དབང་ནམ་མཁའི་ནོར་བུའི་གཟི་ཡི་ཕྲེང་བའི་ནང་། སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་ཆེས་ཐོག་མའི་ཞང་ཞུང་དང་ཞི་བདེའི་འབྲེལ་ལམ་ཞིག་ཡོད། དོན་ངོ་མར་བོད་ཀྱི་བཙན་པོའི་བཙུན་མོ་དང་པོ་དེ་ནི་རྒྱལ་པོ་ལི་མིག་རྐྱའི་སྲས་མོ་ལི་ཐིག་སྨན་ཡིན་པ་དང་། དེའི་བརྗེ་ལེན་གྱི་ཚུལ་དུ་རང་གི་མཆེད་མོ་ཞང་ཞུང་རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོར་བཏང་བ་རེད། ཞང་ཞུང་རྒྱལ་པོའི་སྲས་མོས་ཡར་ཀླུངས་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་གནའ་བོའི་བོན་གྱི་རིག་གཞུང་གི་རྣམ་པ་མང་པོ་ཞིག་གདན་དྲངས་ཡོད། འོན་ཀྱང་སྤྱི་ལོ་ ༦༤༣ ལོར་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་ཞང་ཞུང་ལ་འཐབ་རྒོལ་དང་བཅས་དབང་སྒྱུར་བྱས་ཤིང་། རྒྱལ་པོ་ལི་མིག་རྐྱ་བཀྲོངས་པ་རེད།
བོད་དང་རྒྱ་ནག་དབར་གྱི་འབྲེལ་བ་བཟང་པོ་དེ་ཁེ་བཟང་བླངས་ཏེ། སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་སྤྱི་ལོ་ ༦༤༥ ལོར་ཐང་གོང་མར་འབོད་སྐུལ་ཞིག་བཏང་བ་དང་དེའི་རྗེས་ཐོག་ནས་དེང་སང་གི་ཤང་ཙིའི་ (Shanxi) ཞིང་ཆེན་དུ་ཡོད་པའི་འཇམ་དཔལ་དབྱངས་ཀྱི་གནས་མཆོག་རྒྱ་ནག་རི་བོ་རྩེ་ལྔར་ (Wutaishan) ལྷ་ཁང་ཞིག་ཀྱང་བཞེངས།
སྤྱི་ལོ་ ༦༤༨ ལོར་རྒྱ་ནག་གོང་མ་ཐའི་ཛུང་གིས་རྒྱ་གར་གྱི་རྒྱལ་པོ་ཧརྴ་ (༦༠༦-༦༤༧) ལ་མཐུན་འབྲེལ་གྱི་བརྡ་ལན་སྐྱེལ་མཁན་ཞིག་བཏང་། བརྡ་ལན་སྐྱེལ་མཁན་དེ་རྒྱ་གར་ལ་འབྱོར་བའི་སྐབས། རྒྱལ་པོ་ཧརྴ་འདས་གྲོངས་སུ་ཕྱིན་པ་དང་ཁོང་གི་བློན་པོ་ཨརྗུན་ནམ་སྲིད་སྒྲུབ་ཀྱིས་རྒྱུད་འཛིན་བྱེད་བཞིན་ཡོད། སྲིད་སྒྲུབ་ནི་ནང་ཆོས་ལ་བཟོད་སྒོམ་མི་ཐུབ་མཁན་ཞིག་ཡིན་པ་སོང་ཙང་། རྒྱ་ནག་ནས་བཏང་བའི་བརྡ་ལན་སྐྱེལ་མཁན་མང་ཆེ་བ་བསད་པ་རེད། སྲོག་ཉེན་ལས་ཐར་མཁན་རྣམས་བལ་ཡུལ་དུ་བྲོས་ནས་དེར་བོད་མི་ནས་རོགས་བཙལ་བ་རེད། དེའི་རྗེས་སུ་བོད་ཀྱི་དམག་མིས་རྒྱ་གར་གྱི་མངའ་སྡེ་བི་ཧཱར་ལ་སྲིད་སྒྲུབ་ལ་བཙན་འཛུལ་དང་བཅས་ཕམ་པར་བྱས། འོན་ཀྱང་དེ་ལྟར་ཕམ་ཉེས་ཤོར་བ་འདི་རྒྱ་གར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཁག་གི་ནང་བཀོད་མེད། དེའི་རྗེས་སུ་མི་རིང་བར་སྤྱི་ལོ་ ༦༤༩ ལོར་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་སྐུ་གཤེགས་པ་རེད།
རྒྱལ་པོ་མང་སྲོང་མང་བཙན།
དེའི་རྗེས་ཀྱི་བོད་ཀྱི་བཙན་པོ་ནི་མང་སྲོང་མང་བཙན་ (༦༤༩-༦༧༨) རེད། ཁོང་གི་བློན་པོ་མགར་སྟོང་བཙན་ཡུལ་སྲུང་ (འདས་ལོ་ ༦༦༧) གི་འགོ་ཁྲིད་འོག་བོད་ཀྱི་དམག་མིས་སྤྱི་ལོ་ ༦༥༥ ནས་བཟུང་སྟེ་ ༦༦༦ བར་དུ་དམག་འགུལ་རིང་པོ་ཞིག་སྤེལ་བ་བརྒྱུད་དེ་ཐུ་ལུ་ཧུན་གྱི་ (Tuyuhun) རྒྱལ་གཞིས་དབང་དུ་བསྡུས་པ་རེད། སྤྱི་ལོ་ ༦༧༢ ལོར་ཁོང་ཚོའི་ཕམ་ཉེས་མཐའ་མ་ལ་བརྟེན་ནས་ཐུ་ལུ་ཧུན་གྱི་སྐྱབས་བཅོལ་བ་མང་པོ་ཞིག་ནི་དེང་སང་ལྷོ་ཀན་སུའུ་ཞིང་ཆེན་གྱི་ས་ཁུལ་ལིང་ཞའོ་ (Liangzhou) ལ་ཐང་གི་སྲུང་སྐྱོབ་འོག་སླར་ཡང་གཞིས་ཆགས་པ་རེད།
བོད་ཀྱི་དམག་མི་རྣམས་ཀན་སུའུའི་སྐམ་རྒྱུད་སྲང་ལམ་བརྒྱུད་ནས་རྒྱ་ནག་ནས་དར་སྐུད་ཚོང་ལམ་འགྲམ་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་ཆེ་ཁག་རྣམས་དབང་དུ་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་མུ་མཐུད་ནས་ཐོན་པ་རེད། སྤྱི་ལོ་ ༦༦༨ ལོར་ཁོ་ཚོས་ཏ་རིམ་བྷེ་སིན་ (Tarim Basin) གྱི་ཤར་མཐའ་ལ་དྲི་མ་འཁོལ་ཞེས་པའི་ས་ཆར་དམག་མིའི་མཁར་རྫོང་ཞིག་བཙུགས། ལོ་རྗེས་མའི་སྤྱི་ལོ་ ༦༦༩ ལོར་ས་ཁུལ་དེའི་ཤར་ཏུར་ཀིའི་དཔོན་པོ་མང་པོས་བོད་ཀྱི་བཙན་པོ་རྣམས་ལ་ལར་ཞེན་ཡོད་པའི་དམ་བཅའ་བཞག་པ་རེད། འདི་ནི་ཤར་ཏུར་ཀིའི་རྒྱལ་རྒྱུད་དང་པོ་ (༥༥༢-༦༣༠) ཉམས་པ་དང་ཤར་ཏུར་ཀིའི་རྒྱལ་རྒྱུད་གཉིས་པ་ (༦༨༢-༧༤༤) འགོ་ཚུགས་པའི་བར་གྱི་དུས་སྐབས་སོ།།
སྤྱི་ལོ་ ༦༧༠ ཙམ་ནས་བོད་ཀྱི་དམག་དཔུང་གིས་ཏ་རིམ་བྷ་སིན་ཏེ། ཨན་ཤིའི་དམག་དཔུང་བཞི་པོ་ཚང་མ་དབང་དུ་བསྡུས། ཨན་ཤིའི་དམག་དཔུང་བཞི་ནི་ཀུ་ཆ་ (Kucha) དང་། ལི་ཡུལ། (Khotan) ཀཤ་གར། (Kashgar) ཀ་ར་ཤ་ཧྲི་ (Karashahr) (འདི་ལ་ཨགྣི་ཞེས་ཀྱང་གྲགས་) བཅས་བྱེ་ཐང་དཀྱིལ་གྱི་ས་ཆ་གཤིན་པོའི་རྒྱལ་གཞིས་སུ་ཆགས་ཡོད། དེ་ནི་དེང་སང་གི་དུས་སུ་ཤིང་ཅང་ཞིང་ཆེན་ཏེ། ཏ་རིམ་བྷ་སིན་གྱི་ནུབ་མཐའི་ཉེ་འགྲམ་དུ་ཡོད་པ་རེད། ཐང་རྒྱ་ནག་གིས་སྤྱི་ལོ་ ༦༤༨ ནས་༦༥༨ བར་ལ་དམག་མིའི་མཁར་རྫོང་དེ་དག་བཙུགས།
དུས་ཡུན་དེའི་སྔ་ཕྱི་བར་གསུམ་དུ་བོད་དང་ཐང་རྒྱ་ནག་གི་དམག་མི་རྣམས་ཕན་ཚུན་འཐབ་རྒོལ་བྱས། ཐང་གི་ལོ་རྒྱུས་ནང་ཕམ་ཉེས་སྡུག་ཤོས་དེ་ནི་དེང་སང་གི་དུས་སུ་ཆིང་ཧ་ཡེ་ (Qinghai) ཞིང་ཆེན་གྱི་ཀོ་ཀོ་ནོར་མཚོའི་ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་ཡོད་པའི་རྡ་སན་ཅན་ (Dafeichuan) ཞེས་པའི་ས་ཆར་བྱུང་ཡོད། དེའི་སྐབས་སུ་བོད་ཀྱི་དམག་མི་འབུམ་གཉིས་ཀྱིས་ཐང་གི་དམག་དཔོན་ཞེ་རེན་ཀུའེའི་ (Xue Rengui) དམག་མི་ཆིག་འབུམ་རྩ་གཏོར་བཏང་། ཀན་སུའི་ཞིང་ཆེན་དུ་བོད་དམག་གིས་ཐང་གི་གྲོང་སྡེ་མང་པོ་དཔུང་འཇུག་བྱས་ཀྱང་། དམག་འཁྲུག་དེ་ཐག་ཆོད་པ་ཞིག་བྱུང་མེད་པ་དང་བོད་ཀྱིས་ས་ཁུལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དབང་དུ་བསྡུ་ཐུབ་པ་བྱུང་མེད།
རྒྱལ་པོ་ཁྲི་འདུས་སྲོང་མང་རྗེ།
བོད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་མང་སྲོང་མང་བཙན་སྤྱི་ལོ་ ༦༧༦ ལོར་སྐུ་གཤེགས། ཁོང་གི་རྗེས་སུ་ཁྲི་འདུས་སྲོང་མང་རྗེ་ (༦༧༧-༧༠༤) ཟེར་བ་དེ་བྱུང་། རྒྱལ་པོ་བྱིས་པ་ན་ཚོད་མ་ལོངས་པའི་སྐབས། མང་སྲོང་མང་བཙན་གྱི་བློན་པོ་མགར་གྱི་རིགས་རྒྱུད་པ་མར་བཙན་ཉེན་གྱིས་རྒྱལ་ཚབ་ལྟ་བུར་དབང་ཆ་ཤུགས་ཆེན་གྱིས་དབང་སྒྱུར་མུ་མཐུད་བྱས། དེ་དག་གི་ལམ་སྟོན་འོག་བོད་ཀྱི་དམག་དཔུང་གིས་མུ་མཐུད་དེ་ཐང་རྒྱ་ནག་ལ་འཐབ་འཛིངས་བྱས།
ཁྲི་འདུས་སྲོང་མང་རྗེ་སྤྱི་ལོ་ ༧༠༤ ལོར་དེང་སང་གི་དུས་སུ་ཡུ་ནན་ཞིང་ཆེན་དུ་ཆགས་པའི་ནན་ཆའོ་ (Nan Chao) ཞེས་པའི་ས་ཆར་སྐུ་གཤེགས། ཐོག་མར་ཐེ་ལེནྜའི་བེའི་རུས་རྒྱུད་ནང་གི་གཅིག་གིས་དེར་སྤྱི་ལོ་ ༦༤༩ ལོར་རྒྱལ་གཞིས་ཆུང་ཆུང་ཞིག་བཙུགས། སྤྱི་ལོ་ ༦༨༠ ལོར་བོད་ཀྱི་དམག་གིས་དེ་དབང་དུ་བསྡུས། འོན་ཀྱང་སྤྱི་ལོ་ ༧༠༣ ལོར་རྒྱལ་གཞིས་དེ་བོད་འོག་ཏུ་མིང་ཙམ་དབང་སྒྱུར་མངའ་སྡེ་ཞིག་ཏུ་གྱུར། ས་ཁུལ་དེའི་ནང་གི་བེའི་རྒྱལ་གཞིས་ཆུང་ངུ་འགའ་ཞིག་དང་ཆིག་སྒྲིལ་ཐོག་ནས་རྒྱལ་གཞིས་དངོས་ལ་རིམ་གྱིས་འགྱུར་ལྡོག་གོང་འཕེལ་ཕྱིན་ཏེ་ནན་ཞའོ་ (Nanzhao) (༧༣༧-༩༠༢) ཟེར་བའི་མིང་ཐོགས། ས་ཁུལ་འདི་ནི་རྒྱ་དཀར་ནག་གཉིས་ཀྱི་ཚོང་ལམ་དུ་ཆགས་ཤིང་། དེ་ནི་བྱང་སྦར་མ་ནས་བརྒྱུད་དེ་འགྲོ་གི་ཡོད། བོད་པ་ཚོ་མ་སླེབས་གོང་ལ་གནས་བརྟན་སྡེ་པ་དང་སྔ་མོའི་རྒྱ་ནག་གི་ཐེག་པ་ཆེན་པོའི་ནང་ཆོས་གཉིས་ཀ་དེར་ཡོད། ནང་པའི་ལུགས་ལྟར་ན། ས་ཁུལ་དེའི་ནང་གི་ཐེག་དམན་རྣམས་ནི་རྒྱ་གར་མཽརྱ་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་མྱ་ངན་མེད་ (སྤྱི་ལོའི་སྔོན་གྱི་ལོ་ ༢༧༣-༢༣༢) ཀྱི་སྲས་གསུམ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན།
རྒྱལ་པོ་མེས་ཨག་ཚོམ།
ཁྲི་ལྡེ་གཙུག་བརྟན་ནམ་མེས་ཨག་ཚོམ་གྱིས་རང་གི་ཡབ་རྗེ་ཁྲི་འདུས་སྲོང་མང་རྗེའི་ཤུལ་འཛིན་དུ་རྒྱལ་ཁྲིར་འཁོད་པའི་སྐབས་སུ་ཁོང་དགུང་ལོ་བདུན་དུ་སོན། དར་མའི་དུས་སྐབས་སུ་མ་བསླེབ་བར་དུ་ཁོང་གི་རྨོ་མོ་སྟེ། བཙུན་མོ་འབྲོ་བཟའ་ཁྲི་མ་ལོད་ཀྱིས་ཁོང་གི་རྒྱལ་ཚབ་ཏུ་སྲིད་དོན་བསྐྱངས། དེ་ནི་སྤྱི་ལོ་ ༧༠༤་ནས་༧༡༢ བར་ཡིན། རྒྱལ་པོ་ཁྲི་ལྡེ་གཙུག་བརྟན་གྱི་སྐུ་དུས་ (༧༡༢-༧༥༥) སུ་ཁོང་གིས་ལྷ་སའི་ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་ལྷ་ཁང་གསུམ་བཞེངས། བོད་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་ཡིག་ཆ་གཞན་ཁག་ལྟར་ན། ཁོང་གིས་ལྷ་ཁང་ལྔ་མཉམ་དུ་བཞེངས་ཞེས་གསལ།
སྤྱི་ལོ་ ༧༡༠ ལོར་རྒྱག་ནག་རྒྱལ་པོའི་སྲས་མོ་ཀིམ་ཤིང་ (Jincheng) ཟེར་བ་ཐང་གི་གོང་མ་ཀྲུང་ཙུང་ (Zhongzong) (སྲིད་དབང་སྐྱོང་ཡུན། ༧༠༥-༧༡༠) གི་བུ་མོའི་ཚབ་ཉར་བ་ཞིག་མེས་ཨག་ཚོམ་ལ་མནའ་མར་སྤྲད་པ་རེད། འདི་ནི་ཁྲི་མ་ལོད་ཀྱི་འབོད་སྐུལ་ལྟར་བྱུང་ཞིང་། དེ་ལ་ཐང་གོང་མས་བོད་དང་རྒྱ་ནག་དབར་གྱི་དངངས་འཚབ་དེ་གཅོག་ངེས་པའི་རེ་བ་དང་བཅས་མོས་མཐུན་བྱས། འོན་ཀྱང་དམིགས་ཡུལ་དེ་དངོས་སུ་སྒྲུབ་མེད། ཀིམ་ཤིང་བོད་དུ་སྐྱིད་པོ་མེད་པ་དང་ཁེར་རྐྱང་ཚོར་བ། དེ་བཞིན་མེས་ཨག་ཚོམ་གྱི་བཙུན་མོ་གཞན་དག་གིས་ཕྲག་དོག་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། ཀིམ་ཤིང་ནི་ནང་པ་ཆོས་སེམས་ཅན་ཞིག་ཡིན་པས། ཁོང་གིས་སྤྱི་ལོ་ ༧༣༧ ལོར་ལི་ཡུལ་དུ་ནང་པའི་རྒྱབ་འགལ་གྱི་སྡུག་སྦྱོང་འོག་ནས་བྲོས་བྱོལ་སླེབས་པའི་ནང་པའི་སྐྱབས་བཅོལ་བ་རྣམས་ལ་སྐྱབས་བཅོལ་བའི་ཐོབ་ཐང་སྤྲད་ཡོད།
སྤྱི་ལོ་ ༧༡༩ ལོར་རྒྱ་ནག་གོང་མ་ཞུན་ཙུང་ (Xuangzong) (༧༡༣-༧༥༦) གིས་བོད་དང་ཨེ་རབ་ཀྱི་ཡར་རྒྱས་བཀག་འགོག་ཆེད་དམག་མིའི་རྩོལ་བ་མང་དུ་བཏང་ཡོད། དུས་སྐབས་དེའི་རིང་དང་དེའི་སྔོན་གྱི་དུས་སྐབས་མི་འདྲ་བའི་ནང་། བོད་ནི་མཐུན་ཕྱོགས་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཏུ་གྱུར་བ་དང་ཁྱིམ་མཚེས་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཨེ་རབ་ཨུ་མེ་ཡ་དའི་ཁ་ལིཧྥ་ (Umayyad Caliphate) (༦༦༡-༧༥༠) དང་མཉམ་དུ་ཚོང་འབྲེལ་བྱུང་། དཔེར་ན། སྤྱི་ལོ་ ༧༡༧ ལོར་བོད་དང་ཨེ་རབ་རྣམས་ཀྱིས་ཀུ་ཆར་ (Kucha) ཡོད་པའི་རྒྱ་མི་ལ་འཐབ་འཛིངས་ཆེད་དམག་ལ་མཉམ་བཞུགས་བྱས། ཨུ་མེ་ཡ་དའི་རྒྱལ་རྒྱུད་དང་དྷ་མས྄་ཁུས྄་ (Damascus) ལ་ཡོད་པའི་དེའི་རྒྱལ་ས་དང་བཅས་པས་ཕལ་ཆེར་དབུས་ཤར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་ནུབ་ཏུར་ཀིའི་ཆ་ཤས་བཅས་ཁོངས་སུ་བསྡུས།
འོན་ཀྱང་། སྤྱི་ལོ་ ༧༣༠ ལོར་བོད་དང་རྒྱ་ནག་ཞི་བའི་ཆིངས་ཡིག་ཅིག་བཞག་ནས་ཀོ་ཀོ་ནོར་མཚོའི་ཤར་ཕྱོགས་སུ་རྒྱལ་རྒྱུད་གཉིས་ཀྱི་དབར་ལ་ས་མཚམས་གཏན་འབེབས་བྱས། ཞི་བའི་ཆིངས་ཡིག་དེ་ལོ་བཅུའི་རིང་གནས། དེའི་རིང་ལ་གཞུང་གི་སྐུ་ཚབ་རྣམས་འཆར་ཅན་དུ་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་ས་ལྷ་ས་དང་རྒྱ་ནག་གི་ཧྲང་ཨན་ (Chang’an) (དེང་སང་ཤིའན་) བར་ལ་འགྲོ་སྐྱོད་བྱས། འོན་ཀྱང་སྤྱི་ལོ་ ༧༤༠ ལོར་ཐང་དམག་དཔུང་གིས་འཐབ་རྒོལ་བྱས་ཏེ། སླར་ཡང་རྒྱ་བོད་ས་མཚམས་སུ་གནད་འགག་ཆེ་བའི་ས་ཁུལ་ཁག་སྟངས་འཛིན་བྱ་རྒྱུའི་དབང་ཆ་ཐོབ།
སྤྱི་ལོ་ ༧༤༡ ལོར་རྒྱ་བཟའ་ཀིམ་ཤིང་འདས་གྲོངས་སུ་གྱུར་བ་སྙན་སྒྲོན་ཞུ་བ་དང་ཞི་བདེའི་རེ་སྐུལ་བཅས་ཀྱི་ཆེད་དུ་བོད་ནས་རྒྱ་ནག་ལ་ཕོ་ཉ་ཞིག་བཏང་། འོན་ཀྱང་རྒྱ་ནག་གིས་ངོས་ལེན་བྱས་མེད། བོད་ཀྱིས་རྒྱ་ནག་གིས་བཟུང་བའི་ས་ཁུལ་ལ་དམག་མི་ཞིག་བཏང་ནས་དེ་དང་གི་ཆིང་ཧཡེ་ (Qinghai) དང་སི་ཁྲོན་ (Sichuan) ཞིང་ཆེན་ནང་ཡོད་པའི་ས་མཚམས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་འགའ་ཞིག་འཛིན་བཟུང་བྱས། ཡིན་ནའང་སྤྱི་ལོ་ ༧༤༧ ལོར་ཀོ་རི་ཡའི་དམག་སྤྱི་གའོ་ ཞིཡྱན་ཞིའི་ (Gao Zianzhi) བཀའ་འོག་ཏུ་རྒྱ་མིས་ས་ཁུལ་འདི་ནས་བོད་མི་ཚོ་མཐར་སྐྲོད་བཏང་།
དམག་འཁྲུག་དེ་དག་ལ་མ་ལྟོས་པར། ཨེས་ཨག་ཚོམ་གྱིས་སྤྱི་ལོ་ ༧༥༡ ལོར་ཐང་གོང་མའི་ཕོ་བྲང་དུ་ཧཱན་རྒྱ་ཡི་ནང་ཆོས་སྦྱོང་ཆེད་ད་དུང་ཕོ་ཉ་ཞིག་བཏང་། སྤྱི་ལོ་ ༧༥༡ ནི་ཨུ་མེ་ཡ་ད་བརྗེ་ཚབ་བྱས་པའི་གསར་དུ་བཙུགས་པའི་ཨེ་རབ་ ཨབྷ་སིད་ ཁ་ལིཧྥ་ (Arab Abbasid Caliphate) (སྤྱི་ལོ་ ༧༥༠-༡༢༥༨) ཡིས་ཐང་རྒྱ་ནག་གི་དམག་དཔུང་རྣམས་ཏ་ལས྄་ཆུ་བོར་ (Talas River) ཕམ་ཉེས་བཏང་བའི་ལོ་དེ་ཡིན་ཞིང་། རྒྱ་ནག་གི་ས་ཁུལ་ནུབ་ཏུར་ཀི་ལ་རྒྱ་སྐྱེད་གཏོང་བ་དེ་མཇུག་སྒྲིལ་བ་རེད།
སྤྱི་ལོ་ ༧༥༥ ལོར་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་རྒྱལ་པོའི་ནང་ཆོས་ལ་སྤྲོ་བ་ཡོད་པ་དང་རྒྱ་ནག་ལ་མུ་མཐུད་ནས་ཞི་མཐུན་གྱི་བསམ་ཕྱོགས་ཡོད་པ་ལ་འགལ་ཟླར་ལང་མཁན་གྱི་རྙིང་ཞེན་ཅན་དང་ཕྱི་ལུགས་ལ་ཞེད་སྣང་ཅན་གྱི་བོན་ཤོག་ཁག་གི་ཆ་ཤས་ཡིན་པའི་བོན་པོ་གཉིས་ཀྱིས་མེས་ཨག་ཚོམ་ལྐོག་གསོད་བྱས། འདི་ནི་རྒྱ་ནག་ཏུ་བྱུང་བའི་ཨན་ལུ་ཤན་ངོ་ལོག་ (An Lushan Rebellion) (༧༥༥-༧༦༣) འགོ་ཚུགས་པ་དང་ལོ་གཅིག་པ་ཡིན་ཞིང་། དེས་གནས་སྐབས་རིང་ཐང་རྒྱལ་རྒྱུད་བཙན་དབྱུང་བཏང་།
མེས་ཨག་ཚོམ་གྱི་སྲས་གཞོན་པ་སྟེ། ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་ (སྤྱི་ལོ་ ༧༤༢-༧༩༨) བོད་ཀྱི་རྒྱལ་ཐོག་རྗེས་མ་ཆགས་པ་རེད།
ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན།
ཆོས་རྒྱལ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་ཡང་ནང་ཆོས་ལ་ཐུགས་འཁུར་ཆེ་ལ་རྒྱབ་སྐྱོར་གནང་མཁན་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། བོན་པོའི་ཆོས་ལུགས་མོས་འདེམས་བྱེད་མཁན་གྱི་རྙིང་ཞེན་ཅན་དང་ཕྱི་ལུགས་ལ་ཞེད་སྣང་ཅན་གྱི་བློན་པོ་མང་པོས་རྒྱལ་པོའི་འགལ་ཟླར་ལངས། སྤྱི་ལོ་ ༧༦༡ ལོར་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱིས་རང་གི་བློན་པོ་གསལ་སྣང་བལ་པོའི་ཡུལ་བརྒྱུད་དེ་རྒྱ་གར་དུ་བཏང་། དེ་ནི་རྒྱ་གར་བྱང་གི་ཕྱོགས་སུ་ཆགས་པའི་ནང་པའི་ཤེས་ཡོན་གྱི་བསྟི་གནས་སྐད་གྲགས་ཆེ་ཤོས་ཡིན་པ་དཔལ་ནཱལནྜཱའི་དགོན་པའི་མཁན་ཆེན་ཞི་བ་འཚོ་གདན་འདྲེན་དུ་མངགས་པ་ཞིག་རེད། རྒྱ་གར་གྱི་མཁན་པོ་བོད་དུ་བྱོན་པ་དང་ཆོས་གསུང་པ་བཅས་ཀྱིས་ཕལ་ཆེར་ས་གནས་ཡུལ་མིའི་བོན་གྱི་གདོན་རྣམས་མི་དགའ་བ་བཟོས་ཡོད་སྲིད་པས། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་རླུང་འཚུབ་དང་ཆུ་ལོག་མང་པོ་བྱུང་། ཡང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཁུངས་གཞན་ལྟར་ན། འབྲུམ་པའི་ནད་ཡམས་ཤིག་གློ་བུར་དུ་དར་འགོ་ཚུགས་པའང་གསལ། ཕྱི་ལུགས་ལ་ཞེ་འཁོན་ཅན་བོན་ལ་རྒྱབ་སྐྱོར་བ་བློན་པོ་དག་གིས་རྒྱལ་པོར་གནོན་ཤུགས་སྤྲད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་མཁན་ཆེན་ཞི་འཚོ་ནི་བཀྲ་མི་ཤིས་པའི་རྐྱེན་ངན་ཞིག་ཏུ་སྐྱོན་བརྗོད་དང་བཅས་བོད་ནས་བཙན་འབུད་བཏང་། འོན་ཀྱང་རྒྱ་གར་དུ་མ་ཐོན་གོང་ཞི་བ་འཚོས་རྒྱལ་པོར་བོན་གྱི་གདོན་རིགས་འདུལ་བའི་ཕྱིར། རྟོགས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཨོ་རྒྱན་ (དེང་སང་ནུབ་བྱང་པཱ་ཀིསྟཱན་གྱི་ས྄་ཝཱཏ་ལུང་པ་ (Swat Valley) གྱི་སློབ་དཔོན་ཆེན་པོ་པདྨ་འབྱུང་གནས་གདན་འདྲེན་ཞུ་དགོས་སྐོར་གསུངས། ཆོས་རྒྱལ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱིས་དེའི་རྗེས་སུ་སློབ་དཔོན་པདྨ་འབྱུང་གནས་བོད་དུ་གདན་དྲངས་པ་མ་ཟད། མཁན་ཆེན་ཞི་བ་འཚོའང་ཡང་བསྐྱར་བོད་དུ་ཕེབས་དགོས་ཞེས་གདན་དྲངས། དེ་ལྟར་སླར་ཡང་གསལ་སྣང་གིས་རྒྱ་གར་གྱི་སློབ་དཔོན་ཆེན་པོ་ལ་གྲོགས་ཀྱི་ཆེད་དུ་བོད་ཀྱི་ཕོ་ཉའི་སྣེ་ཁྲིད་བྱས།
རྒྱལ་པོ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱིས་བོད་ཀྱི་དགོན་པ་ཐོག་མ་དེ་བཞེངས། རྒྱལ་རབས་དང་ལོ་རྒྱུས་ཕལ་ཆེ་བ་ལྟར་བྱས་ན། དགོན་པ་དེ་བཞེང་རྒྱུ་སྤྱི་ལོ་ ༧༦༦ ལོ་ནས་འགོ་ཚུགས་པ་དང་སྤྱི་ལོ་ ༧༧༥ ལོར་ལེགས་པར་གྲུབ་ཅེས་གསལ། དགོན་པའི་མཚན་ལ་བསམ་ཡས་ཞེས་སུ་གྲགས་ཤིང་། བསམ་ཡས་གཙུག་ལག་ཁང་ནི་རྒྱ་གར་དུ་རྒྱལ་པོ་གོ་པཱ་ལ་ (སྲིད་དབང་སྐྱོང་ཡུན། ༧༥༠-༧༧༠) སྟེ། རྒྱ་གར་པཱ་ལའི་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱི་སྲོལ་གཏོད་པ་པོ་དེ་ཡིན། ཁོང་གི་སྦྱིན་བདག་ལ་བརྟེན་ནས་ལོ་འགའ་ཤས་ཀྱི་སྔོན་དུ་བཞེངས་པའི་རྒྱ་གར་ཨོ་དནྟ་པུ་རིའི་གཙུག་ལག་ཁང་ལ་དཔེ་བྱས་པ་ཞིག་རེད།
བསམ་ཡས་ཆ་ཚང་བཞེངས་མ་གྲུབ་གོང་ནས་སློབ་དཔོན་ཆེན་པོ་བོད་ནས་ཕེབས་ཐོན་ཟིན། ཁོང་མ་ཕེབས་ཐོན་མ་གནང་གོང་ལ་གང་ལྟར་ཡང་ཚད་མཐོའི་ཉམས་ལེན་དང་འབྲེལ་བའི་རྫོགས་པ་ཆེན་པོའི་དཔེ་ཆ་སྣ་ཚོགས་པ་བསམ་ཡས་གཙུག་ལག་ཁང་གི་རྩིག་པའི་ནང་གཏེར་དུ་སྦས་མཛད། སློབ་དཔོན་ཆེན་པོས་བོད་མི་རྣམས་དཔེ་ཆ་དེ་དག་རྟོགས་ནུས་པའི་སྨིན་ཚད་ལོངས་མེད་པར་དགོངས། དེར་བརྟེན་དེ་དག་གཏེར་མའི་ངོ་བོར་གཏེར་དུ་སྦས་ཤིང་། དུས་ཕྱིས་སུ་བོད་མི་ཚོས་དེ་དག་རྟོགས་ཐུབ་ཅིང་། ཡང་དག་པར་ཉམས་སུ་ལེན་པར་གྲ་སྒྲིག་ཡོང་བའི་སྐབས། གཏེར་ནས་བཏོན་ཆོག་པར་མཛད།
བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་འགའ་ཞིག་ལྟར་ན། རྒྱལ་པོ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱིས་སྲུང་མ་པེ་ཧར་བོད་དུ་གདན་དྲངས་པའི་ཕྱིར། མཚོ་བཻ་ཀལ་ (Lake Baikal) ས་ཁུལ་ཡོད་སར་བྷ་ཏ་ཧོར་གྱི་ཁ་གཏད་དུ་ལས་འགུལ་ཞིག་འགོ་འཛུགས་གནང་། བྷ་ཏ་ཧོར་ཟེར་བ་ནི་ཨོར་ཀོན་ཡུ་གུར་རྒྱལ་རྒྱུད་ (༧༤༥-༨༤༠) ཀྱི་ཡུ་གུར་ཏུར་ཀི་མི་རིགས་ལ་གོ་བ་ཡིན། རྒྱལ་རྒྱུད་དེའི་ཁོངས་སུ་སོག་པོ་དང་སོག་ཡུལ་གྱི་བྱང་ཕྱོས་སཡེ་བྷེ་རི་ཡའི་ལྷོའི་མཚོ་བཻ་ཀལ་གྱི་ས་ཁུལ་རྣམས་གཏོགས་ཡོད། པེ་ཧར་ནི་སྲུང་མ་སྡེ་ལྔ་ལ་གོ་བ་དང་དེ་དག་ལ་རྒྱལ་པོ་སྐུ་ལྔ་ཞེས་སུ་གྲགས། ཡང་ན་དེ་དག་ལས་གཅིག་ལ་འཕྲིན་ལས་རྒྱལ་པོ་ཞེས་སུ་གྲགས། དམིགས་བསལ་གྱི་སྟོབས་དང་རྫུ་འཕྲུལ་ལ་བརྟེན་ནས་སློབ་དཔོན་པདྨ་འབྱུང་གནས་ཀྱིས་པེ་ཧར་ནི་བོད་ཀྱི་ཆོས་སྐྱོང་སྲུང་མ་རན་ཞིང་འཚམས་པ་ཞིག་ཆགས་ངེས་ཡིན་པར་སྔོན་གཟིགས་བྱུང་། བྷ་ཏ་ཧོར་རྣམས་ནི་རཀྵའམ་སྲིན་པོ་ཞིག་གི་པགས་པའི་འདྲ་འབག་ཉར་མཁན་ཡིན་པ་དང་། དེ་ནས་རྗེ་བཙུན་སྒྲོལ་མའི་གཡུ་ཡི་སྐུ་འདྲ་དང་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་མུ་ཏིག་གི་སྐུ་འདྲའི་ཡུམ་ཡིན་པ་རེད། དེ་གསུམ་ནི་པེ་ཧར་འབོད་འགུགས་བྱེད་པའི་ལུས་ཀྱི་རྟེན་དང་གནས་ཡིན་པ་རེད། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་གཞན་ཁག་ལྟར་ན། བྷ་ཏ་ཧོར་ལ་རྟོགས་ཞིབ་ལས་འགུལ་བསྐོ་བཞག་གནང་མཁན་དེ་ནི་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་སྲས་དང་རྗེས་འཛིན་པ་རྒྱལ་པོ་ལྷ་སྲས་མུ་ནེ་བཙན་པོ་ (༧༩༧-༨༠༠) ཡིན་ཞེས་གསལ། བོད་མི་ཚོས་ཡུལ་དེ་གསུམ་པོ་བདག་ཏུ་བཟང་སྟེ། བོད་དུ་གདན་དྲངས་པ་དང་བསམ་ཡས་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་སྐོ་འཛུགས་བྱས་པ་རེད།
སློབ་དཔོན་པདྨ་འབྱུང་གནས་ཀྱིས་བོད་རྒྱལ་ཁབ་སྲུང་བའི་ཕྱིར་པེ་ཧར་བཏུལ་ནས་དམ་ལ་བཏགས། བསམ་ཡས་ལ་དུས་ཕྱིས་སུ་ “གནས་ཆེན་” ཞེས་སུ་གྲགས། ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་གསུམ་པ་བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོའི་ (༡༥༤༣-༡༥༨༨) སྐུ་དུས་སུ་པེ་ཧར་སྐུ་བརྟེན་ཞིག་བརྒྱུད་ནས་ལུང་གསུང་པའི་སྲུང་མའི་རྣམ་པར་སྤྲུལ་འགོ་ཚུགས། རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་ལྔ་པ་ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོས་ (༡༦༡༧-༡༦༨༢) པེ་ཧར་དེ་གསར་དུ་རྩ་འཛུགས་བྱས་པའི་བོད་གཞུང་གི་གཞུང་བསྟེན་སྲུང་མར་བསྐོ་བཞག་མཛད་པ་དང་། དེའི་ཆེད་དུ་སྲུང་མའི་གདན་ས་ལྟ་བུར་དགོན་པ་གསར་པ་ཞིག་བཞེངས་པ་དེ་ལ་ “གནས་ཆུང་” ཞེས་སུ་གྲགས། དགོན་པ་དེ་བཞིན་པེ་ཧར་གྱི་དོན་དུ་སྤྱི་ལོ་ ༡༦༨༣ ལོར་ལེགས་པར་གྲུབ་པ་དང་དེའི་རྗེས་སུ་པེ་ཧར་ནི་ཡོངས་གྲགས་སུ་སྲུང་མ་གནས་ཆུང་ཆོས་རྒྱལ་ཞེས་སུ་གྲགས་པ་རེད།
བསམ་ཡས་གཙུག་ལག་ཁང་དེ་ཐོག་མར་བོད་རང་ནས་བྱུང་བའི་གྲྭ་པ་དང་པོ་བདུན་ནམ་སད་མི་མི་བདུན་དེར་གནས་བཅས་ཤིང་ལེགས་སྦྱར་སྐད་དང་སྒྲ་སྒྱུར་གྱི་སློབ་གྲྭ་ཞིག་འགོ་བཙུགས། སད་མི་བདུན་དང་བོད་དུ་ཁོང་གི་གྲོགས་སུ་སླེབས་པའི་རྒྱ་གར་གྱི་སློབ་མ་རྣམས་ལ་མཁན་ཆེན་ཞི་བ་འཚོས་རབ་བྱུང་གི་སྡོམ་པ་གནང་། རབ་བྱུང་གི་སྡེ་ཆེར་འཕེལ། བསམ་ཡས་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་མཁས་དབང་རྣམས་ཀྱིས་ནང་པའི་དཔེ་ཆ་ཁག་ལེགས་སྦྱར་སྐད་ནས་བོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར་བ་ཙམ་དུ་མ་ཟད། རྒྱ་ནག་སྐད་ནས་བོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར་ཡོད་པ་དང་གཞན་དག་གིས་བོན་གྱི་གཞུང་རྣམས་ཞང་ཞུང་སྐད་ནས་བོད་སྐད་དུའང་བསྒྱུར་ཡོད།
མཁན་ཆེན་ཞི་བ་འཚོ་སྤྱི་ལོ་ ༧༨༣ ལོར་བསམ་ཡས་སུ་སྐུ་མྱ་ངན་ལས་འདས། ལོ་དེའི་ནང་རྒྱལ་པོ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱིས་ཆོས་ཕྱོགས་ཀྱི་ལྷན་ཚོགས་ཤིག་རྩ་འཛུགས་མཛད་ཅིང་། དེའི་བརྒྱུད་ནས་ཆོས་ཕྱོགས་ཀྱི་གནད་དོན་ཁག་ཐག་གཅོད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། རྒྱལ་པོས་མཁན་ཆེན་གྱི་རྗེས་འཛིན་པ་བསམ་ཡས་ཀྱི་མཁན་པོར་བསྐོ་བཞག་མཛད་པ་དང་གསལ་སྣང་ལྷན་ཚོགས་དེའི་བློན་པོ་གཙོ་བོར་བསྐོས། གསལ་སྣང་གིས་བོད་དུ་རྒྱ་གར་ལ་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱེད་པའི་ཤོག་ཁག་གི་འགོ་ཁྲིད་བྱས་པ་དང་། བོད་དེ་ཁ་ཕྱོགས་གང་དུ་ཡར་རྒྱས་གོང་འཕེལ་འགྲོ་ངེས་ཡིན་པར་བརྟན་ཆ་བྱེད་པའི་ཕྱིར། བློན་པོ་གཞན་དག་གི་ཐག་གཅོད་ལ་དགག་བྱ་བྱེད་པའི་དབང་ཆ་ལྷན་ཚོགས་ལ་ཡོང་ཆེད་ཁོང་ནས་རྒྱལ་པོར་ཤུགས་རྐྱེན་སྤྲད་ཡོད།
སྤྱི་ལོ་ ༧༨༤ ལོར་ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་ལས་དོན་དང་པོའི་ནང་གི་གཅིག་ནི་རྙིང་ཞེན་དང་ཕྱི་ལུགས་ལ་ཞེ་འཁོན་ཅན་གྱི་བོན་པོའི་ཤོག་ཁག་དེ་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ནས་གྷིལ་གིཏ་ (Gilgit) (དེང་སང་གི་བྱང་པཱ་ཀིསྟཱན་) དང་ནན་ཞའོ་ (Nanzhao) ལ་མཐར་སྐྲོད་བཏང་བ་རེད། སློབ་དཔོན་པདྨ་འབྱུང་གནས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་བོན་གྱི་སློབ་དཔོན་དྲན་པ་ནམ་འཁའ་ཞུ་བ་དེས་བརྗོད་གཞི་ཀུན་ཚང་བའི་བོན་གྱི་དཔེ་ཆ་སྣ་ཚོགས་ཀྱང་གཏེར་དུ་སྦས་ཤིང་། དེ་དག་གཅེས་སྲུང་ཆེད་དུ་བསམ་ཡས་ཀྱི་འདམ་གྱི་རྩིག་པའི་ནང་སྦས་པ་རེད།
བསམ་ཡས་རྩོད་པ།
མཁན་ཆེན་ཞི་བ་འཚོ་སྐུ་མྱ་ངན་ལས་མ་འདས་གོང་ཁོང་གིས་ནང་པའི་གྲུབ་མཐའ་གཉིས་ཀྱི་དབར་ལ་རྩོད་རྙོག་ཅིག་ཡོང་འགྱུར་ལུང་བསྟན་མཛད་ཡོད། གྲུབ་མཐའི་ལུགས་དེ་གཉིས་ནི། རྒྱ་ནག་གི་ཛེན་བསམ་གཏན་པའི་གྲུབ་མཐའ་སྨྲ་བས་ (Ch. Chan. Jap. Zen) རྟོག་པ་དང་བྱེད་སྒོ་ཡོངས་རྫོགས་བཀག་ནས་ཅིག་ཅར་བར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་འཐོབ་པར་འདོད་མཁན་སྟོན་མེན་དང་། གཞན་དེ་ནི་ཁོང་གི་ལུགས་ཀྱི་རྒྱ་གར་གྱི་ཐོས་པ་དང་། དཔྱད་པ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་བརྟེན་ནས་རིམ་གྱི་བ་ཞེས་རྩེན་མེན་གྱི་ཆོས་ཚུལ་གཉིས་རེད། ཁོང་གིས་རང་གི་སློབ་མ་ཀ་མ་ལ་ཤཱི་ལའམ་པདྨའི་ངང་ཚུལ་གདན་འདྲེན་ཞུས་ནས་རྒྱ་གར་གྱི་ལུགས་ལ་རྒྱབ་སྐྱོར་ཆེད་རྩོད་འཇུག་དགོས་ཞེས་ལམ་སྟོན་གནང་། གྲུབ་མཐའ་དེ་གཉིས་དབར་ལ་ཡུན་སྲིང་བའི་རྩོད་པ་ཞིག་སྤྱི་ལོ་ ༧༩༢ ནས་ ༧༩༤ བར་དུ་བསམ་ཡས་སུ་བྱུང་བ་རེད། རྒྱ་ནག་གི་ལུགས་དེ་རྒྱ་ནག་གི་གྲྭ་པ་ཧྭ་ཤང་མ་ཧཱ་ཡ་ན་ (Hoshang) ཟེར་བ་ཞིག་གིས་རྩོད་པ་རེད། ཧྭ་ཤང་ཟེར་བ་ནི་རྒྱ་སྐད་དུ་གྲྭ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཡིན་པ་དང་རྒྱ་གར་གྱི་ལུགས་དེ་སློབ་དཔོན་ཀ་མ་ལ་ཤཱི་ལས་རྩོད་པ་རེད། རྒྱ་གར་ལུགས་ཀྱི་བཞེད་ཚུལ་དེ་རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་ཐག་གཅོད་བྱུང་ཤིང་། རྒྱལ་པོ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱིས་དེ་ནི་བོད་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་གཞུང་འབྲེལ་ཆོས་ལུགས་སུ་ཁྱབ་བསྒྲགས་མཛད་པ་རེད།
རྩོད་པ་དེའི་འབྲས་བུ་ནི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་བྱུང་རྐྱེན་ཁག་གིས་ཀྱང་ཤུསས་རྐྱེན་སྤྲད་ཡོད་སྲིད། གང་ཡིན་ཞེ་ན། དེའི་སྐབས་ཀྱི་དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་ཕྱེད་གཉིས་པའི་ནང་རྒྱ་ནག་དང་མཉམ་དུ་རྟག་ཏུ་ས་མཚམས་ཀྱི་རྩོད་རྙོག་ཡོད་པ་རེད། (Political Aspects of the Snga dar, the Diffusion of Buddhism in Tibet, Bulletin of the Department of Sanskrit and Indian Studies, Harvard University, vol. 2, no.3) (བོད་དུ་བསྟན་པ་སྔ་དར་སྐབས་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་རྣམ་པ་ཞེས་ཧཝརྜ་སློབ་ཆེན་ནས་ཐོབ་པའི་ལེགས་སྦྱར་དང་རྒྱ་གར་གྱི་སློབ་སྦྱོང་སྡེ་ཚན་གྱི་གསར་འཕྲིན་གྱི་པོད་ ༢། ཨང་། ༣) པའི་ནང་ཧགྷ་ རི་ཆཱརྜ་སན་ (Hugh Richardson) གྱིས། རྩོད་པ་དེའི་རྒྱབ་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་འཐབ་རྩོད་ཀྱི་བདེན་དཔང་ལ། ཁ་གཏད་ཀྱི་བོད་པའི་སྐུ་དྲག་ནང་མི་ནས་ཡིན་པའི་གྲྭ་པ་དེ་རྒྱ་ནག་ལ་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱེད་མཁན་དང་རྒྱབ་འགལ་བྱེད་མཁན་ཡིན་ཞིང་། རྩོད་པའི་ཐོག་མཐའ་བར་གསུམ་དུ་ཡོད་པ་རེད།
སྤྱི་ལོ་ ༧༦༣ ལོར་མཁན་ཆེན་ཞི་བ་འཚོ་བོད་ནས་ཕྱིར་འབུད་དང་ལོ་འགའ་ཤས་རྗེས་སུ་ཕྱིར་ལོག་ཕེབས་པའི་བར་ལ། བོད་དམག་གིས་ཐ་ན་ཐང་གི་རྒྱལ་ས་ཧྲང་ཨན་ (Chang’an) དབང་དུ་བསྡུས་ཏེ། བཙན་དབང་གིས་ཕྱིར་འཐེན་བྱེད་དུ་མ་བཅུག་གོང་ཉིན་བཅོ་ལྔའི་རིང་བཟུང་བ་རེད། འདི་ནི་རྒྱ་ནག་གིས་ཨན་ལུ་ཤན་གྱི་གྱེན་ལོག་ (An Lushan Rebellion) ཚར་གཅོད་དང་ཐང་གི་རྒྱལ་པོ་གསར་པ་ཏེའུ་ཙུང་ (Daizong) ལུའོ་ཡང་ (Luoyang) ནས་ཧྲང་ཨན་ (Chang’an) དུ་ལོག་པའི་བར་གྱི་བར་སེང་སྐབས་སུ་བྱུང་ཡོད།
འོན་ཀྱང་བོད་དང་རྒྱ་ནག་དབར་གྱི་དམག་འཁྲུག་དེ་མུ་མཐུད་ནས་བྱུང་ཤིང་། སྤྱི་ལོ་ ༧༨༡ ལོར་བོད་དམག་གིས་ཏ་རིམ་བྷ་སིན་གྱི་ཤར་མཐར་ཡོད་པའི་ཏུན་ཧོང་ (Dunhuang) བདག་བཟུང་བྱས། དེར་ཡོད་པའི་བྲག་གི་དགོན་ཆེན་ཁང་མིག་སྣ་ཚོགས་པ་དེ་དག་རྒྱ་ནག་སྐད་ནས་བོད་སྐད་དུ་ནང་པའི་དཔེ་ཆ་ཡིག་སྒྱུར་གྱི་བསྟི་གནས་སུ་གྱུར། རྫོགས་པ་ཆེན་པོ་དང་བོད་ལུགས་ཀྱི་ཛེན་ནང་པ་གཉིས་ཀ་དེར་དར་ཁྱབ་བྱུང་།
སྤྱི་ལོ་ ༧༨༣ ལོ་སྟེ། མཁན་ཆེན་ཞི་བ་འཚོ་སྐུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་ལོའི་ནང་གི་ཅིང་ཅོའི་ (Qingshui) ཞི་བའི་ཆིངས་ཡིག་གིས་དེང་སང་ཅིང་ཧ་ཡེའི་ (Qinghai) ཞིང་ཆེན་ཨ་མདོ་ལ་རྒྱ་བོད་ས་མཚམས་རྩ་འཛུགས་བྱས་ཤིང་། བོད་ལ་ཀོ་ཀོ་ནོར་ས་ཁུལ་གྱི་སྟངས་འཛིན་ཐོབ་ཐང་སྤྲད་པ་རེད། འོན་ཀྱང་རྒྱལ་རྒྱུད་གཉིས་དབར་གྱི་ཞི་བའི་ཆིངས་ཡིག་དེ་ལོ་གསུམ་གཅིག་པུའི་བར་དུ་གནས་པ་དང་། སྤྱི་ལོ་ ༧༨༦ ལོར་སླར་ཡང་གློ་བུར་དམག་འཁྲུག་འགོ་ཚུགས། དེ་ནི་བསམ་ཡས་རྩོད་པའི་ལོ་དྲུག་གི་གོང་ལ་ཡིན།
རྒྱ་བོད་ཀྱི་རྩོད་རྙོག་དེ་ཨ་མདོའི་ས་མཚམས་དང་དར་སྐུད་ཚོང་ལམ་གྱི་ས་ཁུལ་རྣམས་ལ་དམ་བསྒྲགས་བྱས་མེད། བོད་ནི་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་མངའ་འོག་ཏུ་དམག་དོན་གྱི་མཐུན་ཕྱོགས་རྒྱལ་འབྲེལ་སྣ་ཚོགས་པའི་ནང་ཞུགས་ཡོད་པ་དང་། དམིགས་བསལ་ས་ཨེམ་རྒྱལ་པོ་སྤེ་ལེ་ཀོའི་ (Pilaoko of Siam) སྲས་རྒྱལ་པོ་ཀ་ལོ་ཕིང་ (Kolofeng) དང་འབྲེལ་བ་བྱུང་ཡོད། རྒྱལ་པོ་སྤེ་ལེ་ཀོ་ (སྲིད་དབང་སྐྱོང་ཡུན། ༧༢༨-༧༥༠) ནི་ཡུ་ནན་དུ་ཡོད་པའི་ཐེ་ལེནྜའི་རྒྱལ་གཞིས་ལ་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱེད་མཁན་ནན་ཞོའུ་ (Nanzhou) ཡི་དབང་སྒྱུར་བ་ཡིན་པ་དང་། ཁོང་ལ་སྤྱི་ལོ་ ༧༣༠ ལོར་བྷ་ཡེ་ (Bai) མངའ་འབངས་སྣ་ཚོགས་པ་ཆིག་སྒྲིལ་བྱས་པ་ལས་བསྐྲུན་པ་རེད། སྤེ་ལེ་ཀོས་སྤྱི་ལོ་ ༧༣༥ ལོར་ཐང་གི་བཀས་དབང་སྒྱུར་བ་དེ་ཁས་ལེན་བྱས་ཏེ། སྤྱི་ལོ་ ༧༤༥ ལོར་ཉེ་འཁོར་བོད་ཀྱི་ས་ཁུལ་ཁག་ལ་འཐབ་རྒོལ་བྱས། འོན་ཀྱང་ཁོང་གི་སྲས་དང་རྗེས་འཛིན་པ་རྒྱལ་པོ་ཀ་ལོ་ཕིང་ (༧༥༠-༧༧༩) གིས་རྒྱ་ནག་གི་ཁ་གཏད་དུ་ངོ་རྒོལ་བྱས་ཤིང་། སྤྱི་ལོ་ ༧༥༠ ལོར་བོད་དང་མཐུན་གྲོས་བྱས། སྤྱི་ལོ་ ༧༧༨ ལོར་བོད་དང་ནན་ཞོའོ་གཉིས་མཉམ་དུ་སི་ཁྲོན་ (Sichuan) ལ་རྒྱ་ནག་ལ་འཐབ་འཛིངས་བྱས། མཐུན་གྲོས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་འདི་སྤྱི་ལོ་ ༧༨༦ བར་དུ་ཚུགས་ཤིང་། དེའི་རྗེས་ཀྱི་ནན་ཞོའོ་ཡི་དབང་སྒྱུར་བྱེད་མཁན་རྒྱལ་པོ་ཨི་མོ་ཤུན་ (༧༧༩-༨༠༨) གྱིས་རང་གི་རྒྱལ་གཞིས་དེ་སླར་ཡང་རྒྱ་ནག་དང་མཉམ་དུ་མཐུན་གྲོས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་བྱས་པ་དང་། ཡང་བསྐྱར་རྒྱ་བོད་གཉིས་ཀྱི་དབར་དམག་འཁྲུག་བྱུང་བ་རེད། དེར་བརྟེན་དེའི་དུས་སུ་རྒྱ་བོད་གཉིས་ཕན་ཚུན་དམག་ས་གཉིས་ལ་འཐབ་པ་རེད། ནན་ཞོའོ་ཡི་རྒྱལ་གཞིས་དེ་སྤྱི་ལོ་ ༩༠༢ བར་དུ་གནས་པ་རེད།
སྤྱི་ལོ་ ༧༩༠ ལོ་སྟེ། བསམ་ཡས་རྩོད་པའི་ལོ་གཉིས་གོང་ལ། བོད་ཀྱིས་ཨན་ཤིའི་དམག་དཔུང་བཞི་སླར་ཡང་བདག་བཟུང་བྱས། དེ་ནི་སྤྱི་ལོ་ ༦༩༢ ལོར་བཙུན་མོ་ཝུ་ (སྲིད་དབང་སྐྱོང་ཡུན། ༦༨༤-༧༠༥) ཡི་མངའ་འོག་ཏུ་རྒྱ་ནག་ལ་ཤོར་བ་དེ་རེད། བཙུན་མོས་རང་ཉིད་ནས་མ་འོངས་པའི་སངས་རྒྱས་བྱམས་པ་མགོན་པོའི་དྲུང་དུ་གསལ་བསྒྲགས་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་གནས་སྐབས་རིང་ཐང་རྒྱལ་རྒྱུད་དེ་གནས་དབྱུང་གཏོང་བའི་ཕྱིར་གློ་བུར་གྱེན་ལངས་ཤིག་སྣེ་ཁྲིད། ལྷག་པར་དུ་སྤྱི་ལོ་ ༧༩༠ ལོར་བོད་ཀྱིས་སླར་ཡང་ལི་ཡུལ་བདག་བཟུང་བྱས་པར་བརྟེན་དར་སྐུད་ཚོང་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་ལྷོ་ཏ་རིམ་བྷ་སིན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་དབང་དུ་སྒྱུར་བྱས། དེའི་སྐབས་སུ་བོད་ཀྱིས་ཀཤ་གར་ (Kashgar) ཡང་དབང་སྒྱུར་བྱས་ཡོད་ནའང་། ཁོང་ཚོས་ཨན་ཤིའི་དམག་དཔུང་གཞན་གཉིས་དབང་སྒྱུར་བྱས་མེད།
བོད་ཀྱིས་མུ་མཐུད་ནས་སྤྱི་ལོ་ ༧༨༥ ནས་ ༨༠༥ བར་བྱང་གི་ཕྱོགས་སུ་འཐབ་རྒོལ་བྱས། དེའི་སྐབས་ཀྱི་བོད་མི་ཚོས་ཨེ་རབ་ཨ་བྷ་སི་དའི་ (Abhasid Arab) ཁ་གཏད་དུ་ཁར་ལུཀ་ཏུར་ཀི་ (Qarluq Turks) དང་ཏུར་ཀི་ཤ་ཧིས྄་ (Turki Shahis) མཐུན་གྲོས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་བྱས་ནས་ཡོད། ཁར་ལུཀ་རྣམས་ནི་དེང་སང་གི་ཁར་གྷིསྟཱན་ (Kyrgyzstan) དུ་གནས་ཤིང་། དུས་ཕྱིས་སུ་དེར་རྟེན་གཞི་བྱས་པའི་ཁ་ར་ཁ་ནི་དའི་ (Qarakhanid) (༨༤༠-༡༡༣༧) རྒྱལ་ཁམས་གསར་འཛུགས་བྱས། ཏུར་ཀི་ཤ་ཧིས྄་རྣམས་ཀྱིས་དུས་རབས་ལྔ་པའི་དཀྱིལ་ནས་བཟུང་སྟེ་སྤྱི་ལོ་ ༨༧༠ ལོའི་བར་དུ་ཀཱ་བྷུལ་ལུང་པར་དབང་སྒྱུར་བྱས། དེའི་སྐབས་སུ་དེ་དག་གི་རྒྱལ་གཞིས་ནི་བོད་ཀྱི་མངའ་འབངས་སུ་གཏོགས་པ་ཞིག་རེད།
བོད་ཀྱི་དམག་མི་པ་མིར་རི་བོ་ (Pamir Mountains) བརྒལ་ནས་དེང་སང་ཨ་མུ་དརྱ་ཆུ་བོ་ (Amu Darya River) དང་གནའ་བོའི་དུས་སུ་ཨོཀྶས྄་ཆུ་བོའི་ (Oxus River) བར་དུ་ཐག་རིང་ཕྱིན། ཆུ་བོ་དེ་ནི་པ་མིར་རི་བོ་ནས་འབབ་བཞིན་དུ་ཏ་ཇི་ཀིསྟཱན་ (Tajikistan) དང་ཨཧྥ་གྷ་ནིསྟཱན་ (Afghanistan) གྱི་ས་མཚམས་བརྒྱུད་དེ་ཨུཛ་བེཀིསྟཱན་ (Uzbekistan) ནས་ཨེ་རལ་མཚོ་ (Aral Sea) རུ་འབབ་ཀྱི་ཡོད། བོད་དམག་མདུན་སྐྱོད་ལ་བཀག་སྡོམ་བྱེད་སླད། ཨ་བྷ་སིད་ ཁ་ལིཧྥ་ ཧ་རུན་ ཨལ་ར་ཤི་དས་ (Abbasid Caliph Harun al-Rashid) (༧༨༦-༨༠༩) རྒྱ་ནག་དང་མཉམ་དུ་མཐུན་གྲོས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་བཟོས་པ་རེད། བོད་དམག་ནུབ་ཏུར་ཀིའི་ས་ཆར་མདུན་སྐྱོད་ཀྱི་ཁྱབ་ཚད་དེ་ཨལ་ཏུ་སྦག་ (Al-Tubbat) ཟེར་བའི་ཨོཀྶས྄་ཆུ་བོའི་ (Oxus River) བྱང་གི་མཚོ་ཞིག་གིས་མཚོན་པར་བྱས་ཡོད། བོད་སྐད་དུ་དེ་ལ་མཚོ་ཆུང་ཞེས་ཟེར། ཨལ་ཏུ་སྦག་ནི་ཨེ་རབ་ཀྱི་སྐད་དུ་བོད་ཅེས་པའི་མིང་ཡིན།
དེར་བརྟེན་བསམ་ཡས་རྩོད་པའི་དུས་སྐབས་སུ་བོད་དང་རྒྱ་ནག་གཉིས་ཁོ་ནའི་བར་ལ་དམག་འཁྲུག་རྒྱག་བཞིན་ཡོད་པ་མ་ཟད། དམག་ས་གསུམ་གྱི་སྟེང་ལ་དམག་འཁྲུག་རྒྱག་བཞིན་ཡོད། དེས་རྒྱ་ནག་ཕྱོགས་དེ་རྩོད་པ་ཤོར་བ་དང་དེའི་རྗེས་བོད་ཀྱིས་རྒྱ་ནག་ནང་ཆོས་ཁས་མི་ལེན་པར་དེའི་ཚབ་ལ་རྒྱ་གར་གྱི་ནང་ཆོས་རང་ལུགས་སུ་བསྟེན་པ་བཅས་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་སྤྲད་ཡོད་པ་གོར་མ་ཆག
རྒྱལ་པོ་མུ་ནེ་བཙན་པོ་དང་སད་ལ་ལེགས།
ཆོས་རྒྱལ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་ནི་སྤྱི་ལོ་ ༧༩༧ ལོར་ལས་ཡོལ་ཞུས་པ་དང་སྤྱི་ལོ་ ༧༩༨ ལོར་སྐུ་མྱ་ངན་ལས་འདས། ཁོང་གི་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བའི་དུས་ཡུན་ཐུང་ངུའི་ནང་སྲས་མུ་ནེ་བཙན་པོས་ (༧༩༧-༨༠༠) ས་ཆ་བཅོས་སྒྱུར་འགའ་ཞིག་ལག་བསྟར་བྱ་རྒྱུ་འབད་བརྩོན་བྱས་ཀྱང་། མཐར་དེ་དག་ལམ་ལྷོང་བྱུང་མེད། ཁོང་གི་རྗེས་འཛིན་དེ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་སྲས་གཞན་ཞིག་གིས་བྱས་ཤིང་། ཁོང་གི་མཚན་ལ་ཁྲི་ལྡེ་སྲོང་བཙན་ (སྲིད་དབང་སྐྱོང་ཡུན་ ༨༠༠-༨༡༥ བར་) ནམ་སད་ན་ལེགས་ཞེས་ཀྱང་གྲགས། རྒྱལ་པོ་སད་ལ་ལེགས་ཀྱིས་མུ་མཐུད་དེ་ནང་པའི་བསྟན་བཅོས་ཁག་བོད་སྐད་དུ་སྒྱུར་བར་རྒྱབ་སྐྱོར་གནང་། ཁོང་གི་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བའི་དུས་ཡུན་རིང་ལ་བོད་ཀྱི་དམག་དཔུང་གིས་མུ་མཐུད་ནས་ནུབ་ཀྱི་ཨེ་རབ་ལ་དཔུང་རྒོལ་བྱས་ཏེ། ཐ་ན་དེང་སང་གི་ཨུཛ་བེ་ཀིསྟཱན་གྱི་ཊྲན་སོཀྶ་ནི་ཡའི་ (Transoxania) རྒྱལ་ས་ས་མར་ཀནྡ་ (Samarkand) དཔུང་དམག་གིས་མཐའ་བསྐོར་བ་རེད། འདི་ནི་ར་ཧྥི་བ་ལཻཐའི་ (Rafi’b. Layth) གྱེན་ལོག་གི་དུས་སྐབས་སུ་བྱུང་ཞིང་། དེ་ནི་བོད་དང་། གར་ལོག (Qarluq) ཏུར་ཀི་ཤ་ཧི་ (Turki Shahi) བཅས་ཕྱོགས་སྒྲིལ་གྱིས་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱས་ཡོད། ཁ་ལིཧྥ་ ཧ་རུན་ ཨལ་ར་ཤི་ད་ (Caliph Harun al-Rashid) ས་མར་ཀནྡ་སྲུང་སྐྱོབ་ཆེད་འགྲོ་བའི་ལམ་བར་དུ་འདས་གྲོངས་སུ་གྱུར།
ཧ་རུན་ ཨལ་ར་ཤི་དའི་བུ་གཉིས་པ་ཁ་ལིཧྥ་ཨལ་མ་ནུན་ (Caliph al-Ma’nun) ཏུར་ཀིའི་བོད་ཀྱི་མངའ་སྡེའི་སྲིད་སྐྱོང་མཉམ་དུ་གྲོས་མཐུན་ཞིག་གི་ཆེད་དུ་སླེབས་པ་དང་། དེས་ཁོང་ལ་གསེར་གྱི་སྐུ་འདྲ་ཞིག་སྤྱན་འབུལ་ཞུས་ཤིང་། དེ་ནི་དུས་ཕྱིས་སུ་མེ་ཁའི་ (Mecca) ཀཱ་བྷ་ (Kaaba) ལ་བཏང་། ཨེ་རབ་རྣམས་ས་མར་ཀནྡ་ལ་དབང་སྒྱུར་ཤོར་བའི་རྗེས་སུ་ཨལ་མ་ནུན་གྱིས་རང་ཉིད་ཀྱི་གཅེན་པོ་དང་མཉམ་དུ་མི་སེར་ནང་འཁྲུག་ཅིག་ལ་འཐབ་པའི་ཆེད་བོད་དང་ཏུར་ཀི་ཤ་ཧི་མཉམ་དུ་ཞི་བའི་འབྲེལ་བ་བཟོས། ནང་འཁྲུག་དེ་རྒྱལ་ཁ་ཐོབ་པའི་རྗེས་སྤྱི་ལོ་ ༨༡༥ ལོར་ཁ་ལིཧྥ་ཡིས་འཐབ་རྒོལ་བྱས་ཏེ་ཀཱ་བུལ་ (Kabul) དབང་དུ་བསྡུས། ཕམ་ཉེས་ཤོར་བའི་ཏུར་ཀིའི་བོད་ཀྱི་མངའ་སྡེ་སྲིད་སྐྱོང་ནི་ཏུར་ཀི་ཤ་ཧིའི་བོད་ཀྱི་མངའ་འབངས་རྒྱལ་པོ་ས་ལ་པ་ཏི་ (Salapati) ལ་གོ་ཞིང་། དེ་ཁ་ཆེའི་ཆོས་ལུགས་སུ་བཙན་ཤེད་ཀྱིས་བརྗེ་སྒྱུར་བྱས་ཡོད། ཁོང་གིས་རྗེས་སུ་རྟེན་འབུལ་གྱི་ཚུལ་དུ་གསེར་ལས་གྲུབ་པའི་སྟོན་པའི་སྐུ་འདྲ་ཆེན་པོ་ཞིག་དབང་དུ་འདུ་མཁན་རྣམས་ལ་སྟེར་ཡོད། སྐུ་འདྲ་དེ་ནི་མེ་ཁཱའི་ཀཱ་བྷ་ལ་སྤྱི་ལོ་ ༨༡༧ ལོར་ཆག་སྐྱོན་མ་ཤོར་བར་དུ་འགྲེམས་སྟོན་བྱས་པ་རེད།
རྒྱལ་པོ་ཁྲི་རལ་པ་ཅན།
བོད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་སད་ན་ལེགས་ཀྱི་རྗེས་སུ་སྤྱི་ལོ་ ༨༡༥ ལོར་ཁོང་གི་སྲས་ཁྲི་གཙུག་ལྡེ་བཙན་ (སྲིད་དབང་སྐྱོང་ཡུན་༨༡༥-༨༣༦) ཡིན་ཞིང་། ཁོང་གི་མཚན་ལ་རལ་པ་ཅན་ཞེས་ཀྱང་གྲགས། ཁྲི་རལ་པ་ཅན་གྱིས་བོད་དབུས་སུ་རྒྱ་གར་གྱི་པཎྜི་ཏ་གསུམ་གདན་དྲངས་པ་སྟེ། ཤཱིལེནྡྲ་བོ་དྷི་དང་། ད་ན་ཤཱི་ལ། ཇཱི་ན་མིཏྲ་བཅས་གསུམ་རེད། པཎྜི་ཏ་དེ་གསུམ་དང་བོད་ཀྱི་ལོ་ཙཱ་བ་སྐ་བ་དཔལ་བརྩེགས་དང་ཅོག་རོ་ཀླུའི་རྒྱལ་མཚན་དང་ལྷན་དུ་འགྱུར་རྙིང་བ་རྣམས་ལ་བསྐྱར་ཞིབ་མཛད་པ་དང་། མདོ་དང་བསྟན་བཅོས་ནང་གི་ཆོས་སྐད་ལེགས་སྦྱར་སྐད་ནས་བོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར་བ་རྣམས་ཐ་སྙད་ཚད་ལྡན་གཏན་ལ་ཕབ་ནས་བྱེ་བྲག་རྟོག་བྱེད་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བ་དེ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་མཛད། དེ་ནི་བོད་དང་ལེགས་སྦྱར་སྐད་ཤན་སྦྱར་གྱི་ཚིག་མཛོད་ཐོག་དེ་ཡིན་པ་རེད།
བོད་ཀྱི་ཁྲིར་མངའ་གསོལ་བའི་རྗེས་སུ་རྒྱལ་པོ་ཁྲི་རལ་པ་ཅན་གྱིས་དམག་དཔུང་རྒྱ་ནག་གི་ས་མཚམས་སུ་བཏང་། ས་མཚམས་ཀྱི་ཕྱོགས་གཉིས་ཀར་ཡོད་པའི་ནང་པ་ཚོས་བར་སྡུམ་བཙལ་ཞིང་། སྤྱི་ལོ་ ༨༢༡ ལོའི་རྡོ་རིང་ཡིག་ཆའི་ནང་རྗེས་འབྲས་ཐོན་པ་དེ་སྤྱི་ལོ་ ༧༨༣ ལོའི་ས་མཚམས་ཀྱི་ཆིངས་ཡིག་སླར་ཡང་ངེས་བརྟན་བཟོ་གི་ཡོད། ཆིངས་ཡིག་འདི་ནི་རྡོ་རིང་གསུམ་ལ་བརྐོས་ཡོད་དེ། གཅིག་ནི་ཐང་རྒྱལ་པོ་མུ་ཙུང་ (Muzong) (སྲིད་དབང་སྐྱོང་ཡུན་ ༨༢༡-༨༢༥) གི་ཕོ་བྲང་གི་ཕྱི་ལོགས་ཆན་གིའན་ (Chang’an) ལ་ཡོད་པ་དང་། གཞན་གཅིག་ནི་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ས་མཚམས་གུ་གུ་རྨེ་རུ་ལ་ཡོད། གསུམ་པ་དེ་ནི་སྤྱི་ལོ་ ༨༢༣ ལོར་ལྷ་སར་བཙུགས་པའི་བཀའ་གཙིགས་རྡོ་རིང་དེ་ཡིན། ཆིངས་ཡིག་གི་ནང་དུ་བོད་དང་རྒྱ་ནག་གཉིས་འདྲ་མཉམ་ཡིན་ཞེས་གཏན་ལ་ཕབ་ཡོད།
རལ་པ་ཅན་གྱིས་དབུས་ཤང་རྡོ་གཙུག་ལག་ཁང་ཞེས་བྱ་བའི་དགོན་པ་ཞིག་བཞེངས་པ་དང་དགོན་པར་རྒྱབ་སྐྱོར་གྱི་ཆེད་དུ་ཁྲལ་བསྡུའི་ལམ་ལུགས་ཤིག་ལག་བསྟར་བྱས་ཤིང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རེ་རེ་ལ་ཁྱིམ་ཚང་བདུན་བགོ་སྐལ་བཟོས་པའི་སྒོ་ནས་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱེད་དགོས་ཞེས་ལག་བསྟར་བྱས་ཡོད།
སྤྱི་ལོ་ ༨༣༦ ལོར་རལ་པ་ཅན་ལྐོག་གསོད་བྱས་པ་དང་ཁོང་གི་ཕྲག་དོག་ཅན་གྱི་གཅེན་པོ་ཁྲི་འུ་དུམ་བཙན་པོས་ (སྲིད་དབང་སྐྱོང་ཡུན་ ༨༣༦-༨༤༢) རྒྱལ་སྲིད་བཟུང་། ནམ་རྒྱུན་ཡོངས་གྲགས་སུ་གུས་ཞབས་མེད་པའི་སྒོ་ནས་ཁོང་ལ་གླང་དར་མ་ཞེས་ཟེར། ཁོང་གིས་དགོན་སྡེ་ལྷ་ཁང་རྣམས་སྒོ་རྒྱག་པ་དང་ནང་པའི་དགེ་འདུན་པ་ཚོར་གཉེན་སྒྲིག་བྱ་ཆོག་པ་དང་། ཁྱི་ར་བ་བྱེད་ཆོག་པའི་གདམ་ཀ་སྤྲད་པའམ། ཡང་ན་དེ་དག་བོན་དུ་བསྒྱུར་བ་རེད། ངོས་ལེན་མི་བྱེད་མཁན་རྣམས་སྲོག་ཐོག་བཏང་། དེ་ལྟར་བོད་དབུས་ནས་ནང་ཆོས་བསྣུབས་ནའང་། བོད་ཤར་ཕྱོགས་དང་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་བསྟན་པ་གནས་ཡོད། ཊུ་རལ་ ཝཡེ་ཝིལ་ (Turrell Wylie) གྱིས་ (Some Political Factors in the Early History of Tibetan Buddhism in Studies in the History of Buddhism) (བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་སྔ་བའི་ནང་གསལ་བའི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་དོན་རྐྱེན་འགའ་ཞིག་ཅེས་ནང་ཆོས་ལོ་རྒྱུས་ལ་སློབ་སྦྱོང་ཞེས་པའི་ནང་) རྩོད་ལེན་བྱེད་པ་ལྟར་ན། གླང་དར་མའི་སྡང་འཛིན་དང་སྡུག་སྦྱོང་གི་བྱུང་རྐྱེན་ནི་ཁོང་གི་གཅེན་པོའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱི་ཆེད་དུ་གཞུང་གི་ཁྲལ་འབབ་ཁ་སྒྱུར་བ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་དཔལ་འབྱོར་འཛད་པའི་དཀའ་ངལ་དེ་མེད་པ་བཟོ་ཕྱིར་ཡིན་ཞེས་བརྗོད། དེར་མ་ཟད། ཆོས་ལུགས་ལྷན་ཚོགས་ཀྱིས་ཤུགས་སྣོན་འབད་འབུངས་ལ་བརྟེན་ནས་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་བྱ་བཞག་ཁག་ལ་གནོན་ཤུགས་ཧ་ཅང་ཆེན་པོ་སྤྲོད་ཀྱི་ཡོད་པ་དེ་མེད་པ་བཟོ་བའི་ཆེད་དུའང་ཡིན་པ་རེད།
སྤྱི་ལོ་ ༨༤༢ ལོར་ལྷ་ལུང་དཔལ་གྱི་རྡོ་རྗེས་རྒྱལ་པོ་གླང་དར་མ་བཀྲོངས། ལྷ་ལུང་དཔལ་གྱི་རྡོ་རྗེ་ནི་གུ་རུ་རིན་པོ་ཆེའི་སློབ་མ་རྗེ་འབངས་ཉེར་ལྔའི་ནང་གི་གཅིག་ཡིན་པ་རེད། བསམ་གཏན་རྒྱལ་མཚན་ཀརྨེས་རྫོགས་པ་ཆེན་པོ་ཞེས་པའི་དཔེ་དེབ་ནང་བཀོད་པ་ལྟར་ན། ཁོང་ནི་ཆོས་ལུགས་ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་གནས་དབྱུང་བཏང་བའི་དབུ་ཁྲིད་དང་བསམ་ཡས་ཀྱི་མཁན་ཟུར་ཡིན་ཞེས་ཟེར། འདིའི་རྗེས་སུ་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དབྱེན་སྦྱོར་ཞིག་གིས་སྲིད་དབང་འཕྲོག་ལེན་གྱི་འཐབ་རྩོད་ལོ་མང་བྱུང་ཞིང་། བོད་དེ་རྒྱལ་གཞིས་དང་ས་གནས་ཆ་བགོས་གཏོང་བའི་དབང་ཚད་སྣ་ཚོགས་པར་ཁ་ཐོར་བཏང་བ་དང་བཅས་བོད་སིལ་བུར་ཐོར་རོ།།


c: text/html

text:
༄༅། །དེ་རིང་བོད་རྒྱལ་ལོ་ ༢༡༤༥ རབ་བྱུང་བཅུ་བདུན་པའི་རབ་གནས་ས་ཁྱི་ལོའི་ཟླ་ ༥ ཚེས་ ༢༣ དང་། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༡༨ ཟླ་ ༧ ཚེས་ ༦ ཉིན་མོ་འདིར། འགྲོ་བ་ལྷ་དང་བཅས་པའི་མགོན་སྐྱབས་བླ་ན་མ་མཆིས་པ། ས་སྟེང་རྒྱལ་བསྟན་ཡོངས་རྫོགས་ཀྱི་མངའ་བདག ཁམས་གསུམ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ། འཇིག་རྟེན་ཞི་བདེའི་དེད་དཔོན། བོད་མི་ཡོངས་ཀྱི་མགོན་སྐྱབས་དང་བླང་དོར་ལམ་སྟོན་པ། བླ་ན་མེད་པའི་དབུ་འཁྲིད། སྤྱི་ནོར་༸གོང་ས་༸སྐྱབས་མགོན་༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པ་ཆེན་པོ་མཆོག་ལ་གུས་ཕྱག་སྔོན་དུ་ཕུལ་ཏེ་༸སྐུའི་འཁྲུངས་སྐར་ཉིན་མོར་བོད་མི་མང་སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་ཚབ་ཞུས་ཏེ་དད་གུས་སྤྲོ་གསུམ་གྱི་ངང་འཚམས་འདྲིའི་བཀྲ་ཤིས་བདེ་ལེགས་ཞུ་རྒྱུ་ཡིན།
སྐྱེ་འགྲོ་སྤྱི་དང་། ཁྱད་པར་བོད་ཁ་བ་རི་པའི་གདུལ་བྱ་རྣམས་དང་ལས་སྨོན་གྱི་འབྲེལ་བས་བསམ་བཞིན་སྲིད་པ་བཟུང་བར་བོད་རབ་བྱུང་ ༡༦ པའི་ཤིང་ཕག་ཟླ་ ༥ ཚེས་ ༥ དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༥ ཟླ་ ༧ ཚེས་ ༦ ཉིན་མདོ་སྨད་སྟག་འཚེར་དུ་ཡབ་ཆོས་སྐྱོང་ཚེ་རིང་དང་། ཡུམ་བདེ་སྐྱིད་ཚེ་རིང་རྣམ་གཉིས་ཀྱི་སྲས་སུ་སྐུ་བལྟམས་ཤིང་། འཁྲུལ་བྲལ་བསླུ་མེད་རྡོ་རྗེའི་བཀའ་ལུང་བཞིན། ངོ་མཚར་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་དན་རྟགས་ཀྱི་སྣང་བ་འགོག་མེད་དུ་ཤར་ཏེ། མཐོང་གྲོལ་གཟུགས་སྐུའི་མཚན་དཔེ་རྟ་བདུན་དབང་པོའི་དཀྱིལ་འཁོར་མངོན་པར་ཤར་བ་ནས་ད་ཆ་རང་ལུགས་དགུང་གྲངས་ ༨༤ དང་། ཕྱི་ལུགས་ལྟར་ན་དགུང་གྲངས་ ༨༣ ལ་ཕེབས་པའི་༸སྐུའི་འཁྲུངས་སྐར་དུས་ཆེན་ཁྱད་པར་ཅན་དགའ་བ་འབུམ་ལྡན་བཀྲ་ཤིས་པའི་ཉིན་མོར། འཛམ་གླིང་ས་ཕྱོགས་གང་སར་སྤྲོ་སེམས་འཁོལ་བའི་ངང་རྣམ་དཀར་བསོད་ནམས་གསོག་སྒྲུབ་ལ་བྲེལ་བའི་སྐབས་འདིར། ཕྲན་ནས་གཞིས་བྱེས་བོད་མི་ཡོངས་ཀྱི་ཚབ་ཞུས་ཏེ། མགོན་པོ་གང་གི་༸ཞབས་པད་མི་འགྱུར་ཆོས་དབྱིངས་ཀུན་ཏུ་བཟང་པོའི་ངོ་བོར་རྟག་ཏུ་བརྟན་ཅིང་། མུ་མཐའ་མེད་པའི་སྐྱེ་འགྲོ་རྣམས་ལ་མགོན་སྐྱབས་དང་། དཔུང་གཉེན། བླང་དོར་ལམ་སྟོན་གྱི་སྒྲོན་མེ་ཆེན་པོར་བཞུགས་ཏེ། མཛད་འཕྲིན་འཇིག་རྟེན་ཀུན་ལ་དར་ཁྱབ་ཡོང་བའི་གསོལ་འདེབས་དང་སྨོན་འདུན་ཤུགས་དྲག་ཞུ་རྒྱུ་ཡིན།
དེ་རིང་འཛམ་གླིང་ཡུལ་གྲུ་གང་སར་གནས་པའི་བོད་མིའི་གཙོས་ཞི་བདེ་ལ་དགའ་བའི་འཛམ་གླིང་མི་མང་ཡོངས་ཀྱིས་དགའ་དད་སྤྲོ་གསུམ་ངང་༸སྐུའི་འཁྲུངས་སྐར་སྲུང་བརྩི་ཞུ་བའི་ལམ་ནས་མགོན་པོ་གང་གི་ཡོངས་གྲགས་མཛད་འགན་གསུམ་དང་། རྒྱ་གར་གྱི་གནའ་བོའི་རིག་གཞུང་གོང་འཕེལ་གཙོས་པའི་འཛམ་གླིང་ཀུན་ཁྱབ་མཛད་འཕྲིན་རྣམས་ཀྱི་བཀའ་དྲིན་རྗེས་སུ་དྲན་ཞིང་། བླང་དོར་ལམ་སྟོན་མཛད་པ་རྣམས་ནི། ཡ་རབས་བཟང་སྤྱོད་དང་། བྱམས་བརྩེ་ལྡན་པའི་བོད་མི་ཞིག་ཡོང་ཐབས་ཆེད་ཉམས་ལེན་ཞུ་རྒྱུའི་དམ་བཅའ་བསྐྱར་ནན་ཞུ་རྒྱུ་ནི་༸སྐུའི་འཁྲུངས་སྐར་སྲུང་བརྩི་ཞུ་རྒྱུའི་དགོས་དོན་སྙིང་པོ་དེ་ཆགས་ཡོད།
འདས་པའི་ལོ་ངོ་བཅུ་ཕྲག་དུ་མའི་རིང་། འཇིག་རྟེན་སྐྱེ་འགྲོ་སྤྱི་དང་། བྱེ་བྲག་རིས་སུ་མ་ཆད་པའི་ཆོས་ལུགས་དང་། ལྷག་པར་ཁ་བ་གངས་ཅན་པ་གཞིས་བྱེས་ཡོངས་ཀྱི་ཆེད། རླབས་ཆེན་དམིགས་བསལ་མཛད་འགན་ཆེར་བཞེས་ཀྱིས་ཆོས་སྲིད་ལུགས་གཉིས་ཀྱི་མཛད་བཟང་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ནས་ཀློང་དུ་བརྡོལ་བས། ངེས་པ་དོན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་བདེ་འབྱུང་བའི་སྒོ་གཅིག་པུར་གྱུར་བ་དང་། ལྷག་པར་བོད་མིའི་བདེན་དོན་འཐབ་རྩོད་རྒྱུན་གནས་སླར་གསོ་ཡོང་ཐབས་ཀྱིས་སྒྲིག་འཛུགས་ཀྱི་བྱེད་སྒོ་ཡོངས་རྫོགས་མང་གཙོའི་ལམ་དུ་སྣེ་འཁྲིད་ལམ་སྟོན་མཛད་ཅིང་། ཡང་སྒོས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༨༧ ལོར་བོད་ཀྱི་རྩ་དོན་འགྲིག་འཇགས་ཡོང་ཐབས་སུ་ཨ་རིའི་གྲོས་ཚོགས་ནང་ཞི་བའི་གྲོས་འཆར་དོན་ཚན་ལྔ་དང་། དེའི་རྗེས་འབྲེལ་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༨༨ ལོར་ཡུ་རོབ་གྲོས་ཚོགས་སུ་གྲོས་འཆར་བཏོན་གནང་བ། དེ་བཞིན་བོད་ཀྱི་ཁོར་ཡུག་དང་། བོད་ནང་གི་གནས་སྟངས། བཙན་བྱོལ་བོད་མིའི་སྒྲིག་འཛུགས་སོགས་ཀྱི་ཆེད་རྒྱལ་སྤྱིའི་དབུ་འཁྲིད་རྣམ་པ་དང་། གལ་ཆེའི་མི་སྣ་མཇལ་འཕྲད་བཀའ་བསྡུར་རིམ་པ་གནང་འབྲས་འཛམ་གླིང་ཤར་ནུབ་སོགས་ཡུལ་གྲུ་མང་པོའི་གཞུང་དང་། སྒེར། སྤྱི་ཚོགས་བཅས་ནས་བོད་ཀྱི་བདེན་དོན་ལ་ཐུགས་ཁུར་དང་། དོ་སྣང་སྔར་བྱུང་མ་མྱོང་བའི་བཀྲ་ཤིས་སྒོ་རྒྱ་ཡངས་པོར་ཕྱེས་པ་དང་། བོད་མིའི་རྩ་དོན་རྩོད་ཕྱོགས་འཚེ་མེད་ཞི་བའི་ལམ་འབའ་ཞིག་ལ་བཀྲི་བའི་རླབས་ཆེན་མཛད་བཟང་ཉི་ཤར་སྦར་མོས་མི་ཁེབས་པའི་གནས་ཚུལ་མངོན་དུ་གྱུར་བར་བརྟེན། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༨༩ ལོར་ནོ་སྦེལ་ཞི་བདེའི་གཟེངས་རྟགས་(Nobel Peace Prize)དང་། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༠༧ ལོར་ཨ་རིའི་གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་(Congressional Gold Medal)གསེར་གྱི་གཟེངས་རྟགས། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༡༢ ལོར་ཨིན་ཡུལ་གྱི་ཇོན་ཊེམ་པེལ་ཊེན་(John Templeton)ཞེས་པའི་སྙན་གྲགས་ཅན་གྱི་གཟེངས་རྟགས་ཀྱིས་མཚོན། ཆེས་མཐོའི་ཕྱག་འཁྱེར་དང་གཟེངས་རྟགས་བརྒྱ་ཕྲག་བརྒལ་བ་འབུལ་བཞེས་དང་། འཛམ་གླིང་གི་འགྱུར་འགྲོས་དང་མཐུན་པའི་མཛད་འཕྲིན་རླབས་ཆེན་བསྐྱངས་དང་སྐྱོང་བཞིན་ཡོད། ལྷག་པར་རྒྱ་གཞུང་མཉམ་བོད་རྒྱའི་གནའ་རབས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གནས་བབ་རྩོད་ལེན་མེད་པར། བོད་རྒྱ་གཉིས་ཕན་ཆེད་ཕྱོགས་གཉིས་དབར་གྲོལ་མོལ་གྱི་ལམ་ནས་དཀའ་རྙོག་སེལ་ཐབས་ལ་དགོངས་རྒྱ་ཆེ་བཞེས་གནང་སྟེ་དགོངས་ཚུལ་གསལ་བཤད་རིམ་པར་གནང་ཡོད།
འོན་ཀྱང་དེང་གི་ཆར་རྒྱ་གཞུང་གིས་བོད་ཐོག་འཛིན་པའི་སྲིད་བྱུས་ལ་བཟང་ཕྱོགས་ཀྱི་འགྱུར་བ་གཏོང་རྒྱུའི་ཚབ་ཏུ། བོད་ཀྱི་ས་ཕྱོགས་གང་སར་དམ་དྲག་ཆེ་རུ་འགྲོ་བཞིན་པ་དང་། དཔེར་ན་ཉེ་ཆར་ས་ག་ཟླ་བའི་ནང་བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་ཟེར་བའི་ཁྱབ་ཁོངས་ཆབ་མདོར་སློབ་གྲྭར་འགྲོ་བཞིན་པའི་བུ་ཕྲུག་དང་དེ་ཚོའི་ཕ་མ་རྣམས་དགོན་པར་ཆོས་མཇལ་དང་། ཆོས་ཕྱོགས་ལ་མཉམ་ཞུགས་མི་ཆོག་པའི་བཙན་བཀའ་བཏང་བ་ནས། ཆོས་དད་རང་དབང་ལ་འགོག་རྐྱེན་ཆེན་པོ་བཟོ་བཞིན་ཡོད་པ་ཤེས་རྟོགས་ཐུབ། ཉེ་སྔོན་ཨ་རིའི་ཕྱི་སྲིད་ལས་ཁུངས་ཀྱིས་ཕྱི་ལོ་ ༢༠༡༧ ལོའི་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཆོས་དད་རང་དབང་གི་ལོ་འཁོར་སྙན་ཐོ་འདོན་སྤེལ་གནང་བའི་ནང་། བོད་ནང་ཆོས་དད་རང་དབང་གི་གནས་སྟངས་ཧ་ཅང་སྐྱོ་བོ་ཡིན་པ་གསལ་བཏོན་གནང་བ་མ་ཟད་བླ་སྤྲུལ་ངོས་འཛིན་གནང་ཕྱོགས་ལ་རྒྱ་གཞུང་གིས་སྟངས་འཛིན་བྱས་པ་སོགས་བོད་མི་ཚོའི་སེམས་ཁམས་དང་མི་མཐུན་པའི་སྲིད་བྱུས་ལག་བསྟར་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པ་ནན་བརྗོད་ཀྱང་གནང་འདུག
དེ་བཞིན་བོད་ཀྱི་སྐད་ཡིག་སྲུང་སྐྱོབས་ལས་འགུལ་བ་བཀྲ་ཤིས་དབང་ཕྱུག་ལགས་ཕྱི་ལོ་ ༢༠༡༦ ཟླ་ ༡ པོའི་ནང་འཛིན་བཟུང་བྱས་པ་དང་། འདི་ལོའི་ཟླ་ ༡ པོའི་ནང་ཡུལ་ཤུལ་འབྲིང་རིམ་མི་དམངས་ཁྲིམས་ཁང་ཟེར་བ་ནས་ཁྲིམས་བཤེར་དང་འདི་ལོའི་ཕྱི་ཟླ་ ༥ ཚེས་ ༢༢ ཉིན་རྒྱལ་ཁབ་ཁ་བྲལ་བའི་ཉེས་མིང་འོག་ལོ་ལྔའི་བཙོན་འཇུག་ཁྲིམས་ཐག་བཅད་ཡོད། རྒྱ་གཞུང་གི་ཉེས་ཆད་བཙོན་འཇུག་གི་ཐག་བཅད་དེ་དྲང་བདེན་མ་བྱུང་བ་དང་། གཞི་རིམ་མི་མང་གི་ཐོབ་ཐང་ལ་རྡོག་རོལ་བཏང་བ་ཞིག་ལ་ངོས་འཛིན་གྱིས་མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་འགྲོ་བ་མི་ཡི་ཐོབ་ཐང་སྡེ་ཚན་དང་། ཡུ་རོབ་གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་འགྲོ་བ་མི་ཡི་ཐོབ་ཐང་ཚོགས་ཆུང་། ཨ་རིའི་ཕྱི་སྲིད་ལས་ཁུངས་སོགས་ནས་སྐྱོན་བརྗོད་ཀྱིས་བཀྲ་ཤིས་དབང་ཕྱུག་ལགས་གང་མགྱོགས་གློད་བཀྲོལ་དགོས་པའི་འབོད་སྐུལ་ནན་པོ་གནང་ཡོད།
བོད་ནང་གི་འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་གི་གནས་བབ་ཉིན་རེ་བཞིན་ཇེ་ཞན་ཇེ་སྡུག་ཏུ་འགྲོ་བཞིན་ཡོད། ཁྲིམས་མཐུན་མིན་པའི་ཐོག་བོད་མི་གང་བྱུང་འཛིན་བཟུང་དང་བཀག་ཉར་བྱས་པ། ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ཉེས་མིང་འགེལ་ཏེ་བཙོན་འཇུག་ཁྲིམས་ཐག་གང་བྱུང་བཅད་པ། སྨྲ་བརྗོད་རང་དབང་མེད་པ། དེ་བཞིན་འཕྲོད་བསྟེན་དང་སྨན་བཅོས་ཀྱི་མཐུན་འགྱུར་ཞན་ཅིང་། རྒྱ་རིགས་དང་བོད་རིགས་དབར་དབྱེ་འབྱེད་ཀྱིས་འཆར་གཞི་ལྡན་པའི་སྲིད་བྱུས་བཟུང་སྟེ། བོད་མིར་དམིགས་བསལ་དམ་དྲག་གིས་བོད་ཀྱི་ཐུན་མིན་ཆོས་དང་། སྐད་ཡིག རིག་གཞུང་། གོམས་གཤིས་རྣམས་རིམ་པས་རྩ་བརླག་འགྲོ་རྒྱུའི་ཉེན་ཁར་ཐུག་ཡོད། སུད་སིའི་གྲོང་ཁྱེར་ཇི་ནི་ཝའི་ནང་དུ་རྒྱལ་ཚོགས་འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་ལྷན་ཚོགས་ཐེངས་ ༣༨ པ་ལོ་འདི་ཡི་ཟླ་ ༦ ཚེས་ ༡༨ ཉིན་འགོ་འཛུགས་ཀྱིས་ལྷན་ཚོགས་ཐོག་འཛམ་གླིང་མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་ཆེས་མཐོའི་འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་ལྷན་ཁང་གི་འགན་འཛིན་སྐུ་ཞབས་ Prince Zeid Raad Zeid al-Hussein མཆོག་གིས་རྒྱ་ནག་ནང་གི་འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་ཐད་རྒྱ་གཞུང་ལ་སྐྱོན་བརྗོད་ཤུགས་ཆེ་གནང་ཡོད་པ་མ་ཟད་འདས་པའི་ལོ་ལྔའི་ནང་བོད་དང་ཡུ་གུར། རྒྱ་ནག་བཅས་ཀྱི་ནང་དུ་འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་གི་གནས་སྟངས་ཐད་རྟོག་ཞིབ་བྱ་རྒྱུའི་གོ་སྐབས་ཚད་ལྡན་ཞིག་མ་སྤྲད་པ་དང་། བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་ཟེར་བ་སོགས་ནང་དེང་སྐབས་འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་གི་གནས་སྟངས་ཇེ་ཞན་ཇེ་སྡུག་ཏུ་འགྲོ་བཞིན་པའི་དངོས་ཡོད་གནས་ཚུལ་གསལ་བཏོན་གནང་ཡོད་པ་ནས་རྟོགས་ཐུབ།
དེ་བཞིན་མཐོ་སྒང་བོད་ཀྱི་ཁོར་ཡུག་གི་གནས་བབ་ཀྱང་ཉེན་ཁ་ཆེ་རུ་འགྲོ་བཞིན་ཡོད། བོད་ལྷོ་ཁ་ལྷུན་རྩེ་རྫོང་ཟེར་བའི་ནང་ཨ་སྒོར་ཐེར་འབུམ་ ༦༠ ཙམ་གྱི་རིན་ཐང་ལྡན་པའི་གསེར་དངུལ་དང་། ཟངས་ལ་སོགས་པའི་གཏེར་ཁ་སྔོག་འདོན་དང་། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༡༩ ལོའི་ནང་བོད་ལྷོ་ཁ་དང་། གཞིས་ཀ་རྩེ། མངའ་རིས་ས་གནས་བཅས་སུ་གནམ་ཐང་གསུམ་གསར་རྒྱག་གི་ལས་འཆར་དེ་ནི་ཁྱིམ་མཚེས་རྒྱལ་ཁབ་རྒྱ་གར་དང་། འབྲུག བལ་ཡུལ་གསུམ་གྱི་ས་མཚམས་ཀྱང་འཁེལ་ཡོད། ད་དུང་བལ་ཡུལ་རྒྱལ་སའི་བར་མེ་འཁོར་ལྕགས་ལམ་འཛུགས་བསྐྲུན་བྱ་འཆར་དེ་ནི་ཁྱིམ་མཚེས་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ལའང་ཉེན་ཚབས་ཅན་ཞིག་ཆགས་ཡོད། གནམ་ཐང་གསར་རྒྱག་ཆེད་ས་གནས་བོད་མི་རྣམས་ཀྱི་ཞིང་ཁ་བཙན་འཕྲོག་གིས་གུན་གསབ་ཉུང་ངུ་ལས་སྤྲོད་ཀྱི་མེད་པས་ཡུལ་མིར་དཀའ་ངལ་འཕྲད་རྒྱུ་ཡིན་པ་དང་། རྒྱ་གཞུང་གིས་དམིགས་དོན་གཙོ་བོ་ནི་བོད་ནང་མི་འབོར་སྤོ་ཤུགས་ཆེ་རུ་གཏོང་རྒྱུ་དང་། ས་མཚམས་ཁག་གི་དབང་ཤུགས་ཆེ་རུ་གཏོང་རྒྱུ་ལས་བོད་མིའི་འཚོ་བའི་གནས་བབ་སོགས་ལ་ཕན་ཐོགས་གང་ཡང་མེད་པ་མ་ཟད་ཁོར་ཡུག་གི་གནས་སྟངས་སོགས་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་ཀྱི་ཡོད། བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་ཟེར་བའི་ས་ཁུལ་མང་པོའི་ནང་རྒྱ་གཞུང་གིས་དྲག་ཆས་དམག་མི་འགྲེམས་འཇོག་དང་། རྡུལ་ཕྲན་མཚོན་ཆ་གསོག་འཇོག དམག་སྦྱོང་སོགས་ཀྱིས་མཐོ་སྒང་བོད་ཀྱི་ས་ཁམས་སོགས་ལ་གཏོར་བཤིག་ཚད་མེད་ཐེབས་བཞིན་ཡོད།
འདི་ལོ་ཕྱི་ཟླ་ ༥ པའི་ཚེས་ ༩ ཉིན་བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་ཟེར་བའི་སྐུ་ཚབ་ཚོགས་ཆུང་ཞིག་བོད་ནང་གི་གནས་སྟངས་དྲིལ་བསྒྲགས་ཆེད་ཁེ་ན་ཌའི་རྒྱལ་ཡོངས་གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་ཕྱི་འབྲེལ་ལས་དོན་ཚོགས་ཆུང་ནས་ཉན་ཞིབ་ཚོགས་འདུ་ཞིག་བསྐོང་ཚོགས་བྱས་སྐབས་བོད་ནང་གི་དངོས་ཡོད་གནས་སྟངས་དང་མི་མཚུངས་པའི་རྣམ་ཀུན་རྒྱ་གཞུང་ནས་བཤད་པ་བཞིན་བསྐྱར་ཟློས་བྱས་ཡོད་ཀྱང་། སྐབས་དེར་གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་འཐུས་མི་རྣམ་པས་བོད་རྒྱའི་འབྲེལ་མོལ་གྱི་གནས་བབ་དང་། ཀུན་གཟིགས་༸པཎ་ཆེན་དགེ་འདུན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ་མཆོག་གི་གནས་སྟངས་དང་། བཀྲ་ཤིས་དབང་ཕྱུག་ལགས་ཀྱི་གནས་སྟངས་སྐོར་སོགས་ལ་འདྲི་རྩད་ནན་པོ་ཞུས་གནང་ཡོད་ལ། དེ་བཞིན་ཉེ་ལམ་ཕྱི་ཟླ་ ༦ ཚེས་ ༡༢ ཉིན་ཁེ་ན་ཌའི་གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་ཕྱི་འབྲེལ་ལས་དོན་ཚོགས་ཆུང་ནས་ད་ལྟའི་བོད་ནང་གི་དངོས་ཡོད་ཛ་དྲག་གནས་སྟངས་སྐོར་བོད་དོན་ཉན་ཞིབ་ཀྱི་གོ་སྐབས་བཟང་པོ་ཞིག་ཀྱང་གནང་ཡོད་པ་དང་། སྐབས་དེར་དཔལ་ལྡན་སྲིད་སྐྱོང་མཆོག་དང་། སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་སྐུ་ཚབ་མཉམ་ཞུགས་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་གནད་དོན་དངོས་ཡོད་བདེན་དཔང་གསེད་དཀྲོལ་གནང་རྒྱུའི་གོ་སྐབས་ཀྱང་བྱུང་ཡོད།
སྤྱི་ནོར་༸གོང་ས་༸སྐྱབས་མགོན་ཆེན་པོ་མཆོག་གིས་འདོན་གནང་མཛད་པའི་གཉིས་ཕན་དབུ་མའི་ལམ་གྱི་སྲིད་བྱུས་ནི་བོད་རྒྱའི་དཀའ་རྙོག་སེལ་ཐབས་ཀྱི་སྲིད་བྱུས་ལག་ལེན་འཁེལ་ཐུབ་པའི་དོན་དངོས་དང་མཐུན་པ་ཞིག་ཆགས་ཡོད། འདི་ཡི་ནང་དོན་ལ་རྣམ་པར་འགྱུར་བའི་རང་བཙན་དང་། བོད་ཆེན་པོའི་ཐ་སྙད་སོགས་ཀྱི་ཁག་དཀྲི་ཡོང་གཞི་མེད་པས་རྒྱ་གཞུང་གི་འགོ་འཁྲིད་རྣམས་ཀྱིས་དཔྱད་ཞིབ་དཔྱིས་ཕྱིན་པ་གནང་འདོད་ཡོད་ཚེ་དགའ་བསུ་བྱ་རྒྱུ་དང་། ཉེ་སྔོན་ཨ་རིའི་ཕྱི་སྲིད་དྲུང་ཆེ་སྐུ་ཞབས་ Michael Richard Pompeo མཆོག་ནས་སླར་ཡང་རྒྱ་གཞུང་གིས་སྤྱི་ནོར་༸གོང་ས་༸སྐྱབས་མགོན་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གི་སྐུ་ཚབ་དང་ལྷན་འབྲེལ་མོལ་བསྐྱར་གསོ་ཡོང་བར་རྒྱབ་སྐྱོར་གནང་བ་བཞིན། རྒྱ་གཞུང་གིས་ཀྱང་གུ་ཡངས་ཀྱི་སྲིད་བྱུས་བཟུང་སྟེ་༸གོང་ས་༸སྐྱབས་མགོན་ཆེན་པོ་མཆོག་གི་སྐུ་ཚབ་དང་། རྒྱ་ནག་གཞུང་དབར་གྲོས་མོལ་བསྐྱར་དུ་ཡོང་ཐབས་གནང་དགོས་ཀྱི་འབོད་སྐུལ་བསྐྱར་ནན་བྱ་རྒྱུ་ཡིན།
ཉེ་སྔོན་དྲ་རྒྱ་དང་གསར་ཤོག་ཁག་ཅིག་ནང་སྤྱི་ནོར་༸གོང་ས་༸སྐྱབས་མགོན་ཆེན་པོ་མཆོག་གི་༸སྐུའི་འཕྲོད་བཞེས་གནས་བབ་སྐོར་ལ་དོན་དངོས་མིན་པར་འཆལ་གཏམ་སྤེལ་བ་དེར་གཞི་རྩ་གང་ཡང་མེད། ཉེ་ཆར་ཕྱི་ཟླ་ ༦ པའི་ནང་ཡུ་རོབ་བྷལ་ཊིའི་མངའ་ཁུལ་གཏོགས་པའི་ལི་ཐུ་ཝེ་ནི་ཡ་ Lithuania དང་ལ་ཏི་ཝི་ཡ་ latvia རྒྱལ་ཁབ་གཉིས་ནང་ཆིབས་བསྒྱུར་སྐྱོང་བས་མཛད་འཆར་ཁག་ལེགས་གྲུབ་ཀྱིས་ཕྱིར་༸ཞབས་སོར་འཁོད་མཚམས་གྷ་གྷལ་གནམ་ཐང་དུ་༸གོང་ས་མཆོག་ཉིད་ཀྱིས་སྐུ་གཟུགས་བདེ་ཐང་ཡིན་པ་བཀའ་གསལ་རྗེན་པ་གནང་ཡོད་པས་བོད་ཕྱི་ནང་གཉིས་ཀྱི་བོད་མི་རྣམས་སེམས་ངལ་གནང་མི་དགོས་པ་དང་། ༸གོང་ས་མཆོག་དགུང་ནའི་བབ་དང་ལོ་འདིར་དགུང་སྐེག་སྔོན་ལོ་དང་ལོ་རྗེས་མ་དགུང་སྐེག་དངོས་གཞིར་ཟིན་གྱི་ཡོད་ན། རང་ཅག་ཁ་བ་གངས་ཅན་པ་ཡོངས་ནས་༸རྒྱལ་བའི་སྐུ་ཕྱྭའི་ཆེད་རྣམ་དཀར་བསོད་ནམས་གསོག་སྒྲུབ་ཀྱི་ལས་ལ་འབད་འབུངས་ཤུགས་ཆེར་གནང་དགོས་པ་དང་། གཙོ་བོར་བོད་མི་རྣམས་ཀྱིས་ནང་ཁུལ་མཐུན་ལམ་གཟོང་ཁ་ཆིག་སྒྲིལ་དང་། བོད་མིའི་ཆོས་དང་། རིག་གཞུང་། སྐད་ཡིག་བཅས་པར་གཞུང་སྒེར་ཚང་མས་གཅེས་འཛིན་གྱིས་དར་སྤེལ་གང་ལེགས་གནང་ཐུབ་ན། དེ་ནས་༸རྒྱལ་བ་ཐུགས་དགྱེས་པའི་མཆོད་སྤྲིན་དང་། དོན་དམ་པའི་བརྟན་བཞུགས་ཀྱང་ཆགས་ཀྱི་ཡོད་ན་བོད་མི་ཚང་མས་ཕྱར་གྲུ་མཉམ་འདེགས་ཀྱི་འབད་བརྩོན་སྔར་ལྷག་གནང་དགོས་པའི་སྐུལ་མ་ནན་ཏན་ཞུ་རྒྱུ་ཡིན།
བོད་མི་རྣམས་བཙན་བྱོལ་དུ་གྱར་ནས་ལོ་ངོ་བཅུ་ཕྲག་དྲུག་ལ་འགྲོ་བཞིན་པ་དང་། དུས་ཚོད་དེའི་རིང་རྒྱ་གར་གཞུང་མང་གཉིས་ཀས་བོད་མིར་རོགས་མགོན་ཕན་གྲོགས་རྒྱ་ཆེ་གནང་བའི་བཀའ་དྲིན་རྣམས་དུས་རྟག་ཏུ་དྲན་ཤེས་ཐུབ་པའི་ངང་རྒྱ་གར་གཞུང་མང་གཉིས་ལ་ཐུགས་རྗེ་བཀའ་དྲིན་བླ་མེད་དུ་ཆེ་ཞེས་ཞུ་རྒྱུ་དང་། དེ་མཚུངས་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྱོན་གྱི་བོད་དོན་དང་བོད་མིར་རྒྱབ་སྐྱོར་དང་མཐུན་འགྱུར་གནང་མཁན་གཞུང་དང་མི་མང་ཚོགས་སྡེ་སྒེར་བཅས་ཡོངས་ལའང་དེ་རིང་དུས་ཚོད་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་གོ་སྐབས་འདི་བརྒྱུད་ནས་ཚང་མར་ཐུགས་རྗེ་ཆེ་ཞུ་རྒྱུ་ཡིན།
མཐའ་དོན་སྤྱི་ནོར་༸གོང་ས་༸སྐྱབས་མགོན་ཆེན་པོ་མཆོག་སྐུ་ཚེ་༸ཞབས་པད་བསྐལ་བརྒྱར་བརྟན་ཅིང་། ཐུགས་ཀྱི་བཞེད་དགོངས་མཐའ་དག་ལྷུན་གྱིས་འགྲུབ་པ་དང་། བོད་དོན་བདེན་མཐའ་མྱུར་དུ་གསལ་བའི་སྨོན་འདུན་ཞུ་རྒྱུ་བཅས། བོད་མི་མང་སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས་ཀྱིས་ཕྱི་ལོ་ ༢༠༡༨ ཟླ་ ༧ ཚེས་ ༦ ལ།།

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
བོད་ཡིག་ཉམས་རྒུད་དུ་འགྲོ་བའི་ཉེན་ཁ་ཅི་ཙམ་མཐོང་བ་དེ་ཙམ་གྱིས་ང་ཚོས་བོད་ཡིག་གི་གལ་གནད་ཅི་ཙམ་ཆེ་བ་ཡང་གསལ་པོར་མཐོང་གི་ཡོད། ད་ལྟའི་ཆར་གལ་ཆེ་ཤོས་ནི་བོད་ཡིག་གི་བཀོལ་སྤྱོད་ཡིན་པ་བཤད་མ་དགོས་ན་ཡང་། མི་རིགས་ཤིག་གི་རིག་གནས་གལ་ཆེ་ཤོས་སུ་གྱུར་པ་འདིའི་བྱུང་རབས་ལ་ང་ཚོས་བླུན་པོ་ངོ་མཚར་བའི་གཏམ་རྒྱུད་རེ་བཤད་ནས་འདོད་པ་ཚིམས་པས་མི་འགྲིག་པར་དེ་ལ་ཚན་རིག་དང་མཐུན་པའི་འགྲེལ་བརྗོད་ཡིད་ཆེས་འདྲེན་པ་ཞིག་དང་། གོ་རྟོགས་ཆ་ཚང་བ་ཞིག་ཡོད་པ་ནི་ཧ་ཅང་གལ་ཆེ། འོན་ཀྱང་ང་ཚོ་མང་པོ་ཞིག་གིས་བོད་ཡིག་གི་ཐད་ལ་ང་ཚོར་རྒྱུས་མངའ་ཆ་ཚང་བ་ཡོད་སྙམ་པ་དང་། མཁས་དབང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་སོགས་ཀྱིས་དཔྱད་པ་གནང་ཟིན་པས་ད་ནི་དེའི་ཐད་ལ་ང་ཚོས་ཞིབ་འཇུག་བྱ་ཐུབ་པ་ཡང་མེད་ཅིང་། བྱ་དགོས་པ་ཡང་མེད་ཅེས་སྙམ་གྱི་ཡོད། ང་ཚོར་བསམ་བློ་འདི་ཧ་ཅང་ཤུགས་ཆེ་བས་གཅིག་བྱས་ན་བསམ་བློ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ང་ཚོར་བོད་ཡིག་གི་སྐོར་ལ་གོ་རྟོགས་གོང་འཕེལ་འགྲོ་བར་འགོག་རྐྱེན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་སྲིད། དེས་ན་ཐུབ་མིན་གང་ལྟར་ཡང་འབད་བརྩོན་ཙམ་བྱ་རྒྱུ་ནི་གལ་ཆེ་བས་ན། འདིར་ཁོ་བོས་གསལ་བྱེད་སུམ་ཅུ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་བོད་ཀྱི་ཡི་གེའི་འཕེལ་འགྱུར་གྱི་རིམ་པ་ལ་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་གཙོ་བོར་གྱུར་པ་ལ་གཞིར་བྱས་ཏེ་རིག་པ་དང་རྒྱུ་མཚན་རྣམ་དག་གིས་དཔྱད་པ་གང་ཐུབ་རེ་བྱ་བར་འདོད།
དང་པོ། བོད་ཡིག་གསར་བཟོའི་དུས།
བོན་གྱི་ཆོས་ལུགས་ལྟར་ན་སྲོང་བཙན་གྱི་སྔོན་ནས་བོད་ལ་ཡི་གེ་ཡོད་པར་བཤད་པ་ལ། མཁས་དབང་ནམ་མཁའི་ནོར་བུས་མཚོན་བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་ལ་དུང་བ་ཟབ་པའི་མཁས་པ་འགའ་ཤས་ཀྱིས་ཀྱང་ལྟ་ཚུལ་དེ་ཡང་དག་པ་ཡིན་པ་སྒྲུབ་ཐབས་སུ་འབད་བརྩོན་གནང་ཡོད། འོན་ཀྱང་ཡོད་སྲིད་པ་ཙམ་དང་། ཡོད་པའི་དོགས་གཞི་ཅུང་ཟད་ཙམ་ལས་ཡོད་ངེས་པ་དང་། ཡོད་པ་དེ་ཡང་འཐུས་སྒོ་ཚང་བ་ཞིག་ཡིན་པ་ནི་ཕལ་ཆེར་བསྒྲུབ་ཐབས་བྲལ། ད་དུང་ད་ལྟའི་བོད་ཡིག་གི་ཡིག་གཟུགས་ཀྱང་ཞང་ཞུང་གི་ཡིག་གཟུགས་ནས་བྱུང་བར་སྨྲ་བ་ནི་དེ་བས་ཀྱང་བློར་འགྲོ་དཀའ་བ་ཞིག་རེད། ལོ་རྒྱུས་རིག་པ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ད་ལྟའི་ཆར་ང་ཚོ་མང་པོ་ཞིག་ལ་མི་རིགས་ཤིག་གི་རིག་གནས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཅི་ཙམ་རིང་བ་དེའི་རིན་ཐང་ཡང་དེ་ཙམ་གྱིས་ཆེ་བའི་འདུ་ཤེས་ཡོད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བོད་ལ་ཡང་སྲོང་བཙན་གྱི་སྔོན་ཙམ་དུ་མ་ཡིན་པར་བོད་མི་རིགས་འདི་བྱུང་ནས་བཟུང་བོད་མི་རྣམས་ལ་བོད་རང་གི་ཡི་གེ་ཡོད་པའི་སྒྲུབ་བྱེད་ཡོད་ན་ཚང་མ་དགའ་དགོས་པ་ཞིག་ལོས་ཡིན་ཀྱང་། སྒྲུབ་བྱེད་མེད་ན་ཞེན་པ་ཙམ་གྱིས་གནས་ལུགས་དང་མངོན་སུམ་ལ་སྙོན་འདོར་ན་ག་ལ་འགྲིག་སྟེ། དེ་ལྟར་བྱས་ན་དེ་ཡང་མི་རིགས་ཤིག་གི་ཞབས་འདྲེན་དུ་འགྱུར་བས་སོ།།
བོད་སྤྱི་ཡོངས་ཀྱི་བཤད་སྲོལ་ལྟར་ན་བོད་ཡིག་ནི་ཐོག་མར་སྲོང་བཙན་གྱི་དུས་སུ་ཐོན་མི་སམ་བྷོ་ཊས་བཟོས་པར་གྲགས་ཤིང་། ཐོན་མིའི་མཚན་ལ་ལྡེའུ་ཆོས་བྱུང་ལས་མཐོན་མི་བསམ་པོ་ཊ་ཞེས་འབྱུང་བ་དང་། ཡིག་ཆ་གཞན་མང་པོ་ལ་ཐུ་མི་ཞེས་འཁོད་པ་སོགས་འབྲི་སྲོལ་ཅུང་མི་འདྲ་བ་རེ་ཡོད་ཀྱང་། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་གི་ནང་དུ་དམིགས་བསལ་བོད་ཡིག་བཟོ་མཁན་ཡིན་པའི་རྣམ་པ་མེད་ཀྱང་། མཐོན་མི་ཞེས་པ་ཁྱིམ་རྒྱུད་ཀྱི་མིང་ལྟ་བུ་ཁ་ཤས་འབྱུང་བ་ལ། གནའ་བོའི་དུས་སུ་གནད་ཡོད་མི་སྣ་ཕལ་མོ་ཆེ་གལ་ཆེའི་ཁྱིམ་རྒྱུད་ནས་འབུར་དུ་ཐོན་པ་ཡིན་པས་ན་ཐོན་མི་ཡང་དེ་འདྲ་ཞིག་ཡིན་སྲིད་པ་བཞིན་འདིར་ཡང་དེ་གཞིར་བཟུང་གིས་ཐོན་མི་ཞེས་འབྲི་བར་བྱ། སམ་བྷོ་ཊ་ནི་བོད་ཡང་དག་པའི་དོན་ལ་གོ་བར་བཤད་ཀྱང་། ཉང་རལ་ཆོས་བྱུང་ལས། “ཐོན་མི་བསམ་བུ་ཞེས་པ་བློ་གསལ་ལ་ཡིད་གཞུངས་པས་མི་ཆུང་སམ་བྷོ་ཊ་ཞེས་པ།” ཞེས་འབྱུང་བ་བཞིན་རིགས་རྒྱུད་ཐོན་མི་ཡིན་པ་ལ་བཏགས་མིང་ངམ་མི་དངོས་བསམ་བུ་ཡིན་ལས་ཆེ་བར་སྣང་། འོན་ཀྱང་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་གི་ནང་དུ་ད་བར་ཐོན་མི་སམ་བྷོ་ཊ་ཞེས་པའི་མི་མིང་ཞིག་ཐོབ་མེད་པར་གྲགས།
ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་གི་ནང་དུ་བོད་ཡིག་བཟོ་མཁན་སུ་ཡང་བྱེ་བྲག་ཏུ་བཤད་པ་མེད་ཀྱང་། སྲོང་བཙན་གྱི་སྐབས་སུ་བོད་ལ་ཡི་གེ་ཐོག་མར་བྱུང་བ་ནི་གསལ་པོར་བཤད་པ་སྟེ། དེ་ཡང་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ལས། “བོད་ལ་སྔ་ན་ཡི་གེ་མྱེད་པ་ཡང་། བཙན་པོ་འདིའི་ཚེ་བྱུང་ནས། བོད་ཀྱི་གཙུག་ལག་བཀའ་གྲིམས་ཆེད་པོ་དང་། བློན་པོའི་རིམ་པ་དང་། ཆེ་ཆུང་གཉིས་ཀྱི་དབང་ཐང་དང་། ལེགས་པ་ཟིན་པའི་བྱ་དགའ་དང་། ཉེ་ཡོ་བའི་ཆད་པ་དང་། ཞིང་འབྲོག་གི་ཐུལ་ཀ་དང་དོར་ཀ་དང་། སླུངས་ཀྱི་གོ་བར་བསྙམས་པ་དང་། བྲེ་པུལ་དང་། སྲང་ལ་སྩོགས་པ། བོད་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་གཞུང་བཟང་པོ་ཀུན། བཙན་པོ་ཁྲི་སྲོང་བཙན་གྱི་རིང་ལ་བྱུང་ངོ་།།” ཞེས་འབྱུང་བ་ལ་འདིར་ཁོ་བོས་གློག་ཀླད་ཀྱི་ནང་དུ་འབྲི་མ་ཐུབ་པ་ལས་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་རང་གི་ནང་དུ་གི་གུ་རྣམས་ཕྱིར་སློག་ཡིན་པ་ཡང་ཤེས་པར་བྱ། སྲོང་བཙན་གྱིས་བོད་ཡིག་གསར་བསྐྲུན་མཛད་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་ནི་ཉང་རལ་ཆོས་བྱུང་ལས། “དེ་ནས་རྒྱལ་བུ་དེ་ཤིན་ཏུ་སྐུ་དབང་ཆེ་བས་མཐའི་རྒྱལ་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བཅའ་དང་། སྐྱེས་ལོ་དམ་གྱིས་ གི་ཚུལ་དུ་འབུལ་དུ་ཡོང་བས་ཞུ་བ་ཡི་འཕྲིན་ཡིག་ཀློག་པ་ན། བོད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་ཁ་ཕྲིན་ལས་ཡི་གེ་མེད་དེ། འོ་ཅག་བོད་ལ་ཡང་ཡི་གེ་དགོས་པར་སྣང་། བཀའ་ལུང་གསལ་ནས་དེར་བློན་པོ་བཅུ་དྲུག་རྒྱ་གར་དུ་ཡི་གེ་སློབ་ཏུ་བཏང་བས་་་་” ཞེས་སོགས་འབྱུང་།
རྒྱལ་ཕྱི་ནང་གི་མཁས་པ་འགའ་ཤས་ཀྱིས་བོད་ཡིག་གསར་བཟོ་ནམ་ཙམ་བྱས་མིན་ཐད་ཞིབ་འཇུག་གཏིང་ཟབ་མོ་བྱས་ཏེ། བོད་ཡིག་གསར་བཟོས་ཀྱི་ལོ་ཚིགས་གཏན་འཁེལ་ཞིག་རྙེད་ཐབས་ལ་འབད་བརྩོན་བྱས་པ་ན། ཐག་ཆོད་པ་ཞིག་རྙེད་མེད་ཀྱང་། དུས་རབས་བདུན་པའི་ནང་དུ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་ཀོང་ཇོ་བཙུན་མོར་བཞེས་རྗེས་རྒྱ་གར་ལ་དམག་དྲངས་པ་ལ། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དོན་རྐྱེན་འདི་ལ་王玄策ཝང་ཤུན་ཚེ་ཡི་དམག་འགུལ་ཞེས་བརྗོད་ཅིང་། འདི་ཉིད་སྤྱི་ལོ་༦༤༨ ལ་བྱུང་བར་གསལ། ཐང་གི་རྒྱལ་རབས་ཡིག་ཆ་གྲགས་ཅན་ 唐會要ནས་འབྱུང་བ་ལྟར་ན་དེ་རྗེས་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་ཐང་གོང་མ་ལ་ཤོག་བུ་དང་སྣག་ཚ། པིར་སྨྱུག་བཟོ་བའི་རྒྱུ་ཆ་གནང་བར་འབོད་བསྐུལ་གནང་བ་ན་ཐང་གོང་མས་ལེགས་སྐྱེས་དེ་དག་བསྐུར་ཡོད་ཅིང་། བོད་རིག་པའི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ཉིད་བོད་ལ་ཡི་གེ་ཐོག་མར་གསར་དུ་བྱུང་བའི་དུས་ལ་ངོས་འཛིན་པ་དང་། དེ་ལྟར་ན་སྤྱི་ལོ་༦༣༠ ནས་༦༤༨ ཡས་མས་ཀྱི་ནང་དུ་བོད་ལ་བོད་རང་གི་ཡི་གེ་གསར་བཟོས་བྱུང་ཡོད་པར་ངོས་འཛིན་བྱེད། འབྲི་གུང་སྐྱབས་མགོན་ཆེ་ཚང་རིན་པོ་ཆེས་ནི་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ནང་དུ་སྤྱི་ལོ་༦༣༣ ལོར་ཐོན་མི་རྒྱ་གར་དུ་ཕེབས་ཤིང་། ༦༤༡ ལོར་རྒྱལ་པོ་ལ་ཡིག་ཕུད་ཕུལ། ༦༤༤ ལོར་སྲོང་བཙན་གྱི་བཀའ་ལྟར་སྐུ་མཁར་ཕ་བོང་ཁའམ་ཕོ་བྲང་ར་རུ་ཞེས་པར་སུམ་རྟགས་ཀྱི་གཞུང་གཉིས་པོ་མཛད་པར་གསུངས།
བོད་ཀྱི་བཤད་སྲོལ་དུ་བོད་ཡིག་གསར་བཟོ་གནང་མཁན་ཐོན་མི་སམ་བྷོ་ཊ་ཡིན་པར་གྲགས་པ་ནི་ཐོག་མར་དབའ་བཞེད་ལས་འབྱུང་བ་སྟེ། འདི་དང་འབྲེལ་བའི་ཡིག་ཆ་རྒྱས་བསྡུས་གསུམ་སྟེ། དབའ་བཞེད། སྦ་བཞེད། སྦ་བཞེད་ཞབས་བཏགས་མ་བཅས་ཡོད་པ་ལས། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་གསུམ་ལས་རྙིང་ཤོས་དང་ཁུངས་བཙུན་ཤོས་ཀྱང་དབའ་བཞེད་ཅེས་པ་དེ་ཡིན་པར་བཞེད། དེ་ལས། “རྒྱ་གར་གྱི་ཆོས་དང་ཡི་གེའི་དཔེ་ལེན་པར་འཐོན་མི་གསམ་པོ་ར་ལ་བཀའ་སྩལ་ཏེ་བཏང་ནས། ཡིག་མཁན་རྒྱ་གར་གྱི་ལི་བྱིན་ཞེས་བགྱི་བ་ཞིག་ཀྱང་ཁྲིད་དེ་མཆིས།” ཞེས་སོགས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོས་ཀྱང་ལོ་བཞིའི་རིང་ཡི་གེ་བསླབས་ཚུལ་དང་། ཡང་མཆན་གྱི་ནང་དུ། “ཡི་གེ་ནི་ལི་བྱིན་དང་གསམ་པོ་རས་རྒྱ་ཡིག་བོད་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར།” ཞེས་དང་། ཡང་དཀྱུས་ཀྱི་ནང་དུ་“ཞང་བློན་གྱིས་བུ་ཚ་ལ་སོགས་པ་ཀུན་གྱིས་འཐོན་མི་གསམ་པོ་ར་དང་། རྒྱ་གར་གྱི་ལི་བྱིན་ལ་ཡི་གེ་སློབ་ཏུ་སྩལ་ཏེ་ཡི་གེ་ནི་དེ་ཚུན་ཆད་བོད་ལ་གདའ་བ་ལགས།” ཞེས་སོགས་ཀྱིས་ཁྲི་སྲོང་བཙན་ནམ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་ལོ་རྒྱུས་དང་འབྲེལ་བ་ལས་འབྱུང་། འདིའི་ནང་དུ་རྒྱ་གར་གྱི་ལི་བྱིན་དང་བོད་ཀྱི་ཐོན་མིས་བོད་ཡིག་བཟོས་ཚུལ་ཙམ་ལས་ཡོངས་གྲགས་ཀྱི་གཏམ་རྒྱུད་ཞིབ་ཕྲ་མི་འབྱུང་། དབའ་བཞེད་འདི་ཉིད་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་དུས་སུ་སྦ་གསལ་སྣང་གིས་མཛད་པར་གྲགས་ཀྱང་། བདེན་མིན་གང་ལྟར་ཡང་བསྟན་པ་ཕྱི་དར་སྐབས་ཀྱི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དེབ་ཐེར་རྣམས་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཧ་ཅང་ཆེ།
དེ་ནས་རིམ་པས་ཐོན་མིས་བོད་ཡིག་བཟོས་གནང་ཚུལ་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་འཕེལ་རྒྱས་ཕྱིན་པ་སྟེ། དུས་རབས་བཅུ་གཉིས་པའི་ནང་དུ་ཉང་རལ་ཉི་མ་འོད་ཟེར་གྱིས་མཛད་པའི་ཉང་རལ་ཆོས་བྱུང་ལས། “དེར་ཕྱི་བློན་རྣམས་ན་རེ། སམ་བྷོ་ཊ་ཡིས་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་བཞི་བཅུ་རྩ་དྲུག་ལ་སྤྲོས་པས། བོད་ཡིག་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞི་ལས་མ་རྙེད་ནས་སྨྲ་བ་བསྡེབས་སུ་མ་འདོད་ནས་སྐད་མ་ཁུགས་ཏེ་ཁོང་དབུ་འཐོམས་ཏེ་ཉལ་ནས་འདུག་པ་མནལ་དུ་སོང་བ་དང་མནལ་སད་པའི་ཚེ་རང་གི་རྩ་ན་སྐྱེས་བུ་རྒན་པོ་ཕྱག་འཁར་ཐོགས་པ་ཞིག་འདུག་ནས་ཁྱོད་གང་ནས་འོངས། གར་འགྲོ། ཅི་བྱེད་པ་ཡིན། རིགས་གང་ཡིན། ངའི་སྒོ་བསྡམས་པ་ལ་གང་ནས་ཐར་ཞེས་སྨྲས་པས། རྒད་པོ་དེ་ན་རེ། ཆོས་ཉིད་གཤིས་ལ་གོང་འོག་མེད། ཡང་དག་དོན་ལ་བྱ་བྱེད་མེད།། ནམ་མཁའ་ལམ་དུ་བྱས་པ་ལ།། སྒོ་ཆ་བསྡམས་པས་ག་ལ་ཐུབ།། ཟེར་རོ། དེ་འཕགས་པ་འཇམ་དཔལ་གྱི་སྤྲུལ་པ་ཡིན་པར་རིག་ནས་ཡང་ཡང་དུ་དྲིས་པས་རྒད་པོ་ན་རེ། ང་ཞང་ཞུང་གི་ཡུལ་ནས་འོངས། ཟ་ཧོར་གྱི་ཡུལ་དུ་འགྲོ་ཟེར། ཐག་ཇི་ཙམ་ཡོད་བྱས་པས་ཅི་ཆ་ཡོད་ཟེར། འཚོ་རྒྱགས་ཅི་ཡོད་བྱས་པས་ཇ་ཡོད་ཟེར། རིགས་ནི་འ་ཞའི་ཡིན་ཟེར། མི་སྣང་བར་སོང་ངོ་།། དེ་ནས་སམ་བྷོ་ཊས་བསམས་པས་རིགས་འ་ཞ་ཡིན་ཟེར་བས་འ་རྙེད།” ཅེས་སོགས་ཀྱིས་ཉང་རལ་ཆོས་བྱུང་ལས་འབྱུང་བ་ལ་དེ་ཕྱིན་བཤད་སྲོལ་འདི་ནི་བོད་ལ་མཁས་བླུན་ཀུན་གྱི་ཁྲོད་དུ་རླུང་ལྟར་གྲགས་པར་གྱུར་ཏོ།།
སྤྱིར་ཡི་གེའམ་ཡིག་གཟུགས་ཕལ་མོ་ཆེ་དམངས་ཁྲོད་རིག་གནས་ཡིན་པས་ན། གནའ་བོའི་ཨེ་རྗེབ་ཊིའི་ཡི་གེ་དང་། རྒྱ་ནག་གི་ཡི་གེ། རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེའམ་ཡིག་གཟུགས་འདྲ་མིན་སོགས་ཡིག་རིགས་མང་པོར་ཐོག་མར་གསར་གཏོད་བྱེད་པ་པོ་འདི་རེད་ཅེས་པ་མེད། འོན་ཀྱང་ཡི་གེའི་རིགས་གཞན་དང་བསྡུར་ན་ཅུང་དུས་ཕྱིས་སུ་བྱུང་བས་ན་བོད་དང་། ཉི་ཧོང་། ཀོ་རི་ཡ་བཅས་ཀྱི་ཡི་གེ་རྣམས་ཐོག་མའི་གསར་གཏོད་མཁན་འདི་རེད་ཅེས་པ་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡིག་ཆ་རྣམས་སུ་འཁོད་ཡོད་པ་དང་། ལྷག་པར་བོད་ཡིག་ནི་དམངས་ཁྲོད་རིག་གནས་ལས་ཀྱང་གོང་མའི་གཞུང་གིས་གསར་གཏོད་བྱས་པའི་སྒོ་ནས་དར་ཁྱབ་བྱུང་བར་གྲགས་པས་ན་བོད་ཡིག་ཐོག་མར་གསར་གཏོད་གནང་མཁན་གྱི་མི་བྱེ་བྲག་པ་ཞིག་ཡོད་སྲིད་པ་ཙམ་མིན་པར་ཡོད་ངེས་པ་ལ། དེ་ཉིད་སུ་ཡིན་གནའ་རབས་ཀྱི་ཡིག་ཆ་ལ་བརྟེན་ནས་ཁུངས་སྐྱེལ་མི་ནུས་ཀྱང་། ལྟོས་འཇོག་གི་ཆ་ནས་དུས་རབས་བཅུ་པའི་ཡས་མས་བྱུང་བའི་ཡིག་ཆ་འགའ་ཤས་ལ་གསལ་བ་དང་། དེ་བཞིན་ཡོངས་གྲགས་ཀྱང་ཡིན་པའི་དབང་གིས་རེ་ཞིག་བོད་ཡིག་གསར་གཏོད་མཁན་ནི་ཐོན་མི་ཞེས་པའི་བོད་པ་རྣམ་དཔྱོད་ཁྱད་དུ་འཕགས་པ་ཞིག་ཡིན་པར་ངོས་བཟུང་ནས་གླེང་བར་བྱ།
འོན་ཀྱང་རླབས་ཆེན་གྱི་ལས་དོན་དེ་སྒྲུབ་གནང་མཁན་ཐོན་མི་གཅིག་པུ་ཡིན་ནམ། ཐོན་མི་དང་ལྷན་དུ་ལས་རོགས་གཞན་པ་ཡང་ཡོད་ཅེས་པའི་དྲི་བ་ནི་གལ་ཆུང་མིན་པ་ནི། ལས་དོན་དེ་གལ་ཆེ་བའི་ཆ་ནས་དེ་ལ་མཉམ་ཞུགས་གནང་མཁན་གྱི་མི་སྣ་གཞན་ཡང་ཡོད་ན་དེ་དག་སྣང་མེད་གཏོང་བའམ་བརྗེད་སོང་ན་ག་ལ་རུང་། དབའ་བཞེད་དང་དེབ་ཐེར་དམར་པོའི་ནང་དུ་རྒྱ་གར་གྱི་མཁན་པོ་ལི་བྱིན་ཡང་བོད་ལ་ཕེབས་ནས་ཐོན་མི་དང་ལྷན་དུ་ཡི་གེ་བསྒྱུར་བ་སོགས་མཛད་པར་གསུངས་པ་ལྟར་བོད་ཀྱི་ཡིག་ཆ་ཁ་ཤས་ཀྱི་ནང་དུ་ཐོན་མི་དང་སློབ་དཔོན་རྣམས་མཉམ་དུ་འདུས་ཏེ་བོད་ཡིག་གསར་བཟོ་མཛད་པར་གསལ་བ་ལ། བོད་ཡིག་གི་ཁུངས་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་ལ་ཐུག་པ་གསལ་པོ་ཡིན་པས་ན་དོན་དངོས་སུ་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དོན་རྐྱེན་གལ་ཆེན་དེ་སྒྲུབ་པར་སྐབས་དེར་རྒྱ་གར་གྱི་མཁས་པ་ལི་བྱིན་ལྟ་བུ་དང་བོད་ཀྱི་མཁས་པ་ཐོན་མི་ལྟ་བུ་མི་སྣ་ཉུང་མཐར་ཡང་གཉིས་ཙམ་ཡོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཆེ། དེ་ལྟར་ན་ཡང་བོད་ཡིག་བཟོ་མཁན་གཙོ་བོ་ཐོན་མི་ཡིན་པར་འདོད་ཀྱང་། ཐོན་མིའི་སྐབས་སུ་བོད་ཡིག་གི་བརྡ་དག་སོགས་ཆ་ཚང་བ་ལྟ་ཞོག་ཐ་ན་བོད་ཡིག་གི་གསལ་བྱེད་ཆ་ཚང་བ་གྲུབ་པར་ཡང་མི་རབས་ཁ་ཤས་ཤིག་འགོར་ཚུལ་ནི་གཤམ་དུ་རིམ་པས་བཤད་པར་འདོད།
ད་དུང་བོད་ཡིག་གསར་བཟོའི་ཐད་ལ་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་མེད་པའི་དཀའ་ངལ་ལས། ཡོངས་གྲགས་ཀྱི་བཤད་སྲོལ་ལ་ཡང་ནོར་བའི་ཆ་ཡོད་པས་ན། སྲོང་བཙན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཕལ་མོ་ཆེར་ཐོན་མི་རྒྱ་གར་དུ་མ་ཕེབས་པའི་གོང་ནས་སྲོང་བཙན་གྱིས་བལ་ཡུལ་ནས་བལ་བཟའ་ཁྲི་བཙུན་བཙུན་མོར་བཞེས་ཚུལ་འབྱུང་བ་དང་། སྐབས་དེར་བལ་ཡུལ་ལ་བེད་སྤྱོད་བཞིན་པའི་ཡི་གེ་ཡང་གུཔྟའི་ཡི་གེ་ཡིན་པ་ལ། སྲོང་བཙན་གྱིས་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེའི་སྐོར་ལ་ཡང་ཐོག་མར་བལ་ཡུལ་གྱི་བརྒྱུད་ནས་མཁྱེན་རྟོགས་བྱུང་བ་དང་། དེ་ནས་བལ་ཡུལ་ལམ་རྒྱ་གར་གྱི་མཁས་པ་ཞིག་བོད་དུ་ཕེབས་པའི་མདུན་ནས་ཐོན་མི་ལྟ་བུ་བོད་ཀྱི་རྣམ་དཔྱོད་ཅན་ཞིག་གིས་རྒྱ་གར་གྱི་ཡིག་གཟུགས་ལ་བསླབས་སྦྱངས་མཛད་དེ། དེ་གཞིར་བཟུང་གིས་ད་ལྟའི་བོད་ཡིག་འདི་ཉིད་བཟོས་ཡོད་སྲིད་པའི་དོགས་པ་འདི་ང་ལ་མཚོན་ན་སྔ་མོ་ཞིག་ནས་ཡོད་ཀྱང་། ཁུངས་དང་དཔང་རྟགས་གསལ་པོ་མེད་པས་ན་མང་དུ་བཤད་པར་མི་སྤོབས། འོན་ཀྱང་རྒྱ་གར་གྱི་རིག་གནས་ནང་འདྲེན་བྱེད་པར་བལ་ཡུལ་དང་ཀ་ཤི་མིར་གྱི་ཡུལ་གྲུ་འདི་གཉིས་བོད་ལ་ཧ་ཅང་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེ་བས་རྒྱ་གར་གྱི་རིག་གནས་ནི་ཆུ་བོ་ལྟ་བུ་ཡིན་ན་ཡུལ་གྲུ་འདི་གཉིས་ནི་ཡུར་བ་གཙོ་བོ་གཉིས་ལྟ་བུ་ཡིན་ཀྱང་བོད་ཀྱི་མཁས་པ་ཕལ་མོ་ཆེས་སྣང་མེད་དུ་གཏོང་བ་འདི་ཡང་ལོ་རྒྱུས་རིག་པའི་ངོས་ནས་བཤད་ན་ཞན་ཆ་ཞིག་ཡིན་པ་མི་བརྗེད་འཚལ།
དུས་རབས་དྲུག་པ་ནས་བརྒྱད་པའི་བར་གྱི་རྒྱ་གར་ཡིག་གཟུགས་རྙིང་པའི་དཔེ་མཚོན་ཙམ།
གཉིས་པ། བོད་ཡིག་གསར་བཟོའི་མ་དཔེ།
རྒྱ་ནག་གི་ཡིག་ཚང་དུ་སྲོང་བཙན་གྱི་སྐབས་སུ་ཡི་གེ་བྱུང་བ་ཙམ་ལས་ཡི་གེ་དེ་མི་རིགས་དང་ཡུལ་གྲུ་གང་གི་ཡི་གེ་ལ་བརྟེན་ནས་བཟོས་པ་དང་། སུ་ཞིག་གིས་བཟོས་ཚུལ་སོགས་ནི་གསལ་མེད། བོད་ཀྱི་ཡིག་ཚང་ནང་དུ་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་ལ་དཔེ་བླངས་ནས་བཟོས་ཚུལ་དང་། བཟོ་མཁན་ནི་ཐོན་མི་སམ་བྷོ་ཊ་ཞེས་པ་ལོ་ན་གཞོན་ཅིང་བློ་རིག་གསལ་བའི་བོད་ཕྲུག་ཅིག་ཡིན་པར་གསལ་ན་ཡང་། དེའི་སྐོར་བཤད་སྲོལ་མང་པོ་ཞིག་ནི་ཕྱིས་སུ་བྱུང་བ་ལས་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་སོགས་ཀྱི་ནང་དུ་འཁོད་མེད་པས་ང་ཚོས་མཐའ་གཅིག་ཏུ་ཡིན་མིན་སྒྲུབ་ཐུབ་པ་ཞིག་མིན་པར་དཔྱད་གཞི་ཙམ་དུ་གྱུར་ཡོད། རྒྱུ་མཚན་དེས་བོད་རིག་པའི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཁྲོད་དུ་ཡང་བོད་ཀྱི་ཡིག་གཟུགས་ཀྱི་མ་དཔེ་གང་ཡིན་པའི་ཐད་བསམ་ཚུལ་འདྲ་མིན་འདོན་མཁན་མང་ཙམ་བྱུང་སྟེ། མཁས་པ་འགའ་ཤས་ཀྱིས་བོད་ཡིག་གསར་བཟོའི་འབྱུང་ཁུངས་ནི་ཏུར་ཀི་སི་ཐན་ཏེ། དེང་སང་ཤིན་ཅང་དུ་གྲགས་པའི་ས་ཁུལ་ནས་ཡིན་པར་བཤད། འོན་ཀྱང་མཁས་པ་ཕལ་མོ་ཆེས་དེ་ལ་མོས་མཐུན་མ་གནང་བར་བོད་ཡིག་གི་མ་དཔེ་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་ཡིན་པར་འདོད། སྲོལ་རྒྱུན་བོད་ཀྱི་ཡིག་ཆ་རྣམས་སུ་འདོད་ཚུལ་ཅུང་མི་འདྲ་བར་བུ་སྟོན་གྱིས་ཆོས་བྱུང་ལས་བོད་ཡིག་ནི་ཁ་ཆེའི་ཡི་གེ་ལ་དཔེ་བླང་པར་གསུངས་ཤིང་། དཔའ་གཙུག་གིས་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན་ལས་གུཔྟའི་ཡི་གེ་ལ་དཔེ་བླངས་པར་གསུངས། ཞ་ལུ་ལོ་ཆེན་གྱིས་ལཱཉྩའི་ཡིག་གཟུགས་དང་། སི་ཏུ་པཎ་ཆེན་གྱིས་ནཱ་ག་ར་ཡི་ཡིག་གཟུགས་ལ་དཔེ་བླང་ནས་བཟོས་པར་བཞེད།
ལས་དང་པོ་པ་རྣམས་ཡིག་གཟུགས་འདི་དག་གི་བར་དུ་རྩ་བ་དང་ཡན་ལག་གི་འབྲེལ་བ་གང་ཡིན་ནམ་སྙམ་ནས་མགོ་བོ་རྨོངས་སྲིད་པས་ཅུང་ཟད་བཤད་ན། རྒྱ་གར་གྱི་རིག་གཞུང་ཧྲིལ་པོའི་ལོ་རྒྱུས་རིང་བ་བཞིན་ཡི་གེའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱང་དེ་ལས་མ་འདས་ན་ཡང་། ཡོངས་གྲགས་སུ་ཡིག་གཟུགས་འདི་ཉིད་ཚངས་པའི་ཡིག་གཟུགས་ཞེས་པ་ནས་བྱུང་ཞིང་། ཚངས་པའི་ཡིག་གཟུགས་ནི་རྒྱལ་པོ་ཨ་ཤོ་ཀ་ཙམ་དུ་དར་ཁྱབ་ཆེ། དེ་ནས་དུས་རབས་ལྔ་པའི་ཡས་མས་ལ་གུཔྟའི་ཡིག་གཟུགས་ཞེས་པ་དེ་དར་ཁྱབ་བྱུང་ཞིང་། གུཔྟའི་ཡིག་གཟུགས་ཞེས་གྲགས་པ་དེ་ལས་ལས་ཁ་ཆེའམ་ཀ་ཤི་མིར་ཞེས་གྲགས་པ་སོགས་སུ་དར་ཁྱབ་ཆེ་བའི་ཤཱ་ར་དཱ་ཞེས་པའི་ཡིག་གཟུགས་དང་། རྒྱ་གར་ཤར་ཕྱོགས་ཁུལ་དུ་དར་ཁྱབ་ཆེ་བའི་སིདྡམ་ཞེས་པའི་ཡིག་གཟུགས་རྣམས་བྱུང་། ཡང་གུཔྟའི་ཡིག་གཟུགས་ལས་གལ་ཆེ་ཤོས་དུས་རབས་བདུན་པའི་ནང་དུ་ནཱ་ག་ར་ཡི་ཡིག་གཟུགས་ཞེས་པ་དེ་དར་འཕེལ་བྱུང་ཞིང་། ནཱ་ག་རའི་ཡིག་གཟུགས་ལས་དུས་རབས་བཅུ་པའི་ཡས་མས་སུ་དེ་ཝ་ནཱ་ག་རིའི་ཡིག་གཟུགས་དར་འཕེལ་བྱུང་། དེ་བ་ནཱ་ག་རིའི་ཡིག་གཟུགས་ནི་ད་ལྟའི་ཆར་རྒྱ་གར་དང་བལ་ཡུལ་སོགས་ཀྱིས་བཀོལ་སྤྱོད་བྱེད་བཞིན་པའི་ཡིག་གཟུགས་འདི་ལ་གོ། ཡིག་གཟུགས་དེ་ཉིད་ད་ལྟའི་ཆར་སྐད་འདྲ་མིན་བརྒྱ་དང་ཉི་ཤུ་ཙམ་ལ་བེད་སྤྱོད་གཏོང་གི་ཡོད་པར་གྲགས་པས་ན་འཛམ་གླིང་དུ་དར་ཁྱབ་ཆེ་ཤོས་ཀྱི་ཡིག་གཟུགས་ཤིག་ལ་ངོས་འཛིན་སྲོལ་ཡོད།
བོད་རིགས་མང་པོ་ཞིག་གིས་སཾསྐྲིཏའམ་ལེགས་སྦྱར་ལ་ཡང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡིག་གཟུགས་ཤིག་ཡོད་པར་སྙམ་ན་ཡང་། ལེགས་སྦྱར་ནི་སྐད་ཅིག་ཡིན་པས་ན་ལེགས་སྦྱར་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ལ་བེད་སྤྱོད་པའི་ཡིག་གཟུགས་ཤིག་མེད་པར་ལེགས་སྦྱར་ནི་གནའ་བོའི་དུས་སུ་ཚངས་པའི་ཡིག་གཟུགས་བེད་སྤྱད་ནས་བྲིས། བར་སྐབས་ཤིག་ཏུ་ནང་པའི་ལེགས་སྦྱར་གྱི་གསུང་རབ་རྣམས་གུཔྟའི་ཡིག་གཟུགས་ལས་བྱུང་བ་སིདྡམ་ཞེས་པའི་ནང་དུ་བྲིས་ཡོད་པར་བརྟེན་རྒྱ་གར་ནས་གནའ་བོའི་ཟ་འོག་དར་ལམ་གྱི་བརྒྱུད་ནས་རྒྱ་ནག་ཏུ་སྤྱན་དྲངས་པའི་ནང་པའི་གསུང་རབ་མང་པོ་ཞིག་དང་། དམིགས་བསལ་ནང་པའི་གསང་སྔགས་ཀྱི་རྒྱུད་མང་པོ་ཞིག་ཀྱང་སྐད་ལེགས་སྦྱར་དང་ཡིག་གཟུགས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་བྲིས་ཡོད་པར་བཤད། རྒྱ་ནག་ནས་ཡིག་གཟུགས་འདི་ཉིད་ནང་པའི་གཟུངས་སྔགས་རྣམས་འབྲི་བྱེད་དུ་ཉི་ཧོང་དུ་ཡང་དར་འཕེལ་བྱུང་ཡོད། དེ་ནས་དུས་རབས་བཅུ་གཅིག་པའི་ནང་ཙམ་དུ་ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་དུ་ཡོད་པའི་ནང་པའི་གསུང་རབ་མང་པོ་ཞིག་ལཉྩའམ་སྒྲ་གདངས་དངོས་རཾཇནཱ་ཞེས་གྲགས་པའི་ཡིག་གཟུགས་ནང་དུ་བྲིས་ཡོད་པས་ན་བོད་དུ་ཡོད་པའི་ལེགས་སྦྱར་གྱི་རྒྱ་དཔེ་མང་པོ་ཞིག་ཀྱང་ཡིག་གཟུགས་དེའི་ནང་དུ་ཡོད་པ་དང་། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི་རྗེས་སུ་ལེགས་སྦྱར་ནི་གཙོ་བོ་དེ་ཝ་ནཱ་ག་རིའི་ཡིག་གཟུགས་ལ་འབྲི་སྲོལ་ཡོད་པས་ད་ལྟའི་ཆར་ང་ཚོས་མཐོང་རྒྱུ་ཡོད་པའི་རྒྱ་དཔེ་རྣམས་གཙོ་བོ་དེཝ་ནཱ་ག་རིའི་ཡིག་གཟུགས་ལ་མཇལ་རྒྱུ་ཡོད་པ་འདི་བྱུང་།
དུས་རབས་ཉི་ཤུ་པར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་རྒྱ་གར་དུ་ཕེབས་ནས་ཡིག་གཟུགས་མང་པོ་ལ་དཔྱད་པ་གནང་རྗེས་བོད་ཡིག་གི་མ་དཔེ་ནི་གུཔྟའི་ཡི་གེ་ཡིན་པར་གསུངས་ཏེ། དེ་ཡང་དེ་ཉིད་ཀྱིས་མཛད་པའི་གཏམ་རྒྱུད་གསེར་གྱི་ཐང་མ་ལས། “བོད་ཡིག་གང་ལ་དཔེ་བྱས་པ་ནི་གུཔྟའི་ཡི་གེ་ཁོ་ན་ཡིན་ཏེ། ཀུན་མཁྱེན་བུ་སོགས་ཀྱིས་ཀྱང་ནགརའི་ཡི་གེ་ལ་དཔེ་བྱས་གསུངས་པ་ལས་ལཉྩ་སོགས་ལ་དཔེ་བྱས་པ་ཟུར་ཙམ་ཡང་མ་བཤད་ཅིང་། དེ་དུས་ཀྱི་ནགརའི་ཡི་གེ་ནི་འདི་ཉིད་ཡིན་པས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་པ་ལ། ནཱ་ག་ར་དང་ཁ་ཆེའི་ཡིག་གཟུགས་གཉིས་ཀ་གུཔྟའི་ཡིག་གཟུགས་ལས་བྱུང་ན་ཡང་། བུ་སྟོན་གྱིས་ཆོས་བྱུང་དུ་ཁ་ཆེའི་ཡི་གེ་ལ་དཔེ་བྱས་ཚུལ་ལས་དངོས་སུ་ནཱ་ག་ར་ཞེས་གསུངས་མེད། ད་ལྟའི་ཆར་མཁས་པ་འགའ་ཤས་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་ཡིག་གཟུགས་ནི་གུཔྟའི་ཡིག་གཟུགས་ནས་བྱུང་བར་འདོད་ཅིང་། ཡང་མཁས་པ་འགའ་ཤས་ཀྱིས་ནཱ་ག་རའི་ཡིག་གཟུགས་ལས་བྱུང་བར་འདོད་པ་ལ། གུཔྟའི་ཡིག་གཟུགས་དང་ནཱ་ག་རའི་ཡིག་གཟུགས་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་ཁྱད་པར་ཆེན་པོ་མེད་པས་མཐའ་གཅིག་ཏུ་བརྗོད་དཀའ་བར་སྣང་། ཕལ་མོ་ཆེས་ནཱ་ག་ར་ཡི་ཡིག་གཟུགས་ལས་བྱུང་བར་འདོད་པ་ལ། བྱེ་བྲག་ཏུ་ནཱ་ག་ར་ཡི་ཡིག་གཟུགས་རང་ལ་ཡང་ས་ཕྱོགས་འདྲ་མིན་ལ་འབྲི་སྲོལ་ཅུང་མི་འདྲ་བ་རེ་ཡོད་པ་ལས་མཁས་པ་མང་པོ་ཞིག་གིས་བོད་ཡིག་གི་ཡིག་གཟུགས་ཀྱི་མ་དཔེ་ནི་རྒྱ་གར་ནུབ་ཕྱོགས་སམ་ནང་ཆོས་ཀྱི་ནང་དུ་རྒྱ་གར་ཡུལ་དབུས་ཞེས་གྲགས་པ་དེའི་འབྲི་སྟངས་ཡིན་པར་བཤད།
གང་ལྟར་བོད་ཡིག་འདི་ཉིད་ཡུལ་གྲུ་རྒྱ་གར་དང་ཡིག་གཟུགས་ནི་གུཔྟའི་ཡིག་གཟུགས་ཀྱི་རིགས་གང་རུང་ཞིག་ནས་དར་བ་ལ་ཐེ་ཚོམ་མི་དགོས། དེ་ལྟར་ང་ཚོས་བོད་ཡིག་གི་ཡིག་གཟུགས་ཀྱི་མ་དཔེ་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་ཡིག་གཟུགས་ཡིན་པ་ཤེས་རྗེས་སྐབས་དེར་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་ཁབ་ནི་རྒྱ་གར་ཙམ་མིན་པར་རྒྱ་ནག་ལ་འབྲེལ་བ་དམ་ཟབ་ཆེ་ཞིང་། ད་དུང་རྒྱ་གར་ལས་ཀྱང་རྒྱ་ནག་ལ་འབྲེལ་བ་ཆེ་བས་རྒྱ་ནག་ལ་གཉེན་འབྲེལ་ཚུན་ཆད་ཡོད་ན་ཡང་སྐབས་དེར་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་རྒྱ་ནག་གི་ཡིག་གཟུགས་ཀྱི་ཚབ་ལ་རྒྱ་གར་གྱི་ཡིག་གཟུགས་ཉིད་བོད་ཡིག་གསར་བཟོའི་མ་དཔེ་གནང་བའི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡིན་ནམ་སྙམ་ན། སྐད་ཡིག་དེ་གསུམ་ག་ཤེས་མཁན་ཞིག་གི་ངོས་ནས་བཤད་ན་རྒྱ་ནག་གི་སྐད་དང་བོད་ཀྱི་སྐད་གཉིས་ཧ་ཅང་ཐ་དད་པས་རྒྱ་ནག་གི་ཡི་གེ་བེད་སྤྱད་ནས་བོད་སྐད་འབྲི་ཐུབ་པ་ཧ་ཅང་དཀའ་ཞིང་། དེ་ལ་ལྟོས་ན་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་བེད་སྤྱད་ནས་བོད་སྐད་འབྲི་བ་ནི་ཧ་ཅང་ལས་སླ་བ་སྟེ། རྒྱ་གར་རང་གི་ཡིག་གཟུགས་བེད་སྤྱད་ནས་བོད་སྐད་ཀྱི་ནང་དུ་བཤད་འདོད་པ་ཕལ་མོ་ཆེ་འབྲི་ཐུབ་ཅིང་། རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་དང་བོད་ཀྱི་སྐད་གཉིས་ཀ་ལ་བྱང་ཆུབ་པ་ཞིག་ཡིན་ན་ཕལ་མོ་ཆེ་ངལ་བ་དེ་ཙམ་མེད་པར་གོ་ཐུབ་པའི་ཁྱད་ཆོས་ཡོད་པས་ན་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་རྒྱ་གར་གྱི་ཡིག་གཟུགས་བོད་ཡིག་གསར་བཟོའི་མ་དཔེར་བདམ་པ་ནི་ནོར་བ་མེད་པར་རྟོགས་ཐུབ།
ལར་ནས་རྒྱ་གར་གྱི་སྐད་ནི་སྒྲ་གདངས་བརྗོད་བདེ་ལ་སྒྲ་གདངས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞིག་ཡིན་པས་ན་རྒྱ་གར་གྱི་ཡིག་གཟུགས་བེད་སྤྱད་ན་དབྱིན་སྐད་སོགས་བྲིས་ན་ཡང་གོ་ཐུབ་པར་དཀའ་ཁག་ཕལ་ཆེར་མེད། འོན་ཀྱང་རྒྱ་ནག་གི་ཡི་གེ་ནི་དེ་འདྲ་མ་ཡིན་པར་རྒྱ་ནག་གི་སྐད་ཡིག་གི་སྒྲ་གདངས་འདོན་པ་ནི་མི་རིགས་སུ་ལ་ཡིན་ཀྱང་དཀའ་ཞིང་། རྒྱ་ནག་གི་ཡི་གེ་བེད་སྤྱད་ནས་དབྱིན་སྐད་སོགས་སྐད་ཡིག་གཞན་བྲིས་ན་ཕྱོགས་ཙམ་ཡང་མི་འགྲོ། བོད་སྐད་ཀྱང་དེ་མཚུངས་ཡིན་པས་རྒྱ་ནག་སྐད་ནང་གི་བོད་ཀྱི་ས་མིང་དང་མི་མིང་རྣམས་ཕལ་ཆེར་ར་འཕྲོད་མི་ཐུབ་པའི་ཚོད་དུ་ཡོད་པ་ལ་ད་ལྟའི་ཆར་བོད་རིགས་མང་པོས་རྒྱ་སྐད་དང་རྒྱ་ཡིག་ཤེས་པས་ཞིབ་ཕྲ་བཤད་ཅི་ལ་དགོས། ཉི་ཧོང་གི་སྐད་དང་བོད་སྐད་གཉིས་ནི་ཧ་ཅང་འདྲ་བས་ཉི་ཧོང་གི་སྐད་ལ་ལ་དང་ཐ་སོགས་བོད་སྐད་དུ་ཡོད་པ་འགའ་ཤས་ཀྱི་སྒྲ་གདངས་མེད་པ་དང་། ཉི་ཧོང་སྐད་ལ་ཨོ་གཉིས་བརྩེགས་ཀྱི་་སྒྲ་གདངས་ཡོད་པ་དཔེར་ན་ཉི་ཧོང་གི་སྐད་དུ་བྱོན་པ་ལེགས་སོ་ལ་ ようこそཡོའོ་ཀོ་སོ་ལྟ་བུའི་ཡོ་རིང་པོ་བརྗོད་པར་བོད་རིགས་ལ་དཀའ་ངལ་ཅུང་ཙམ་ཡོད་པ་ལས་སྒྲ་གདངས་གཞན་འདོན་མི་ཐུབ་པའི་དཀའ་ངལ་ཕལ་ཆེར་མེད། ཉི་ཧོང་མི་རིགས་ཀྱིས་ཀྱང་ཐོག་མར་རྒྱ་ནག་གི་ཡིག་གཟུགས་བེད་སྤྱད་ནས་ཉི་ཧོང་གི་སྐད་བྲིས་ན་ཡང་དཀའ་ངལ་ཆེ་བས་ན་ཧི་ར་རྒ་ན་ཟེར་བའི་གསལ་བྱེད་གཞན་ཞིག་གསར་བཟོ་བྱེད་དགོས་བྱུང་ཡོད།
དེ་ལས་ང་ཚོས་རྟོགས་ཐུབ་པ་ནི་ང་ཚོའི་བོད་ཡིག་ནི་འབྲི་ཀློག་སྟབས་བདེ་ཞིང་སྒྲ་གདངས་ལ་ཞིབ་ཕྲ་ཆེན་པོ་མི་དགོས་པ་བཅས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡོད་ཀྱང་། ད་དུང་བོད་རིགས་ཕལ་མོ་ཆེ་འབྲི་ཀློག་རང་མགོ་ཐོན་པ་ཙམ་ཡང་སྦྱོང་མི་ཐུབ་པའི་དཀའ་ངལ་ཡོད་ན། སྐབས་དེར་སྲོང་བཙན་གྱིས་རྒྱ་ནག་གི་ཡིག་གཟུགས་ལ་དཔེ་བླང་ནས་བོད་ཡིག་བཟོས་ཡོད་པའི་དབང་དུ་བཏང་ན་ད་ལྟའི་ཆར་བོད་ཡིག་ཀློག་ཐུབ་མཁན་ཙམ་ཡང་ཡོད་དཀའ་བའི་ཚོད་དུ་མངོན། དེས་ན་སྤྱིར་ཉི་ཧོང་གི་མི་རིགས་དང་། བོད་རིགས་གཉིས་ནི་བཤད་མ་དགོས་པར་ལྡབ་མང་པོས་ཉི་ཧོང་གི་མི་རྣམས་སྤྱང་གྲུང་འཛོམས་ཆེ་ཡང་། མི་རིགས་འདི་གཉིས་པོའི་ཡི་གེ་ནི་ལྡབ་མང་པོས་བོད་ཡིག་བཟང་བ་སྟེ། བོད་ཡིག་ཚང་མ་འབྲི་ཀློག་ཐུབ་པར་ལོ་གཅིག་ཙམ་ཡང་མི་དགོས་ཀྱང་། ཉི་ཧོང་གི་སྐད་ཡིག་ལ་ 漢字ཀན་ཇི་ཞེས་པ་རྒྱ་ནག་ཡིག་གཟུགས་དང་། ひらがなཧི་ར་རྒ་ན་ཞེས་པ་ཉི་ཧོང་རང་གི་སྐད་ཚིག་ཕྲད་གཙོ་བོར་གྱུར་པ། カタカナཀ་ཏ་ཀ་ན་ཞེས་པ་གཙོ་བོ་ཡུལ་གྲུ་གཞན་གྱི་ཐ་སྙད་འབྲི་སྐབས་བེད་སྤྱོད་པའི་ཡིག་གཟུགས་གསུམ་ཡོད་པ་ལ་ཡིག་ཕྲེང་གཅིག་གི་ནང་དུ་ཡང་གསུམ་པོ་མཉམ་དུ་སྦྱར་ནས་འབྲི་དགོས་པས་རྣམ་དཔྱོད་ཅི་ཙམ་ཆེ་ན་ཡང་ཉི་ཧོང་གི་ཡི་གེ་ཆ་ཚང་ཀློག་ཐུབ་པར་ཕལ་ཆེར་སློབ་མཐར་ཕྱིན་དགོས་ཤིང་། དེ་བཞིན་རྒྱ་ཡིག་དང་དབྱིན་ཡིག་གཉིས་ཆ་ཚང་བ་ཀློག་ཤེས་པ་ནི་མི་སྲིད་པ་ལྟ་བུ་རེད།
གསུམ་པ། ཐོན་མི་དང་སུམ་རྟགས།
ཆེ་ཆུང་ཅི་རིགས་པའི་དཔེ་ཆ་ཞིག་བྲིས་ཏེ་དེ་ཉིད་ཡོངས་གྲགས་ཀྱི་མཁས་པ་ཞིག་གིས་བྲིས་པར་བཤད་པའི་ལུགས་སྲོལ་འདི་ནི་གནའ་བོའི་དུས་དང་། ལྷག་པར་དུ་རྒྱ་གར་དང་བོད་གཉིས་ལ་ཧ་ཅང་ཁྱབ་ཆེ་བའི་ལུགས་སྲོལ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད། དེར་བརྟེན་རྒྱ་གར་དུ་སངས་རྒྱས་དང་ཀླུ་སྒྲུབ། བོད་དུ་གཤེན་རབ་དང་གུ་རུ་རིན་པོ་ཆེ་སོགས་ཀྱིས་མཛད་པར་གསལ་བའི་དཔེ་ཆ་མང་ན་ཡང་ཐེ་ཚོམ་མི་དགོས་པ་ནི་ཉུང་ཤས་ཤིག་རེད། འོ་ན་གང་ཞིག་མཚན་གསལ་བའི་མཁས་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་མཛད་པ་དང་། གང་ཞིག་ནི་དེའི་མཚན་གཡར་བ་ཙམ་ཡིན་པ་གང་འདྲ་བྱས་ནས་བཤད་ཀྱི་ཡོད་དམ་སྙམ་ན། དེ་ཐམས་ཅད་ཐག་གཅོད་ཐབས་བྲལ་ན་ཡང་། དཔེར་ན་རང་མོས་སྙན་ངག་གི་རྩོམ་གྲགས་ཅན་ལང་ཚོའི་རྦབ་ཆུ་ཞེས་པ་དེ་སུ་ཞིག་གིས་བརྩམས་མིན་མི་ཤེས་ཤིང་། ཁ་ཤས་ཀྱིས་དེ་ནི་སློབ་དཔོན་ཀླུ་སྒྲུབ་ཀྱིས་མཛད་པར་བཤད་ན་དཔྱོད་ལྡན་སུ་ཞིག་ཡིན་ཀྱང་དེ་ཉིད་ཁས་ལེན་ཐབས་མེད་པ་ནི་ཚིག་སྦྱོར་གྱི་ཆ་ནས་ལང་ཚོའི་རྦབ་ཆུ་ནི་དེང་རབས་ཅན་གྱི་རྣམ་པ་ཅན་ཡིན་པས་ཀླུ་སྒྲུབ་དུས་སྐབས་ཀྱི་རྩོམ་གཤིས་དང་མི་འདྲ་ཞིང་། བསྟན་འགྱུར་སོགས་ཀྱི་ནང་དུ་མེད་པས་ཀླུ་སྒྲུབ་ཀྱིས་མཛད་པའི་སྒྲུབ་བྱེད་མེད་པ། ནང་དོན་གྱི་ཆ་ནས་ཀྱང་ཀླུ་སྒྲུབ་ཀྱིས་མཛད་པ་གཞན་རྣམས་དང་མི་འདྲ་བའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ལང་ཚོའི་རྦབ་ཆུ་ནི་ཀླུ་སྒྲུབ་ཀྱི་གསུང་རྩོམ་མ་ཡིན་པར་སྒྲུབ་ཐུབ་པ་ལྟ་བུ་རེད།
བརྟག་དཔྱད་ཀྱི་ཐབས་ལམ་དེ་བེད་སྤྱད་ན་སུམ་རྟགས་ཀྱི་གཞུང་གཉིས་པོ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་སྐབས་སུ་བྱུང་བའི་མི་ཞིག་གིས་མཛད་པར་བཤད་ན་རྩོད་མེད་ཀྱི་ཡིག་ཆ་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་སོགས་ནས་ཁུངས་རྙེད་མི་ཐུབ་པ་དང་། ཚིག་སྦྱོར་གྱི་ཆ་ནས་བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཡིན་ངེས་པ་རྣམས་དང་སུམ་རྟགས་ཀྱི་ཚིག་སྦྱོར་མི་འདྲ་བ་དང་། ནང་དོན་གྱི་ཆ་ནས་བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་རྡོ་རིང་དང་དྲིལ་བུའི་ཡི་གེ་དང་། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་སོགས་སུ་གསལ་བའི་ཕྲད་དང་དག་ཆ་དང་། སུམ་རྟགས་གཉིས་པོར་གསལ་བ་རྣམས་མི་འདྲ་བས་ན་སུམ་རྟགས་ཀྱི་གཞུང་གཉིས་པོ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་སྐབས་སུ་བྱོན་པའི་ཐོན་མིས་མཛད་པར་བཤད་པ་ནི་ཕྱིས་སུ་བྱུང་བའི་བཤད་སྲོལ་ཡོངས་གྲགས་ཙམ་ལས་སྒྲུབ་བྱེད་མེད་པའི་ཐོག་ཏུ་གནོད་བྱེད་ཧ་ཅང་མང་བ་ཞིག་རེད། ཡོངས་གྲགས་ཡིན་པ་ཙམ་གྱིས་ཡིད་ཆེས་འོས་པ་མ་ཡིན་པ་ནི་ཅ་ཆ་ཇ་ཉ་སོགས་ཐོན་མིས་གསར་གཏོད་མཛད་པར་བོད་ལ་ལོ་ངོ་སྟོང་ཕྲག་གཅིག་མ་ཟིན་ཙམ་གྱི་རིང་ཡོངས་སུ་གྲགས་ན་ཡང་ད་ལྟའི་ཆར་ང་ཚོ་རྒྱ་གར་རང་གི་སྐད་ཡིག་ལ་རྒྱུས་མངའ་ཡོད་པའི་སྐབས་འདིར་དཔྱད་དུས་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་གསུངས་པ་ལྟར་དེ་དག་ནི་རྒྱ་གར་རང་གི་སྐད་ལ་ཡོད་པས་ན་བོད་ཀྱིས་གསར་བཟོ་བྱས་པ་ནི་ཙ་ཚ་ཛ་ཝ་སོགས་ཡིན་པ་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་བ་ལྟ་བུ་རེད།
འོ་ན་ཐོན་མི་ནི་བོད་ལ་བཀའ་དྲིན་ཧ་ཅང་ཆེ་བས་སུམ་རྟགས་གཉིས་པོ་ཐོན་མིས་མཛད་པར་འདོད་ན་སྐྱོན་གང་ཡོད། དེ་ལ་ཨུ་ཚུགས་ཀྱིས་དཔྱད་པ་བྱ་དགོས་པ་གང་ཡོད་སྙམ་ན། ཐོན་མི་ནི་བོད་ཡིག་གསར་བཟོ་མཁན་ཡིན་པ་དང་། ཁོང་གིས་བོད་ཡིག་གསར་བཟོ་མཛད་པར་སྐུ་ངལ་ཆེན་པོ་བསྐྱོན་པར་བཤད་པ་རྣམས་བདེན་ན་ཡང་། ཁོང་གིས་བོད་ཡིག་དུས་ཐུང་ངུའི་ནང་དུ་འཐུས་སྒོ་ཚང་བ་ཞིག་བཟོས་པར་བཤད་པ་འདི་ནི་ལས་དང་པོ་པ་རྣམས་ཀྱི་བློ་ལ་འཁོར་བདེ་ཞིང་། ངོ་མཚར་ཞིང་འདོད་པ་ཁེངས་པའི་བཤད་སྲོལ་ཞིག་ཡིན་ཀྱང་ཞིབ་འཇུག་རང་བཞིན་གྱིས་ངོས་ནས་བཤད་ན་ད་དུང་བརྟགས་ཤིང་དཔྱོད་དགོས་པའི་ཆ་མང་པོ་ཞིག་འབྱུང་གི་ཡོད། དོན་དངོས་སུ་བོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཐོན་མི་འཇམ་དཔལ་དབྱངས་ཀྱི་སྤྲུལ་པ་ཡིན་ཚུལ་སོགས་བཤད་ནས་ཐོན་མི་ལ་གུས་བརྩི་ཆེ་བ་དེས་མི་རིགས་ཤིག་གི་ཡི་གེ་རང་རྐང་ཚུགས་པ་བཟོ་བར་དཀའ་ངལ་ཅི་ཙམ་ཡོད་མེད་དང་། དེ་ཉིད་འཐུས་སྒོ་ཚང་བར་དུས་ཅི་ཙམ་འགོར་མིན་སོགས་དངོས་ཡོད་གནས་ཚུལ་གྱི་བརྒྱུད་རིམ་དག་ལ་མཐོང་ཆུང་གཏོང་གི་ཡོད། དེས་ན་སུམ་རྟགས་གཉིས་པོ་ཐོན་མིས་མཛད་དེ་བོད་ཡིག་འཐུས་སྒོ་ཚང་བར་གྱུར་པའི་ལྟ་ཚུལ་དེ་གནས་སྐབས་ངལ་གསོ་རུ་བཅུག་ནས་དེའི་ཐོག་ལ་ཉམས་ཞིབ་མཐར་ཕྱིན་པ་བྱ་རྒྱུ་ནི་སྐད་ཡིག་འདི་ལ་རྒྱུས་མངའ་ལེན་པར་སྔོན་འགྲོའི་ཆ་རྐྱེན་དང་པོར་གྱུར་ཡོད།
ཕལ་མོ་ཆེས་འདི་དག་གི་དྭོགས་སེལ་དུ་ཐོན་མིའི་སུམ་རྟགས་ནི་གཙོ་བོ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བེད་སྤྱོད་པ་ཞིག་དང་། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་སོགས་ནི་སུམ་རྟགས་དེ་ཙམ་མི་ཤེས་མཁན་གྱིས་བྲིས་པ་ཡིན་ལས་ཆེ་དྲན་ན་ཡང་། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་རྣམས་ནི་ཚིག་གསལ་ལ་དོན་ཟབ་པ་སོགས་ཀྱིས་དུས་སྐབས་དེའི་བོད་རིགས་ཤེས་ཡོན་ཆེ་ཤོས་རྣམས་ཀྱིས་དྲིས་པར་ཐེ་ཚོམ་མེད་ཅིང་། དག་ཆ་ཅུང་མི་འདྲ་བ་ཡོད་པ་ཡང་སྐབས་དེར་བོད་ཡིག་ལ་དག་ཆ་གཏན་འབེབས་མེད་པ་ལས་ཡི་གེ་འབྲི་བ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཤེས་ཚད་ཀྱིས་མ་འདང་བ་ག་ལ་ཡིན། དེ་ལས་གཞན་སྐབས་དེར་ཐོན་མིས་སུམ་རྟགས་གཉིས་ཀྱི་གཞུང་གཏན་འབེབས་མཛད་ཟིན་པ་གང་ཞིག་ལ། རྡོ་རིང་གི་ཡི་གེ་རྣམས་ནི་རྒྱ་བོད་གཉིས་ཀྱི་གནད་དོན་གལ་ཆེ་ཤོས་རྣམས་མི་རབས་མང་པོའི་རིང་གནས་པའི་ཆེད་དུ་རྡོ་རིང་ལ་བྲིས་ནས་རྡོ་རིང་དེ་དག་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དང་རྒྱ་ཡི་ཐང་གོང་མའི་སྐུ་ཚབ་རྣམས་ཟུང་འབྲེལ་གྱིས་བཙུགས་པ་ལ། དེ་དག་ནི་ཐོན་མིའི་སུམ་རྟགས་ཙམ་ཡང་ཡག་པོ་མི་ཤེས་མཁན་ཚོས་བྲིས་པ་རེད་སྙམ་ན་དཔྱོད་ལྡན་སུ་ཞིག་གི་བློར་ཤོང་། དེས་ན་རང་རེ་རྣམས་ནམ་ཡིན་ཀྱང་བོད་རིགས་བློ་གསལ་རྣམས་རྨོངས་པ་ངོ་མཚར་བའི་གཏམ་གྱིས་འདོད་པ་མ་ཚིམས་པར་མཁས་པ་སྤྲོ་བ་འཕེལ་བའི་ཉམས་ཞིབ་ལ་འབད་པར་བྱའོ།།
བཞི་པ། བོད་ཡིག་གསར་བཟོའི་རིམ་པ་དང་པོ།
བོད་ཀྱི་བཤད་སྲོལ་ལྟར་ན་ཐོན་མི་རྒྱ་གར་དུ་ཕེབས་པ་ལ་དཀའ་ལས་ཆེན་པོ་བྱུང་ཡོད་ཀྱང་། དངོས་སུ་བོད་ཡིག་བཟོ་བར་དཀའ་ངལ་དེ་ཙམ་མ་བྱུང་བར་ལྟོས་ཆོས་ཀྱི་དབང་དུ་བཤད་ན་ལས་སླ་ཙམ་གྱིས་བཟོས་པ་ལྟ་བུར་བཤད་སྲོལ་ཡོད། དོན་དངོས་སུ་མི་རིགས་ཤིག་གི་ཡི་གེ་གསར་པ་འཐུས་སྒོ་ཚང་བ་ཞིག་བཟོ་རྒྱུ་ནི་ལས་སླ་པོ་ག་ལ་ཡིན། སྲོང་བཙན་གྱི་དུས་སུ་བོད་ཡིག་བཟོས་ན་ཡང་ད་ལྟ་ང་ཚོའི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་ཡོད་པའི་རྡོ་རིང་དང་དྲིལ་བུའི་ཡིག་རྙིང་རྣམས་དང་། ཏུན་ཧོང་གི་ཡིག་རྙིང་སོགས་ཕལ་མོ་ཆེ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་རྗེས་ལ་རྐྱང་ཡིན་པ་དང་། སྲོང་བཙན་གྱི་སྐབས་སུ་བྱུང་བའི་ཡིག་རྙིང་ཞིག་ཕལ་ཆེར་མཇལ་རྒྱུ་མེད། སྔ་ཤོས་ནི་ཉེ་ཆར་བོད་ནས་ནུབ་བྱང་མི་རིགས་སློབ་གྲྭ་ཆེན་མོའི་དགེ་རྒན་ལྷ་མཆོག་རྒྱལ་གྱིས་རྙེད་སོན་བྱུང་བའི་དྲིལ་བུ་ཞིག་ཡོད་པ་ལ། དེ་ཉིད་དགེ་རྒན་ཁོང་གིས་ཁྲི་གཙུག་ལྡེ་བཙན་ཏེ། སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་ཡང་ཚའི་སྐབས་སུ་བྱུང་བར་ངོས་འཛིན་གནང་ཡོད། དེ་ལས་གཞན་སྲོང་བཙན་ནས་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་བར་དུ་དུས་རབས་གཅིག་ཙམ་དང་། མི་རབས་ཁ་ཤས་ཀྱི་རིང་དུ་བྲིས་པའི་བོད་ཡིག་ཕལ་ཆེར་མཇལ་རྒྱུ་མེད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གང་ལ་ཐུག་པ་ཡིན་ང་ཚོས་བསམ་གཞིགས་འོས།
ཐོན་མིའི་རྣམ་དཔྱོད་འགྲན་ཟླ་བྲལ་ཚུལ་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་དང་ལྷ་སྒྲུང་འདྲེས་མ་དེ་གནས་སྐབས་རིང་ཟུར་ལ་བཞག་ནས་ང་ཚོས་རྒྱུ་མཚན་རང་བཞིན་གྱི་བསམ་གཞིགས་བྱས་ན་དེ་ནི་སྲོང་བཙན་གྱི་དུས་སུ་བོད་ཡིག་བྱུང་ནས་བོད་ཡིག་འཐུས་སྒོ་ཚང་བ་ཡོང་བར་དུས་རབས་གཅིག་ཡས་མས་དང་མི་རབས་ཁ་ཤས་འགོར་བའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཡིན་སྲིད། དེས་ན་འཛམ་གླིང་གི་སྐད་ཡིག་ཕལ་མོ་ཆེར་འཕོ་འགྱུར་རིམ་པ་མང་པོ་ཞིག་བྱུང་བ་ལ། བོད་ཡིག་ལ་ཡང་དེ་མཚུངས་བྱུང་ཞིང་། དེ་ཡང་ཐོག་མའི་ཆར་འཕོ་འགྱུར་མང་པོ་བྱུང་བ་དང་། འཕོ་འགྱུར་དེ་དག་ཀྱང་དུས་ཚོད་ཐུང་ངུའི་ནང་དུ་བྱུང་བ་ཡིན་ལས་ཆེ། དེ་ལ་ང་ཚོས་ཚོད་དཔག་གི་ཚུལ་དུ་བསམ་གཞིགས་བྱས་ན་ཐོག་མར་བོད་ཡིག་བཟོ་མཁན་གྱི་མི་མང་ཉུང་ཅི་རིགས་པ་ཡོད་ངེས་ཤིང་། དེའི་ནང་ནས་གཙོ་བོ་གཅིག་ཡོད་སྲིད་པས་དེ་ནི་ཐོན་མི་སམ་བྷོ་ཊ་ཡིན་པའི་དབང་དུ་བཏང་། འོན་ཀྱང་སུམ་རྟགས་ཀྱི་གཞུང་གཉིས་པོ་ནི་བོད་ཡིག་གི་ཡར་རྒྱས་ཚད་མཐོན་པོ་བྱུང་ཞིང་། ཕྲད་དང་དག་ཆ་གཉིས་ཀ་གཏན་འབེབས་བྱུང་བ་ན་གཞི་ནས་བྱུང་བར་ངོས་འཛིན་བྱས་ན་ཕྱིས་སུ་བྱུང་བའི་ཡིག་ཆ་རྣམས་ལས་དེ་ལ་ཁུངས་རྙིང་པའི་གནོད་པ་མེད་ཅིང་། རྒྱུ་མཚན་ཆེ་བ། བསམ་གཞིགས་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་བོད་ཡིག་འཕེལ་རིམ་གྱི་ཐད་ལ་ཚན་རིག་དང་མཐུན་པའི་གོ་རྟོགས་གང་འཚམས་ལེན་ཐུབ་པའི་དགེ་མཚན་ཡོད་པས་རེ་ཞིག་ང་ཚོས་དེ་ལྟར་བྱ།
བཤད་སྲོལ་ལྟར་ན་ཐོན་མིས་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་ལ་དཔེ་བླང་ནས་བོད་ཡིག་གསར་བཟོ་མཛད་པར་གྲགས་ཤིང་། ད་ལྟའི་དུས་སུ་ང་ཚོས་ཀྱང་དཔྱད་ན་དུས་སྐབས་དེའི་རྒྱ་གར་གྱི་ཡིག་གཟུགས་དང་། བོད་ཡིག་གི་ཡིག་གཟུགས་གཉིས་པོ་ནི་ཧ་ཅང་འདྲ་བས་བཤད་སྲོལ་དེ་ཉིད་བདེན་པ་ཡིན་པར་མཐོང་ཐུབ། འོན་ཀྱང་ང་ཚོས་དེ་ལས་ཀྱང་ཞིབ་ཕྲ་བ་བསམས་ནས་འོ་ན་སྐབས་དེ་དུས་ཐོན་མིས་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་ལ་དཔེ་བླང་ནས་བོད་ཡིག་གསར་དུ་བཟོས་ཞེས་པའི་དོན་ནི་ཐོན་མིས་གསལ་བྱེད་ལ་འཕྲི་སྣོན་བྱས་པ་ཙམ་ལ་གོའམ། ཡང་ན་ཐོན་མིས་བོད་ཡིག་གི་གསལ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་ཡིག་གཟུགས་ཀྱང་ཅུང་མི་འདྲ་ཞིག་གསར་བཟོས་མཛད་པའི་དོན་རེད་དམ་གང་རེད་ཅེས་དྲིས་ན་བོད་ཀྱི་ཡིག་ཆ་རྙིང་པའི་ནང་དུ་དེའི་ལན་གསལ་པོ་མེད་པར་མངོན། ང་ཚོ་ཕལ་མོ་ཆེས་དབྱངས་གསལ་འཕྲི་སྣོན་ཙམ་མིན་པར་གསལ་བྱེད་ཀྱི་ཡིག་གཟུགས་ལ་ཡང་ཐོན་མིས་བོད་རང་གི་རྣམ་པ་འདོན་པར་གསར་བཟོ་ཕྲན་བུ་གནང་ཡོད་ལས་ཆེ་བར་སྙམ་ཡང་། དོན་དུ་སྐབས་དེའི་རྒྱ་གར་གྱི་ཡིག་རྙིང་རྣམས་ལ་བལྟས་ན། ན་དང་། མ། ག་ལ་སོགས་པའི་ཡིག་གཟུགས་མང་པོ་ཞིག་ནི་བོད་ཡིག་དང་གཅིག་པ་གཅིག་རྐྱང་ཡིན་པས་ཐོན་མིས་བོད་ཡིག་གི་གསལ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་གསར་གཏོད་ཕྲན་བུ་རེ་གནང་ཡོད་སྙམ་པའི་བསམ་ཚུལ་འདི་ནི་ནོར་བ་ཡིན་ལས་ཆེ།
ད་དུང་དྲི་བ་གཞན་ཞིག་ནི་སྐབས་དེར་ཐོན་མིས་བོད་ཡིག་གསར་བཟོ་མཛད་པ་ན་རྒྱ་གར་གྱི་ཡིག་གཟུགས་ནཱ་ག་ར་ཡི་ཡིག་གཟུགས་ལ་དཔེ་བླང་པ་བདེན་ན་ཡང་། ནཱ་ག་ར་ཡི་ཡིག་གཟུགས་རང་ལ་ཡང་རྒྱ་གར་གྱི་ས་ཁུལ་མི་འདྲ་བར་འབྲི་སྟངས་ཅུང་མི་འདྲ་བ་རེ་ཡོད་པས་ཐོན་མིས་དེ་དག་གང་ཡང་རུང་བ་སྟེ་ལུགས་བྱེ་བྲག་པ་ཞིག་ལ་དཔེ་བླང་པ་ཡིན་ནམ། ཡང་ན་ལུགས་དེ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ལེགས་ཆ་བསྡུས་པ་གང་ཞིག་ཡིན་ཅེས་བཤད་ན། ང་ཚོས་དེ་གང་ཡང་རུང་བ་མ་དཔེར་བདམས་ཡོད་སྲིད་ཅེས་སྙམ་ན་ཡང་། དེང་སང་རྒྱ་གར་གྱི་འགྲེམས་སྟོན་ཁང་སོགས་ལ་སྐབས་དེའི་རྒྱ་གར་གྱི་དུས་སྐབས་དང་ས་གནས་མི་འདྲ་བའི་ཡིག་གཟུགས་འདྲ་མིན་གྱི་མ་དཔེ་རྙིང་པ་རེ་ཡོད་པ་ལ། དེ་དག་རེ་རེར་བོད་ཡིག་གི་གསལ་བྱེད་འབྲི་སྟངས་དང་ཨ་ན་མ་ན་ཡོད་པ་འགའ་ཤས་ཡོད་པ་ལས་གཅིག་རང་ལ་བོད་ཡིག་གི་གསལ་བྱེད་ཆ་ཚང་བ་ནི་འདི་ལས་དཔེ་བླང་པ་ཞིག་རེད་འདུག་སྙམ་པ་ཕལ་ཆེར་མེད། དེས་ན་སྐབས་དེར་ཐོན་མིས་ནཱ་ག་ར་ཡི་ཡིག་གཟུགས་མི་འདྲ་བ་ལ་དཔེ་བལྟས་ནས་ཡིག་གཟུགས་གཅིག་ནས་(ན་)བླང་། གཅིག་ནས་(མ་)བླང་ནས་བོད་ཡིག་གི་གསལ་བྱེད་རྣམས་བྲིས་པ་ཡིན་ལས་ཆེ་བའི་རྣམ་པ་ཡོད།
དེ་ལྟར་བསམས་ན་ང་ཚོས་ཐོན་མིས་རྒྱ་གར་གྱི་དབྱངས་གསལ་ལ་དཔེ་བླང་ནས་བོད་ཡིག་གི་དབྱངས་གསལ་བརྩམས་ཞེས་བཤད་པ་ནི་ཧ་ཅང་རགས་པའི་བཤད་སྟངས་ཡིན་པ་རྟོགས་ཐུབ་ཅིང་། ཞིབ་ཏུ་བསམས་ན་བོད་ཡིག་གི་གསལ་བྱེད་ཀྱི་ནང་དུ་ཕལ་མོ་ཆེ་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་གསལ་བྱེད་རྣམས་ཐད་ཀར་བཀོལ་བ་ལས་དཔེ་བླངས་ནས་བརྩམས་པ་ཞིག་མིན་པ་དང་། འགའ་ཤས་ནི་དཔེ་བླངས་ནས་བཟོ་བཅོས་ཕྲན་བུ་བཏང་བ་ཡིན་པ། ཆེས་ཉུང་ཤས་ཤིག་ནི་བོད་པ་རང་གི་གསར་གཏོད་གཙང་མ་གཙང་རྐྱང་དག་ཡིན་པ་རྟོགས་ཐུབ། ང་ཚོས་བོད་ཡིག་གི་སྐོར་ལ་རྒྱུས་མངའ་ཆ་ཚང་བ་ལེན་པར་གསལ་བྱེད་སུམ་ཅུ་པོ་ལས་གང་དག་དཔེ་བླང་བ་ཙམ་ཡིན་པ། གང་དག་བཟོ་བཅོས་ཕྲན་བུ་བཏང་བ་ཡིན་པ། གང་དག་གསར་གཏོད་ཡིན་པ་གསལ་པོར་གཏན་འབེབས་དགོས་ན་ཡང་སྲོང་བཙན་གྱི་སྐབས་ཙམ་དུ་ཡིན་པར་དོགས་པ་མི་དགོས་པའི་བོད་ཡིག་གི་གསལ་བྱེད་ཀྱི་མ་དཔེ་རྙིང་པ་ཞིག་མེད་པས་ན་ནོར་འཁྲུལ་བྲལ་བའི་གཏན་འབེབས་ནུས་པ་དཀའ། དེ་ལྟར་ན་ཡང་ཚོད་དཔག་ཙམ་བྱས་ན། བོད་ཡིག་གི་གསལ་བྱེད་སུམ་ཅུ་པོ་ལས། ཙ་ཚ་ཛ་གསུམ་པོ་ནི་བཟོ་བཅོས་ཕྲན་བུ་དང་། ཞ་ཟ་འ་གསུམ་པོ་བཅས་ནི་གསར་གཏོད། ཝ་ཡི་སྐོར་ལ་བྱེ་བྲག་ཏུ་བཤད་པར་འགྱུར་ཞིང་། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཐོན་མིས་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་རང་ལ་བཟོ་བཅོས་གང་ཡང་མ་བྱས་པར་བཀོལ་བ་ཡིན་སྲིད།
ལར་ནས་སྐབས་དེའི་བོད་མི་རིགས་ལ་བོད་ཡིག་དགོས་པ་དང་། ད་ལྟའི་བོད་པ་རྣམས་ལ་བོད་ཡིག་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གཙོ་བོ་མི་འདྲ་སྟེ། སྐབས་དེར་བོད་རིགས་རྣམས་ལ་བོད་ཡིག་དགོས་པ་ནི་བོད་སྐད་ཀྱི་ཐོག་ནས་ནང་དོན་སྟོན་ཐུབ་པའི་ཡི་གེ་མེད་པས་ན་བོད་ཡིག་དགོས་པ་ནི་གོ་བརྡ་སྤྲོད་པའི་ཆེད་དུ་རེད་ལ། ད་ལྟའི་ཆར་ང་ཚོ་ལ་བོད་ཡིག་དགོས་པ་ནི་གཙོ་བོ་བོད་ཡིག་ནི་ད་ལྟའི་ཆར་བོད་མི་རིགས་ཀྱི་ངོ་བོ་མཚོན་བྱེད་དུ་གྱུར་ཡོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཡིན་པས་ན་སྐབས་དེ་དུས་ཀྱི་བོད་རིགས་དང་ད་ལྟའི་བོད་རིགས་རྣམས་ལ་བོད་ཡིག་དགོས་པ་འདྲ་ན་ཡང་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་མི་འདྲ། མི་རིགས་དང་རིག་གཞུང་གི་ཤ་ཞེན་ནི་མི་རིགས་དང་རིག་གཞུང་གཞན་གྱི་གནོན་ཤུགས་དང་འགྲན་བསྡུར་བྱུང་ན་ད་གཟོད་འབྱུང་བ་ཞིག་ལས་ལྷན་སྐྱེས་མ་ཡིན་པས་ན་རྒྱལ་གཅེས་རིང་ལུགས་ཞེས་གྲགས་པ་ཡང་དུས་རབས་བཅུ་དགུའི་ཡས་མས་སུ་འབུར་དུ་ཐོན་པའི་བསམ་བློའི་རིག་གཞུང་ཞིག་ཡིན་པར་གྲགས། དེའི་དབང་གིས་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་སྐབས་སུ་བོད་ཡིག་གསར་བཟོ་བྱས་པ་ནི་བོད་མི་རིགས་ཀྱི་ངོ་བོ་མཚོན་བྱེད་ཀྱི་ཆེད་དུ་མ་ཡིན་པར་གཙོ་བོ་བོད་སྐད་ནང་གི་དོན་སྟོན་ཐབས་ཡིན་པ་ལ། དེ་ལྟར་ཡོང་བར་བོད་མི་རིགས་རང་གི་ཡི་གེ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ཞིག་གསར་གཏོད་བྱ་རྒྱུ་ནི་སྐབས་དེའི་མི་རྣམས་ལ་མཚོན་ན་གལ་ཆེན་མ་རེད།
དེ་མ་ཡིན་པས་ཐོན་མི་ལྟ་བུས་བོད་ཡིག་གསར་བཟོ་མཛད་པ་ན་བོད་ཡིག་ཅེས་ཕྱོགས་ཡོངས་ནས་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་དང་མི་འདྲ་བ་ཞིག་བཟོ་ཐབས་མི་གནང་བར་བོད་སྐད་ཀྱི་སྒྲ་གདངས་རྣམས་འདོན་ཐབས་སུ་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་བཀོལ་གང་ཐུབ་བྱས་ནས། རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེས་མ་འདང་ན་ད་གཟོད་བོད་ཡིག་གི་ཡིག་གཟུགས་ཅི་ཙམ་དགོས་པ་གསར་བཟོ་བྱ་རྒྱུ་ནི་ལག་ལེན་དངོས་ཀྱི་བརྒྱུད་རིམ་ཡིན་སྲིད། དེ་ལྟར་ན་ཐོན་མིའི་སྐབས་ཀྱི་བོད་ཡིག་གི་འཕེལ་འགྱུར་དང་པོ་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་རང་བེད་སྤྱད་ནས་བོད་སྐད་ཀྱི་སྒྲ་གདངས་བཏོན་པ་ཞིག་ཡིན་ལས་ཆེ་བས་ན་ང་ཚོས་དབའ་བཞེད་ཀྱི་ནང་དུ་འབྱུང་བའི་ཚིག “ཡི་གེ་ནི་ལི་བྱིན་དང་གསམ་པོ་རས་རྒྱ་ཡིག་བོད་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར།” ཞེས་པ་འདི་ལ་དམིགས་བསལ་གྱི་གོ་རྒྱུ་ཞིག་མཐོང་སྲིད། ཐོན་མིས་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་རང་བེད་སྤྱད་ནས་བོད་སྐད་དམ་ ‘བོད་ཡིག་’ བྲིས་པའི་རྣམ་པ་ནི་ཕྱིས་ཀྱི་བོད་ཡིག་ལ་ཡང་མཐོང་རྒྱུ་ཡོད་པ་ནི་དཔེར་ན་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་ནི་མིང་གཞི་དང་རྗེས་འཇུག་རྣམས་སྔོན་རྗེས་སུ་འབྲི་བ་ལས་ཀྱང་སྟབས་བདེ་ན་བརྩེགས་མར་འབྲི་བའི་ལུགས་སྲོལ་ཆེ་བས་ན་གངྒཱ་ཞེས་ཡོད་པ་ལྟར། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་རྣམས་སུ་ ཡང་ལ་ཡྔ། ནས་ལ་ནྶ། ཡིན་ན་ཡིྣ་ཞེས་རྗེས་འཇུག་རྣམས་མིང་གཞིའི་འོག་ཏུ་བྲིས་པ་དང་། གསན་ལ་ད་དྲག་དང་ལྷན་དུ་གསྩནྡ་ཞེས་བྲིས་པ་རྣམས་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེའི་འགྲོས་ཡིན་པ་གསལ་པོ་རེད།
དེ་བཞིན་ཁྲི་ལྡེ་སྲོང་བཙན་གྱི་སྐབས་ལ་བཙུགས་པའི་དབུ་སྟོད་ཞྭ་ལྷ་ཁང་གི་རྡོ་རིང་གི་ངོས་སུ་མིང་གཞིའི་ཡི་གེ་ཡང་སྔོན་འཇུག་གི་འོག་ཏུ་བཅུག་པ་ནི་དཔེར་ན་བཀའ་གྲོས་ལ་བྐ་གྲོས་ཞེས་བྲིས་ཡོད་པ་དང་། རྗེས་འཇུག་མིང་གཞིའི་འོག་ཏུ་བྲིས་པ་ཡང་སྦྱིན་པར་ལ་སྦྱིན་པྲ་ཞེས་༼འདིར་གློག་ཀླད་ཀྱི་ནང་དུ་འབྲི་ཐབས་མེད་པ་ལས་རྡོ་རིང་དེར་པ་ཡི་འོག་ཏུ་ར་བཏགས་མིན་པར་ར་ཆ་ཚང་བ་ཡོད་༽བྲིས་པ་དང་། ཡང་འཇུག་གི་ཡི་གེ་རྗེས་འཇུག་གི་ཡི་གེའི་འོག་ཏུ་བྲིས་པ་ཡང་ལེགས་པ་ལ་ལེགྶ་པ་ཞེས་བྲིས་ཡོད་པ་སོགས་མང་། འདི་དག་ནི་བོད་ཡིག་གི་འབྲི་སྟངས་སྤྱིར་བཏང་བ་མིན་པར་རྒྱ་གར་གྱི་འབྲི་སྲོལ་གཙང་མ་ཡིན་པར་མཐོང་། དེ་བཞིན་བོད་ཡིག་ལ་དབུ་མེད་ཀྱི་ནང་དུ་བསྐུངས་ཡིག་མང་པོ་ཡོད་པ་ཡང་ཐོག་མར་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་ནས་བྱུང་བའི་རྣམ་པ་ཆེ་སྟེ། ལེགས་སྦྱར་ལ་བསྡུས་ཚིག་འབྲི་བའི་ལུགས་སྲོལ་ཡོད་པ་བཞིན་བོད་ཡིག་གི་ནང་དུ་ཡང་བཙན་པོའི་རྡོ་རིང་གི་ཡི་གེའི་ངོས་སུ་ ཉམས་སུ་བླངས་པ་ལ། ཉམསུ་བླངས་ཞེས་བྲིས་ཡོད་པ་སོགས་ནི་བོད་ཡིག་གི་ནང་དུ་བསྐུངས་ཡིག་འཕེལ་རྒྱས་འགྲོ་བའི་རྒྱུ་རུ་གྱུར་ཡོད་ལ། དེའི་ཡོང་ཁུངས་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་ཡིན་པས། ཁྲི་ལྡེ་སྲོང་བཙན་སོགས་ཀྱི་སྐབས་སུ་ད་དུང་ཡང་བོད་ཡིག་ལ་རྒྱ་གར་གྱི་ཡིག་གཟུགས་འབྲི་བའི་རྣམ་པ་དེ་ཙམ་ཡོད་ན་དེའི་སྔོན་གྱི་མི་རབས་ཁ་ཤས་ཏེ་ཐོན་མིའི་དུས་སུ་བོད་ཡིག་ལ་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་འབྲི་བའི་རྣམ་པ་ཅི་ཙམ་ཡོད་པ་ཚོད་དཔགས་གང་འཚམས་ནུས་པ་ཞིག་རེད་སྙམ།
འདིའི་སྐོར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་རོབ་ཙམ་གསུངས་ཟིན་པ་ཡང་། གཏམ་རྒྱུད་གསེར་གྱི་ཐང་མ་ལས། “ལཀ་ནེའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་རྒྱལ་པོ་ཉི་མའི་གོ་ཆའི་རྡོ་རིང་མཆིས་པར། ངེད་ཀྱིས་མཐོང་མ་ཐག་ཏུ་ཐོ་རེ་བཀླགས་པས་པཎྜི་ཏ་མང་པོ་ཞིག་གད་མོ་ཤོར། འདི་ལོ་སྟོང་ཕྲག་ཙམ་སོང་བའི་ཡིག་རྙིང་ཡིན་ཅིང་། ངེད་རྣམས་བསླབ་ཀྱང་ལྷོགས་དཀའ་བས་ཁྱེད་མ་བསླབ་པར་ཀློག་པ་ཡ་མཚན་ཟེར། དེ་ལྟར་གུཔྟའི་ཡི་གེ་རྣམས་བོད་ཡིག་དང་འདྲ་ཆེ་བས་བོད་པ་ཅི་ཡང་མ་བསླབ་པ་ཞིག་གིས་མཐོང་ཡང་ཕྱེད་ཙམ་ཀློག་ནུས་པ་ཡིན། གནའ་དང་པོ་བོད་ཡིག་ཀྱང་ཅུང་ཟད་གཟུགས་གཞན་དུ་གནས་པར་ངེས་པས། དེ་དུས་ཙ་ན་གུཔྟའི་ཡི་གེ་དང་ཡེ་ཁྱད་མེད་ལྟ་བུ་ཡོད་ཚོད་འདུག” ཅེས་གསུངས་པ་འདིས་ཁོ་བོས་གོང་དུ་ཞིབ་ཕྲ་བཤད་པ་དང་དོན་ཕལ་ཆེར་གཅིག་ཏུ་འབབ། འོན་ཀྱང་ཁྱད་པར་ནི་བོད་པ་ཕལ་མོ་ཆེས་ཐོན་མིས་སྐབས་དེར་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་ལ་དཔེ་བླང་བ་ཙམ་ཡིན་པར་བསམས་ན་ཡང་། དོན་དངོས་སུ་ཐོན་མིས་སྐབས་དེར་དཔེ་བླང་བ་ཙམ་མིན་པར་བོད་སྐད་ལ་ཉེ་བར་མཁོ་བའི་རྒྱ་གར་གྱི་གསལ་བྱེད་རྣམས་བཟོ་བཅོས་གང་ཡང་མ་བྱས་པར་བེད་སྤྱད་ནས་བོད་སྐད་རྣམས་བྲིས་པ་ནི་འདིར་ཁོ་བོས་གསལ་པོར་བཤད་པ་འདོད་པ་གཙོ་བོ་དེ་ཡིན།
ལར་ནས་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེའི་བྱུང་རིམ་ཡང་དེ་འདྲ་ཡིན་པ་སྟེ། རྒྱ་གར་ལ་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་སྐད་ལ་འགྱུར་བ་ཚད་མེད་པ་བྱུང་ཡོད་ཅིང་། ས་གནས་སོ་སོར་སྐད་རིགས་མི་འདྲ་བ་ཧ་ཅང་མང་བས་སྤྱི་ལོ་༢༠༠༡ ལོར་བརྩིས་པ་ལྟར་ན་སྐད་རིགས་གཙོ་བོ་༡༢༢ དང་། སྐད་རིགས་ཆུང་བ་ ༡༥༩༩ ཡོད་པར་བཤད། དེ་ཕལ་མོ་ཆེ་ད་ལྟ་དེ་ཝ་ནཱ་ག་རི་ཞེས་པ་རྒྱ་གར་དང་བལ་ཡུལ་སོགས་སུ་མཐོང་རྒྱུ་ཡོད་ཅིང་། བོད་ཡིག་གི་ཡིག་གཟུགས་དང་འབྱུང་ཁུངས་གཅིག་པར་གྲགས་པའི་ཡི་གེ་འདི་ཉིད་བེད་སྤྱད་ནས་འབྲི་བཞིན་ཡོད་པས་ན། ཡི་གེ་འདི་ཉིད་སྐད་རིགས་མི་འདྲ་བ་ ༡༢༠ ལྷག་ཙམ་འབྲི་བ་ལ་བེད་སྤྱོད་ཀྱིན་ཡོད་པར་བཤད། རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་འདི་ཙམ་མིན་པར་ཡུ་རོབ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ལུང་པ་མང་པོ་ཞིག་ལ་སྐད་རྩ་བ་ནས་མི་འདྲ་བ་མང་པོ་ཡོད་ཀྱང་། དེ་ཕལ་མོ་ཆེས་ཡི་གེ་ནི་ལེ་ཊིན་ནམ་རོ་མན་གྱི་ཡི་གེ་བེད་སྤྱད་ནས་འབྲི་ཡོད་པས་རོ་མན་གྱི་ཡི་གེ་བེད་སྤྱད་ནས་འབྲི་བའི་སྐད་རིགས་མི་འདྲ་བ་བརྒྱ་ཕྲག་ཙམ་ཡོད་པར་གྲགས། སྔར་ཝེཏ་ནམ་གྱིས་རྒྱ་ཡིག་བེད་སྤྱད་ནས་རང་གི་སྐད་འབྲི་ཡི་ཡོད་ཀྱང་རྒྱ་ཡིག་སྦྱོང་དཀའ་བས་ཕྱིས་སུ་ལེ་ཊིན་གྱི་ཡི་གེ་བེད་སྤྱད་ནས་ཝེཏ་ནམ་གྱི་སྐད་འབྲི་བའི་སྲོལ་དར་ཞིང་། ད་ལྟའི་ཆར་རྒྱ་གར་དང་བལ་ཡུལ་སོགས་ལ་ཡང་གཞོན་སྐྱེས་རྣམས་ཀྱིས་དབྱིན་ཡིག་བེད་སྤྱད་ནས་རྒྱ་གར་དང་བལ་ཡུལ་གྱི་སྐད་འབྲི་བའི་ལུགས་སྲོལ་ཇེ་ཁྱབ་ཏུ་འགྲོ་བཞིན་ཡོད།
གནའ་བོའི་མི་རིགས་མང་པོས་ཡི་གེ་གཅིག་རང་བེད་སྤྱད་པ་ཡང་སྐབས་དེར་ཡི་གེ་ནི་རང་གི་སྐད་དང་མཐུན་པའི་གོ་བརྡ་སྤྲོད་བྱེད་ཙམ་ཡིན་པ་ལས་དེ་དག་ལ་ད་ལྟའི་དུས་སྐབས་ཀྱི་མི་རྣམས་ཀྱི་བསམ་བློ་དང་མཚུངས་པར་ཡི་གེ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱི་མི་རིགས་དང་། རྒྱལ་ཁབ། རིག་གཞུང་བཅས་མཚོན་བྱེད་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ཞིག་ཡིན་པའི་འདུ་ཤེས་མེད་པའམ་འདུ་ཤེས་ཧ་ཅང་རྒྱ་ཆུང་བས་ན། གནའ་བོའི་དུས་ཀྱི་མི་རྣམས་ཀྱི་བསམ་བློ་ཡང་ད་ལྟའི་དུས་སྐབས་ཀྱི་མི་རྣམས་ཀྱི་བསམ་བློ་དང་མཐུན་སྙམ་པ་ནི་ལོ་རྒྱུས་ལ་གོ་རྟོགས་ལེན་ཐབས་བཟང་པོ་ག་ལ་ཡིན། དེས་ན་བོད་བཙན་པོས་ཀྱང་བོད་རང་གི་སྐད་དང་མཐུན་པའི་གོ་བརྡ་ཆ་ཚང་བ་ཞིག་འཕྲོད་པའི་ཆེད་དུ་རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེ་བེད་སྤྱད་ནས་བོད་སྐད་བྲིས་ན་ཡང་། རྒྱ་གར་གྱི་ཡི་གེས་མ་འདང་བས་བོད་ཡིག་ཉུང་ཤས་ཤིག་གསར་བཟོ་བྱ་དགོས་བྱུང་ཞིང་། དེ་ལྟར་བྱས་རྗེས་ཡི་གེ་དེ་ཉིད་བོད་མཐོ་སྒང་གི་ཡུལ་གྲུར་རང་དབང་ངང་འཚར་ལོངས་དང་འཕེལ་རྒྱས་བྱུང་བས་རིམ་པས་ཡི་གེ་དེ་ལ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྣམ་པ་ཇེ་དོད་དུ་གྱུར་ཏེ། ད་ལྟའི་ཆར་བོད་ཡིག་ཅེས་པ་ཆོས་ལུགས་བོན་དང་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས། མི་རིགས་ཧི་མ་ལ་ཡའི་མི་རིགས། སྐད་རིགས་ Sino-Tibetan རྒྱ་བོད་སྐད་རིགས་ཀྱི་ཆ་ཤས་གཙོ་བོ་ཞིག་མཚོན་བྱེད་ཡིན་པ་འདི་ཉིད་བྱུང་བར་མངོན།
༢༠༢༩ ཟླ་བ་༡༢ ནས་ ༢༠༢༠ ཟླ་བ་ ༣ བར།