text:
[གནད་བཏུས] སྐད་གཉིས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པ་ནི་རྙོག་འཛིང་ཆེ་བའི་གནད་དོན་ཞིག་ཡིན། སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་ལ་རང་གི་ཕ་སྐད་དང་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་འབྲེལ་བའི་དབང་གིས་རིགས་མི་གཅིག་པའི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་སྣ་གཉིས་བྱུང་ཡོད། སྐད་གཉིས་སློབ་གསོའི་ཞིབ་འཇུག་ལ་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་བའི་བརྒྱུད་རིམ་ནང་། མཁས་པ་དང་ཞིབ་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱིས་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ནི་ངེས་པར་དུ་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་ཡིན་དགོས་པའི་དོན་དངོས་དེ་རྟོགས་པ་མ་ཟད། གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ནི་སྐད་གཉིས་སློབ་གསོར་བརྟེན་ནས“སྣོན་རྩིས་ཚུལ”ལྟ་བུའི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་དུ་འགྱུར་སྲིད་པའི་ལྟ་ཚུལ་ཡང་བཟུང་ཡོད།
[གནད་ཚིག]སྐད་གཉིས་ཞིབ་འཇུག སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན། སྐད་གཉིས་སློབ་གསོ།
དང་པོ། སྐད་གཉིས་ཞིབ་འཇུག་ནི་རྙོག་འཛིང་ཆེ་བའི་གནད་དོན་ཞིག་ཡིན།
སྐད་གཉིས་ནི་འཛམ་གླིང་རང་བཞིན་གྱི་སྣང་ཚུལ་ཞིག་ཡིན། འཛམ་གླིང་སྐད་གཉིས་ཞིབ་འཇུག་གི་ཆེད་མཁས་པ་ཀོ་རོ་སི་ཅན(Grosejean)གྱིས1982ལོར་འཛམ་གླིང་མི་གྲངས་ཀྱི་ཕྱེད་ཀ་ནི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་ཡིན་ཞེས་བསྟན། འདི་ནི་དུས་རབས་སྔོན་མའི་ལོ་རབས་བརྒྱད་ཅུའི་སྐབས་སུ་སྡོམ་རྩིས་བྱས་པའི་གྲངས་ཀ་ཡིན་ལ། ད་ལྟ་ནི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་གྱིས་འཛམ་གླིང་མི་གྲངས་ཡོངས་ཀྱི་ཕྱེད་ཀའི་ཡན་ཟིན་ཡོད།
སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་གྱི་མཚན་ཉིད་ཐད་ལ་རྩོད་པ་ཆེ་སྟེ། པེ་ཁེ(Baker)ལགས་ཀྱིས2006ལོར་སྐད་རིགས་སྣ་གཉིས་འཛོམས་པ་ནི་མི་ཞིག་ལ་མིག་གཉིས་ཡོད་པ་དང་རླངས་འཁོར་ཞིག་ལ་འཁོར་ལོ་གཉིས་ཡོད་པ་ལྟ་བུའི་སླ་མོ་ཞིག་མིན་ཞེས་བསྟན་པ་མ་ཟད། གོམ་གང་མདུན་སྤོས་ཀྱིས་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་ལ་སྐད་རིགས་སྣ་གཉིས་སྨྲ་བའི་ནུས་པ་ལྡན་པ་དང་། སྐད་རིགས་སྣ་གཉིས་སྤྱོད་པའི་ཁོར་ཡུག་ཡོད་པ། ད་དུང་སྐད་རིགས་སྣ་གཉིས་བཤད་མགོ་རྩོམ་པའི་ལོ་ཚད་བཅས་ལ་འབྲེལ་བ་ཡོད་ཅེས་བསྟན། ཀི་པོ་ཉེ(Gibbon)དང་ཁང་ཐེ་རྣམ་པ་གཉིས་ནས་ཀྱང1991ལོ་དང2003ལོར་སྐད་གཉིས་སྨྲ་བའི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྐད་བརྡའི་ནུས་པ་ནི་གཅིག་འདྲ་མ་ཡིན་ཏེ། ཚང་མས་སྐད་རིགས་གཉིས་བཤད་ཐུབ་ནའང་སྐད་བརྡ་དེ་སྤྱོད་པའི་ནུས་པ་ནི་གཅིག་འདྲ་མ་ཡིན་པར་འདོད། པེ་ཁེ་ལགས་ཀྱིས1998ལོར་བསྟན་དོན། སྤྱིར་སྐད་རིགས་སྣ་གཉིས་ཀྱི་ཉན་བཤད་ཀློག་འབྲིའི་ནུས་པར་ཁྱད་པར་ཅི་ཡང་མེད་པ་དང་། སྐད་རིགས་དེ་གཉིས་གང་བཤད་ཀྱང་ཐོགས་པ་ཅི་ཡང་མེད་པ་དེ་ལྟ་བུ་ནི་ཤིན་ཏུ་དཀོན་ལ། ཐ་ན་ཡོད་མི་སྲིད་པ་ཞིག་རེད་ཅེས་བསྟན། དེར་བརྟེན་མཁས་པ་མང་ཤོས་ཤིག་གིས་སྐད་གཉིས་ཞིབ་འཇུག་ནི་རྙོག་འཛིང་ཆེ་བའི་གནད་དོན་ཞིག་ཡིན་ཞེས་པར་དགོངས་པ་གཅིག་ཏུ་འབབ།
གཉིས་པ། སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་རིགས་གཉིས།
སྐད་གཉིས་ཞིབ་འཇུག་གི་ཕྱོགས་སུ་མཁས་པ་མང་པོ་ཞིག་སྟེ། དཔེར་ན་པེ་ཁེ་དང་ཁོ་མེན་སོ(CUMMINS 1996)སོགས་ཚང་མས་སྐད་གཉིས་སྨྲ་བའི་མི་ཚོགས་སུ་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་རིགས་གཉིས་ཡོད་པ་ཁས་ལེན། རིགས་གཅིག་ལ“སྣོན་རྩིས་ཚུལ”ལྟ་བུའི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན(additive)ཟེར། རིགས་གཞན་ཞིག་ལ“འཕྲི་རྩིས་ཚུལ”ལྟ་བུའི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན(subtractive)ཟེར།“སྣོན་རྩིས་ཚུལ”ལྟ་བུའི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་ནི་སྐད་རིགས་གཉིས་པར་སློབ་སྦྱོང་དང་བེད་སྤྱོད་བྱས་ཀྱང་རང་གི་ཕ་སྐད་ཀྱི་སློབ་སྦྱོང་དང་བེད་སྤྱོད་ལ་གནོད་པ་མེད་པ་དེ་ལ་ཟེར་བ་ཡིན། མི་ཚོགས་འདིའི་གནས་ཚུལ་ནི་ཕལ་ཆེར་ཁོ་ཚོའི་ཕ་སྐད་ནི་རྒྱལ་ཁབ་དེའི་མི་མང་ཤོས་ཀྱིས་སྤྱོད་བཞིན་པའི་སྤྱི་སྐད་ཡིན་པ་མ་ཟད། རྒྱལ་ཁབ་དེའི་གཞུང་སྐད་ཀྱང་ཡིན། དཔེར་ན་དབྱིན་ཇི་ནས་དབྱིན་སྐད་ནི་ཕ་སྐད་ཡིན་པས། ཧྥ་རན་སེ་དང་འཇར་མན་གྱི་སྐད་རིགས་བསླབས་ན་སྐད་རིགས་གཉིས་པ་ཡིན་པས། མི་ཚོགས་འདི་ལྟ་བུར་མཚོན་ན་སྐད་རིགས་གཉིས་པ་བསླབས་པས་སྐད་རིགས་དང་པོའི་བཀོལ་སྤྱོད་ནུས་པ་ཇེ་ཞན་དུ་གཏོང་མི་ཐུབ་ལ་གནོད་པའང་མེད་པ་ལྟ་བུའོ།། དེའི་ཕྱིར། མཁས་པ་མང་པོ་ཞིག་གིས“སྣོན་རྩིས་ཚུལ”ལྟ་བུའི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་འདི་རིགས་ནི་མཐོ་རིམ་མི་སྣའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པར་འདོད། ཁོ་ཚོས་སྐད་རིགས་གཉིས་པ་ཤེས་ན་རང་ཉིད་སྤྱི་ཚོགས་སྟེང་གི་གོ་གནས་ཇེ་མཐོར་གཏོང་ཐུབ་ལ། གནས་ཚད་ལ་ལའི་སྐབས་སུ་ལས་དོན་ཐད་ནས་མི་གཞན་པ་ལས་གོ་སྐབས་མང་པོ་ཞིག་རེག་ཐུབ་པ་ཡིན། ཁཱང(king)དང་ཧྥི་ཀེ་ལེ(Fogle)རྣམ་གཉིས་ཀྱིས་རིགས་གཉིས་པའི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་ནི་གཙོ་བོ་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་གི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཡིན་ཞེས་བསྟན་འདུག་སྟེ། ཁོ་ཚོའི་སྐད་རིགས་དང་པོ་ནི་རྒྱལ་ཁབ་འདིའི་གཞུང་སྐད་མིན་པ་མ་ཟད། སྐད་རིགས་གཉིས་པ་སྤྱོད་པའི་ཁྱབ་ཁོངས་ནི་ཚད་ངེས་ཅན་གྱི་སྟེང་དུ་ཁོ་ཚོའི་ཕ་སྐད་ལས་རྒྱ་ཆེ་བ་ཡིན། ཡུན་རིང་དུ་སྐད་རིགས་གཉིས་པ་བསླབས་ཤིང་བཀོལ་སྤྱོད་བྱས་ན་ཁོ་ཚོའི་ཕ་སྐད་ཀྱི་སྐད་ཆའི་ནུས་པར་ངན་རྐྱེན་ཐེབས་ཤིང་། ཐ་ན་ཕ་སྐད་དེ་ཤོར་འགྲོ་བའང་སྲིད། མཁས་པ་མང་པོ་སྟེ་དཔེར་ན་ཐོ་སི(Tosi, 1982)དང་པེ་ཁེ(Baker 1996)། ཁོ་མེན་སི(Cummins 1996)། ཀོ་རོ་སི་ཅན(Grosejean, 1982)། ཨོ་པི(Ogbu, 1996)སོགས་ཚང་མས་མི་ཚོགས་སྐོར་འདི་ནི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་གི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་སུ་གཏོགས་པ་དང་། ཁོ་ཚོ་ནི་སྐྱེས་མ་ཐག་ནས་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་དུ་འགྱུར་དགོས་ལ། དེ་ལྟར་འགྱུར་དགོས་དོན་ཡང་འཚོ་གཞེས་ཀྱི་ཆེད་དུ་ཡིན་པར་འདོད་དོ།།
གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་མང་ཤོས་ཀྱིས་སྐད་རིགས་གཉིས་པ་སློབ་པའི་གོ་རིམ་དུ།“འཕྲི་རྩིས་ཚུལ”ལྟ་བུའི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་དུ་འགྱུར་སྲིད་མོད། འོན་ཀྱང་ཁ་ས་ནོ་ཝ(Casnova)དང་ཨ་རེ་སི་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས1993ལོར་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཀྱི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་ནི“སྣོན་རྩིས་ཚུལ”ལྟ་བུའི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་དུའང་འགྱུར་སྲིད་ཅེས་བསྟན། ཁོ་ཚོས་ཁ་ན་ཏའི་སློབ་གྲྭ་ཞིག་གི་སྐད་གཉིས་སློབ་ཁྲིད་དཔེ་བྱས་ནས་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཀྱི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་ནི“སྣོན་རྩིས་ཚུལ”ལྟ་བུའི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་དུ་འགྱུར་སྲིད་པ་ར་སྤྲོད་བྱས། ཁ་ན་ཏའི་བྱང་ཕྱོགས་སུ་ཧྥ་རན་སེའི་སྐད་རིགས་ནི་གཞུང་སྐད་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་ས་ཁུལ་འདིར་མི་སྐོར་ཞིག་སྡོད་པ་དེ་དག་གི་ཕ་སྐད་ནི་དབྱིན་སྐད་ཡིན། སློབ་གྲྭས“སྣོན་རྩིས་ཚུལ”ལྟ་བུའི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་སྐྱེད་སྲིང་བྱེད་རྒྱུ་ནི་སྐད་གཉིས་སློབ་ཁྲིད་ཀྱི་དམིགས་ཚད་དུ་བཟུང་བ་ཡིན། ཁཱང་དང་ཧྥི་ཀེ་ལེ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས2006ལོར་ཨ་མེ་རི་ཁའི་སྐད་གཉིས་སློབ་ཁྲིད་ཀྱི་དངོས་དཔེའི་སྟེང་ནས“སྣོན་རྩིས་ཚུལ”ལྟ་བུའི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་སྐྱེད་སྲིང་བྱེད་རྒྱུ་ནི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་བྱིས་པ་མང་ཤོས་ཀྱི་ཁྱིམ་བདག་རྣམས་ཀྱི་རེ་བ་ཡིན་པ་བསྟན། ཁྱིམ་བདག་ཚོའི་ལྟ་ཚུལ་ལྟར་ན།“སྣོན་རྩིས་ཚུལ”ལྟ་བུའི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་སྐྱེད་སྲིང་བྱེད་རྒྱུ་ནི་བྱིས་པར་རྒྱུན་ལྡན་གྱི་འཚོ་བའི་ནང་སྐད་རིགས་སྣ་གཉིས་ཁོང་དུ་ཆུད་པ་ལས་ཐོབ་པའི་ཕན་པ་དེ་ལོངས་སུ་སྤྱོད་དུ་འཇུག་པ་དེ་ཡིན། ཕ་སྐད་ནི་བྱིས་པ་དང་ཁྱིམ་མིའི་བར་སྲོལ་རྒྱུན་རིག་གནས་འབྲེལ་མཐུད་བྱེད་པའི་སྦྲེལ་ཐག་ལྟ་བུ་ཡིན། དེ་དང་མཉམ་དུ་བྱང་ཆུབ་པའི་སྒོ་ནས་སྐད་རིགས་གཉིས་པ་བཀོལ་སྤྱོད་བྱས་ན་མ་འོངས་པར་སློབ་གསོའམ་ལས་ཞུགས་སོགས་ཕྱོགས་གང་ནས་ཀྱང་གོ་སྐབས་མང་པོ་རེག་ཐུབ་པ་ཡིན། གོང་གི་དངོས་དཔེ་དེ་གཉིས་ལས་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ནི“སྣོན་རྩིས་ཚུལ”ལྟ་བུའི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་དུ་འགྱུར་སྲིད་པ་དེ་གསལ་བཤད་བྱས་ལ། དུས་མཚུངས་སུ་འདི་ནི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་དག་གི་རེ་བའང་ཡིན།
གསུམ་པ། གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ནི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་དུ་འགྱུར་བའི་དགོས་ངེས་རང་བཞིན།
ཁེན་ཀི་སི་ནི་སྐད་གཉིས་སློབ་གསོར་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པའི་ཆེད་མཁས་པ་ཞིག་ཡིན། ཁོང་གིས1998ལོར་པར་དུ་བསྐྲུན་པའི《གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཀྱི་སློབ་གསོ》ཞེས་པའི་དཔེ་ཆའི་ནང་དུ་འདི་ལྟར་བྲིས་ཡོད་དེ། གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ནི་ཁོ་ཚོའི་ཕ་སྐད་དེ་རང་ཉིད་གནས་པའི་རྒྱལ་ཁབ་དེའི་གཞུང་སྐད་མིན་པའི་དབང་གིས་ངེས་པར་དུ་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་དུ་འགྱུར་དགོས། གལ་ཏེ་ཁོ་ཚོས་རང་གི་ཕ་མ་དང་ཁྱིམ་ཚང་གི་རྒན་པ་རྣམས་དང་ཁ་བརྡ་བྱེད་པ་དང་། རང་མི་རིགས་ཀྱི་རིག་གནས་དང་ལོ་རྒྱུས་ལ་རྒྱུས་ལོན་བྱེད་འདོད་ན། ཁོ་ཚོས་ངེས་པར་དུ་ཕ་སྐད་ཐོགས་མེད་ཅིག་བཤད་ཤེས་དགོས། དུས་མཚུངས་སུ། ཁོ་ཚོས་སྔར་ལས་ལེགས་པའི་སློབ་གསོའི་གོ་སྐབས་རེག་ཅིང་། རང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སྲིད་འབྱོར་རིག་གསུམ་སོགས་སྤྱི་ཚོགས་འཚོ་བའི་ནང་དུའང་ཞུགས་འདོད་པ་ཡིན་ན། ཁོ་ཚོས་ད་དུང་ངེས་པར་དུ་རྒྱལ་ཁབ་དེའི་མི་མང་ཤོས་ཀྱིས་སྤྱོད་བཞིན་པའི་སྐད་ཆ་སྟེ། རྒྱལ་ཁབ་དེའི་གཞུང་སྐད་དེ་བྱང་ཆུབ་པ་ཞིག་ཁོང་དུ་ཆུད་དགོས། དེའི་ཕྱིར་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སློབ་གསོའི་སྒྲིག་གཞི་ལ་རྒྱལ་ཁབ་དེའི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ལ་རོགས་བྱས་ནས་ཁོ་ཚོ་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་དུ་སྐྱེད་སྲིང་བྱེད་པའི་འགན་འཁུར་ཡོད། རྒྱུ་མཚན་ནི་ཁོ་ཚོར་གདམ་ཀ་ཅི་ཡང་མེད་པར་ངེས་པར་དུ་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་དུ་འགྱུར་དགོས་པའི་ཕྱིར་རོ།།
ཅ་ལ་ཝ(Jalava; 1988)ཡིས་ཁོང་གི་རྩོམ་ཡིག《ཕ་སྐད་དང་ཐོབ་ཐང་གི་ངེས་ཤེས》ཞེས་པ་ལས་ཧྥིན་ལན་ནས་སུའེ་ཏེན་དུ་གནས་སྤོས་ཡུལ་མི་བྱས་པའི་བྱིས་པ་ཞིག་གི་སློབ་གྲྭའི་སློབ་གསོའི་བརྒྱུད་རིམ་བྲིས་ཡོད། མཇུག་མཐར་བྱིས་པ་དེས་ལོ་འགའི་སློབ་གསོའི་བརྒྱུད་རིམ་དུ་རང་གི་ཕ་སྐད་ཡོངས་སུ་བརྗེད་པ་རེད། བྱིས་པ་དེས“ང་ནི་རྩ་བ་མེད་པ་དང་། ཕ་ཡུལ་དང་སྦྲེལ་ཐག་མེད་པའི་མི་ཞིག་ཏུ་གྱུར་པ་རེད། ང་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་གཏིང་རིམ་དེ་ན་ཤིན་ཏུ་སྟོང་བའི་མི་ཞིག་ཡིན”ཞེས་བཤད། ཡིན་ནའང་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ལ་མཚོན་ན། སྐད་རིགས་གཉིས་པ་དེ་ལས་ཞུགས་དང་སློབ་གསོ་སོགས་ལ་འབྲེལ་བ་ཡོད་པས། སྐད་རིགས་གཉིས་པ་ཁོང་དུ་མ་ཆུད་ན་སྤྱི་ཚོགས་སྟེང་དུ་འཚོ་ཐབས་དཀའ་བ་ཡིན། དེའི་ཕྱོགས་ལ་མ་ཁེ་རེ་སི(Macerras)ཡིས1994ལོར་བསྟན་དོན། གལ་ཏེ་ཀྲུང་གོའི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཀྱིས་རྒྱའི་སྐད་རིགས་སློབ་སྦྱོང་མ་བྱས་ན། ཁོ་ཚོའི་ལས་ཞུགས་དང་སློབ་གསོའི་གོ་སྐབས་མང་པོ་ཞིག་ཤོར་འགྲོ་བ་ཡིན། མ་ཁེ་རེ་སི་ལགས་ནི་ཀྲུང་གོའི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པའི་ཆེད་མཁས་པ་ཞིག་ཡིན། ཁོས1994ལོར《ཀྲུང་གོའི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཏེ། དུས་རབས20བའི་མཉམ་འདྲེས་དང་དེང་རབས་ཅན》ཞེས་པ་དང་།2004ལོར《སུ་ཞིག་ཀྲུང་གོའི་མི་ཡིན། རྒྱ་རིགས་དང་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་བར་གྱི་འབྲེལ་བ》ཞེས་པ་པར་དུ་བསྐྲུན།
ཀོ་རོ་ཅན་སི་ཡིས་ཁོང་གི་བརྩམས་ཆོས་གྲགས་ཅན《སྐྱེས་མ་ཐག་ནས་སྐད་གཉིས་སྨྲ་བའི་མི་ཚོགས》ཞེས་པའི་ནང་དུ་སྐད་གཉིས་དེ་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ལ་མཚོན་ན་སྤྱི་ཚོགས་སུ་འཚོ་གནས་ཐུབ་མིན་གྱི་གནད་དོན་ལ་ཐུག་ཡོད་པ་ཞིག་ཡིན་ཞེས་གསུངས་ཤིང་།
ཁྲོ་པ(Trueba: 1991)ཡིས་ང་ཚོར་ཨ་མེ་རི་ཁའི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་འགའ་རེ་ཞིག་གི་དངོས་དཔེ་བཀོལ་ནས་བསྟན་དོན། ཁོ་ཚོས་སློབ་གསོའི་བརྒྱུད་རིམ་དུ་མཇུག་མཐར་ཕ་སྐད་བོར་ནས་འདི་ལྟ་བུའི་མི་ཚོགས་ཤིག་ཏུ་གྱུར་པ་སྟེ། ཁོ་ཚོ་རང་མི་རིགས་ལ་མི་གཏོགས་པ་དང་། རྒྱལ་ཁབ་དེའི་གཞུང་སྐད་བཤད་པའི་གྲངས་མང་མི་རིགས་ཀྱི་གྲས་སུའང་མི་གཏོགས་པར་འདོད་པས། ཁོ་ཚོ་ནི་རང་གི་ཐོབ་ཐང་དང་རྒྱབ་ལྗོངས་གང་ཡིན་མི་ཤེས་པའི་མི་ཚོགས་ཤིག་ཏུ་གྱུར་པ་རེད།
བཞི་བ། སྐད་གཉིས་སློབ་གསོ།
དུས་ཡུན་རིང་བོ་ཞིག་ལ། སློབ་གསོའི་བྱ་བ་བྱེད་མཁན་གྱིས་སློབ་གྲྭའི་ནང་དུ་སྐད་གཉིས་སློབ་ཁྲིད་བྱེད་པར་མི་འཐད་པ་ཡིན། རྒྱུ་མཚན་ནི་ཁོ་ཚོས་བྱིས་པའི་དུས་སྔ་མོའི་རིག་སྟོབས་འཕེལ་བར་གནོད་པའི་ལྟ་ཚུལ་བཟུང་ཡོད་པས་ཡིན། ལྟ་ཚུལ་འདི་དུས་རབས20བའི་ལོ་རབས60བར་དུ་རྒྱུན་བསྐྱངས་པ་རེད། ལྟ་ཚུལ་དེ་ལྟར་ན། སྐད་གཉིས་ནི་རིག་སྟོབས་ཀྱི་འཕེལ་རྒྱས་ལ་མཚོན་ན་ལོ་འབྲས་མི་འབྱུང་བའི་ས་གཤིས་ཞན་པ་ལྟ་བུ་ཞིག་དང་། བྱིས་པས་སྐད་རིགས་སྣ་གཅིག་ཤེས་པ་དེ་ལོ་ལེགས་འབྱུང་བའི་ས་རྒྱུ་གཤིན་པོ་ཞིག་དང་མཚུངས་ཤིང་དེས་རིག་སྟོབས་སྤེལ་བར་ཕན་པར་འདོད། ཁྲོ་པ(Trueba: 1991)ཡིས་བསྟན་དོན། དུས་ཡུན་རིང་བོ་ཞིག་ལ་སློབ་གསོ་པ་རྣམས་ཀྱིས་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཀྱི་བྱིས་པའི་བསླབས་འབྲས་མི་ལེགས་པ་དེ་ནི་ཁོ་ཚོས་ཁྱིམ་ཚང་ནས་སྐད་རིགས་གཞན་པ་ཞིག་བཤད་པའི་རྐྱེན་ཡིན་པར་ཁག་དཀྲིས་པ་རེད། ཀ་ཝ(Garva)ཡིས་ཁོང་གི《དུས་རབས21པའི་སྐད་གཉིས་སློབ་གསོ》ཞེས་པའི་དཔེ་ཆའི་ནང་དུ་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཀྱི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་བའི་བྱིས་པར་ལོ་རྒྱུས་སུ“རིག་རྟུལ་བྱིས་པ”ཞེས་མཚན་ཉིད་བཀོད་མྱོང་བ་དེར་ཁུངས་འདེད་བྱས།
པེ་ཁ(Baker;1996)ཡིས་བསྟན་དོན། གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཀྱི་ཕ་སྐད་དེ་དུས་ཡུན་རིང་བོ་ཞིག་ལ་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་བདེ་འཇགས་ལ་གནོད་པ་སྐྱེལ་བའི་རྒྱུ་རྐྱེན་ཞིག་ཏུ་བལྟས་ཤིང་། ལོ་རྒྱུས་སུ་དུས་ཡུན་རིང་བོ་ཞིག་ལ་སྐད་གཉིས་སློབ་གསོའི་དམིགས་འབེན་ནི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཀྱི་བྱིས་པ་དེ་དག་བསྒྱུར་རྒྱུའི་ཆེད་ཡིན་ལ། ཐ་ན་སློབ་གསོའི་བརྒྱུད་རིམ་དུ་བྱིས་པ་འདི་དག་གི་ཕ་སྐད་རྩ་མེད་དུ་གཏོང་ཐབས་བྱེད་པ་ཡིན། ཀ་ཝ་ཡིས་བསྟན་དོན།1878ལོར་ཨ་མེ་རི་ཁ་ནས་གྲོས་འཆམ་བྱུང་བའི་ཨ་མེ་རི་ཁའི་གཞི་སྡོད་ཡུལ་མིའི་བྱིས་པར་དམིགས་པའི་སློབ་གསོའི་སྲིད་ཇུས་ནི། གཞི་སྡོད་ཡུལ་མིའི་བྱིས་པ་རྣམས་བཅའ་སྡོད་སློབ་གྲྭར་བསྐྱལ་དགོས་པ་ལག་བསྟར་བྱེད་རྒྱུ་མ་ཟད། གཞི་སྡོད་ཡུལ་མིའི་བྱིས་པའི་སྐད་རིགས་ནི་ཀླ་ཀློའི་ཡུལ་སྐད་དུ་མཚན་ཉིད་བཀོད་ཡོད། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་གཞི་སྡོད་ཡུལ་མིའི་བྱིས་པ་ཚང་མ་བཅའ་སྡོད་སློབ་གྲྭར་བསྐྱལ་བ་མ་ཟད། བྱིས་པ་དང་ཕ་མ་འཕྲད་མི་ཆོག་པའི་བཀའ་བབས་ཡོད། རྒྱུ་མཚན་ནི་སློབ་གྲྭས་བྱིས་པའི་ཕ་མ་ཚོས་བཤད་པའི་སྐད་རིགས་དེས་བྱིས་པར་གནོད་རྐྱེན་ཐེབས་པ་མ་ཟད། བྱིས་པ་དེ་དག་གཙོ་གྲས་སྤྱི་ཚོགས་སུ་བསྒྱུར་བའི་བགྲོད་རིམ་ཡང་ཇེ་དལ་དུ་གཏོང་བའི་ལྟ་ཚུལ་བཟུང་ཡོད།
དུས་རབས19པར་གནས་སྤོས་ཡུལ་མི་འབོར་ཆེན་ཞིག་ཨ་མེ་རི་ཁར་བསླེབས་པ་དང་། དེ་དང་ཆབས་ཅིག་གནས་སྤོས་ཡུལ་མི་བསླེབས་པ་དང་འགྲོགས་ནས་སྤྱི་ཚོགས་སུ་དབྱིན་ཇིའི་སྐད་དང་མི་གཅིག་པའི་སྐད་ཆ་འདྲ་མིན་མང་པོ་བྱུང་བས། སྤྱི་ཚོགས་སུ་གནས་སྤོས་ཡུལ་མི་ལས་བྱུང་བའི་དབྱིན་སྐད་མིན་པའི་སྐད་ཆ་དེ་རིགས་ལ་སེམས་ཁུར་གྱི་བསམ་ཚུལ་ཡང་བྱུང་བ་རེད། ཁ་ས་ནོ་ཝ(Casnova;1993)དང་ཨ་རེ་སི(Arias)རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་བསྟན་དོན། སློབ་གྲྭས་སྐད་གཅིག་སྲིད་ཇུས(དབྱིན་སྐད)སྤེལ་བས། གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཀྱི་བྱིས་པ་དེ་དག་གཞི་སྡོད་ཡུལ་མིའམ་གནས་སྤོས་ཡུལ་མི་སྟེ་གང་གི་བྱིས་པ་ཡིན་རུང་། སློབ་གྲྭའི་ནང་དུ་རང་གི་ཕ་སྐད་བཤད་མི་ཆོག་པ་ཡིན། གལ་ཏེ་སློབ་ཁང་ངམ་ལུས་རྩལ་ར་བ་གང་རུང་དུ་ཕ་སྐད་བཤད་པ་རྟོགས་ཚེ། སློབ་གྲྭས་ཆད་པ་ལྗིད་མོ་གཅོད་པ་ཡིན།
ཝེ་ཧྲི་ནི་དབྱིན་ཇིའི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཤིག་ཡིན། དབྱིན་ཇི་ནས་སྔོན་ཆད་ཝེ་ཧྲིའི་བྱིས་པར“ཝེ་ཧྲིའི་སྐད་ཆ་བཤད་མི་ཆོག”པའི་སྲིད་ཇུས་ལག་བསྟར་བྱས་མྱོང་། སུའེ་ཏེན་ནས་ཀྱང་ཧྥིན་ལན་ནས་ཡོང་བའི་གནས་སྤོས་ཡུལ་མིའི་བྱིས་པ་ནི“སྐད་ཆའི་ཕྱོགས་སུ་རིག་པ་རྟུལ་བའི་བྱིས་པའི”གྲས་སུ་བཀར་ཡོད་པ་དང་།“རིག་པ་རྟུལ་བའི་མི”ཞེས་པ་ནི“ཧྥིན་ལན་མི”ཡི་ཚབ་མིང་དུ་གྱུར་ཡོད། དེ་བཅོས་ཐབས་ནི་སུའེ་ཏེན་མི་རུ་འགྱུར་བ་སྟེ། སུའེ་ཏེན་གྱི་སྐད་ཆ་བཤད་པ་དང་། སུའེ་ཏེན་གྱི་རིག་གནས་དང་ལེན་བྱེད་པ། སུའེ་ཏེན་གྱི་སྤྱི་ཚོགས་སུ་འཇུག་པ་སོགས་བྱས་ནས་ཧྥིན་ལན་སྐད་བརྗེད་དུ་འཇུག་པ་དེ་ཡིན། དེ་ལྟར་བྱས་པའི་མཇུག་འབྲས་ནི་ཧྥིན་ལན་ནས་ཡོང་བའི་གནས་སྤོས་ཡུལ་མིའི་བྱིས་པ་ཧ་ཅང་མང་པོ་ཞིག་གིས་སློབ་གསོ་བརྒྱུད་དེ་རང་གི་ཕ་སྐད་བརྗེད་ནས་སུའེ་ཏེན་གྱི་སྐད་ཆ་བཤད་པའི་སྐད་གཅིག་སྨྲ་མཁན་དུ་གྱུར་པ་རེད། ཁོ་མེན་སོ(Cummins;1986)ཡིས《སློབ་གསོའི་ཁྲོད་ཀྱི་སྐད་གཉིས》ཞེས་པའི་དཔེ་ཆའི་ནང་དུ་མི་མང་པོ་ཞིག་གིས་སྐད་གཉིས་སློབ་གསོ་སྤེལ་མི་དགོས། སྐད་གཅིག་སློབ་གསོ་སྤེལ་བ་དེས་ཆོག་འདུག་སྟེ། གནས་སྤོས་ཡུལ་མིའི་བྱིས་པར་དབྱིན་སྐད་སློབ་ཏུ་འཇུག་པའི་སྐད་གཅིག་སྲིད་ཇུས་སྤྱད་ནས་ཁོ་ཚོ་བསྒྱུར་དགོས། དེ་ལྟར་བྱས་ན། ང་ཚོ་སློབ་གསོའི་ཕྱོགས་སུ་འཕྲད་པའི་གནད་དོན་མང་པོ་ཞིག་མདུད་བརྒྱ་ངང་གིས་གྲོལ་ཐུབ་པ་ཡིན། སློབ་གསོ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བྱིས་པས་རང་ཁྱིམ་ནས་སྐད་རིགས་གཞན་ཞིག་བཤད་པས་དེ་སློབ་འབྲས་ལེགས་པོ་ཞིག་ལེན་པའི་འགག་རྐྱེན་དུ་གྱུར་ཡོད་ཅེས་སྐྱོན་བརྗོད་བྱས། ཡིན་ནའང་ང་ཚོས་གསལ་བོར་ཤེས་རྒྱུ་ཞིག་ནི། སྐད་གཅིག་ཅན་དུ་བསྒྱུར་བའི་སྲིད་ཇུས་དེས་སྤྱི་ཚོགས་ལ་མངོན་མེད་རྐྱེན་ངན་གྱི་གནད་དོན་གང་མང་ཞིག་སློང་ངེས་ཡིན་ཞེས་བསྟན།
རྒྱལ་ཁབ་མང་པོ་ཞིག་ཏུ། སྐད་གཉིས་སློབ་གསོ་ནི་གནས་སྤོས་ཡུལ་མིའི་བྱིས་པར་དམིགས་ནས་ཇུས་འགོད་བྱས་པ་ཡིན། ཨ་མེ་རི་ཁས་གནས་སྤོས་ཡུལ་མིའི་བྱིས་པར་སྐད་གཉིས་སློབ་གསོའི་རྣམ་པ་མི་འདྲ་བ་རིགས་གསུམ་མཁོ་སྤྲོད་བྱས་ཡོད་ལ། ཡིན་ནའང་དེའི་དམིགས་ཡུལ་གཙོ་བོ་ནི་བྱིས་པའི་ཕ་སྐད་དེ་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྐད་རིགས་གཉིས་པ་དེ་སློབ་པའི་ཟམ་པ་ལྟ་བུར་བྱས་ནས། རིམ་བཞིན་དུ་བྱིས་པས་སྐད་རིགས་གཉིས་པ་དེ་བྱང་ཆུབ་པར་བཀོལ་སྤྱོད་ཐུབ་པའི་ནུས་པར་བསླེབས་པ་དེ་ཡིན། ཚད་དེར་ཐོན་སྐབས་སློབ་གྲྭས་ཕ་སྐད་སྤྱད་དེ་སྐད་རིགས་གཉིས་པ་སློབ་པའི་སློབ་ཁྲིད་རྣམ་པ་དེ་མཚམས་འཇོག་པ་ཡིན། སུའུ་ལེན་སྔོན་མའི་སྐད་གཉིས་སློབ་ཁྲིད་ནི་ཨ་མེ་རི་ཁ་དང་མི་འདྲ་སྟེ། སུའུ་ལེན་སྔོན་མའི་སྐད་གཉིས་སློབ་གསོ་ནི་རང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཕ་རབས་བུ་རྒྱུད་དུ་གནས་དེར་གཞི་སྡོད་བྱས་པའི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་དག་ལ་དམིགས་པ་ཡིན། སུའུ་ལེན་སྔོན་མས་ཕ་སྐད་ནི་ཨུ་རུ་སུའི་སྐད་མིན་པའི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་རྣམས་ལ་སློབ་ཚན་ཡོངས་རྫོགས་ཕ་སྐད་ཀྱིས་སློབ་ཁྲིད་བྱེད་པ་དང་། ཨུ་རུ་སུའི་སྐད་ནི་སྐད་བརྡའི་སློབ་ཁྲིད་ཅིག་བྱས་ནས་སློབ་པ་ཡིན། མོ་ལཱ་ཡེ་ཧེ(Mclaughin)ཡིས1986ལོར་སུའུ་ལེན་སྔོན་མའི་སློབ་གསོ་པས་བྱིས་པར་དུས་སྔ་མོ་ནས་ཕ་སྐད་ཀྱི་རྨང་གཞི་བརྟན་པོ་ཞིག་བཞག་ཚེ། ད་གཟོད་སྐད་རིགས་གཉིས་པ་སློབ་པར་རོགས་རམ་བྱེད་ཐུབ་པར་ཡིད་ཆེས་ཡོད་པས། སུའུ་ལེན་སྔོན་མའི་སློབ་གསོའི་སྲིད་ཇུས་ནི་ཐོག་མཐའ་བར་གསུམ་དུ་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཀྱི་སྐད་དང་རིག་གནས་ལ་རྒྱབ་སྐྱོར་དང་དབུལ་སྐྱོར་བྱས་པ་ཡིན། ཨ་མེ་རི་ཁའི་སྐད་གཉིས་སློབ་གསོ་ནི་གནས་སྤོས་ཡུལ་མིའི་བྱིས་པར་དམིགས་པ་ཡིན་ལ། སུའུ་ལེན་སྔོན་མའི་སྐད་གཉིས་སློབ་གསོ་ནི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཀྱི་བྱིས་པར་དམིགས་པ་ཡིན་པས། དེ་ལས་སློབ་གསོའི་བྱ་ཡུལ་མི་གཅིག་པས། སྐད་གཉིས་སློབ་གསོའི་སྲིད་ཇུས་དང་སློབ་གསོའི་བྱེད་སྟངས་ཀྱང་མི་གཅིག་པ་མཐོང་ཐུབ།
སློབ་གསོ་པ་རྣམས་ཀྱིས་དུས་ཡུན་རིང་བོར་སྐད་གཉིས་སློབ་གསོར་དགག་པ་བརྒྱབ་ནས། དེས་རིག་སྟོབས་འཕེལ་རྒྱས་ལ་གནོད་པ་མ་ཟད། སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་བདེ་འཇགས་ལའང་གནོད་པའི་ལྟ་ཚུལ་བཟུང་ཡོད། ལྟ་ཚུལ་འདི་ནི་དུས་རབས་གོང་མའི་ལོ་རབས60པར་ད་གཟོད་འགྱུར་ལྡོག་བྱུང་བ་ཡིན་ལ། ལྟ་ཚུལ་འདི་བསྒྱུར་བ་ལ་བྱས་རྗེས་ཆེ་བ་ནི་ཁ་ན་ཏའི་སྐད་གཉིས་སློབ་ཁྲིད་ཀྱི་ལས་གཞི་ཞིག་ཡིན། ལས་གཞི་དེས་དངོས་དཔེར་བརྟེན་ནས་བྱིས་པས་སྐད་གཉིས་བསླབས་ནས་ཐོབ་པའི་ཕན་འབྲས་ནི་ཕྱོགས་མང་པོ་ནས་སྐད་གཅིག་སློབ་པ་ལས་ལེགས་ཚུལ་ར་སྤྲོད་བྱས་པ་མ་ཟད། དུས་མཚུངས་སུ་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཀྱི་སྐད་གཉིས་སློབ་གསོས་སྤྱི་ཚོགས་ལ“སྣོན་རྩིས་ཚུལ”ལྟ་བུའི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་ཡང་སྐྱེད་སྲིང་བྱེད་ཐུབ་པ་ར་སྤྲོད་བྱས།
སྐད་གཉིས་སློབ་གསོའི་ལས་གཞི་འདི་ནི་ཁ་ན་ཏའི་ཁོས་པེ་ཁུ་ཞིང་ཆེན་དུ་བྱུང་བ་ཡིན་ལ། ཁོས་པེ་ཁུ་ཞིང་ཆེན་གྱི་གཞུང་སྐད་ནི་ཧྥ་རན་སེའི་སྐད་ཡིན་པ་མ་ཟད། ཧྥ་རན་སེའི་སྐད་ནི་ས་ཁུལ་འདིའི་མི་མང་ཤོས་ཀྱི་སྤྱི་སྐད་ཡིན། ཡིན་ནའང་ས་ཁུལ་འདིར་ཕ་སྐད་ནི་དབྱིན་སྐད་ཡིན་པའི་མི་སྐོར་ཞིག་བསྡད་ཡོད། ལས་གཞི་འདི་ནི1960ལོར་མགོ་བརྩམས་པ་ཡིན། ཁོ་མེན་སི(Cummins 1996)ཡིས་བསྟན་དོན། སྐད་གཉིས་ལས་གཞི་འདིས་དུས་རིམ་མི་གཅིག་པ་གསུམ་དུ་བགོས་ནས་སྐད་གཉིས་སློབ་གསོའི་ཐབས་ཇུས་ལག་བསྟར་བྱས་པ་སྟེ། དུས་སྔ་མོའི་སྐད་གཉིས་སློབ་གསོའི་དུས་རིམ་ནི་བྱིས་པ་ཁང་ངམ་ཡང་ན་སློབ་ཆུང་གི་ལོ་རིམ་དང་པོ་ནས་མགོ་བརྩམས་པ་དང་། དུས་རིམ་བར་མ་ནི་སློབ་ཆུང་གི་ལོ་རིམ་བཞི་བའམ་ལྔ་བ་ནས་མགོ་བརྩམས་པ། དུས་རིམ་གཞུག་མ་ནི་ལོ་རིམ་བདུན་པ(རང་རྒྱལ་གྱི་དམའ་འབྲིང་གི་ལོ་རིམ་དང་པོ་ཡིན)ནས་མགོ་བརྩམས་པ་ཡིན། སྐད་གཉིས་སློབ་གསོ་འདིའི་དམིགས་ཡུལ་ནི་བྱིས་པ་རྣམས“སྣོན་རྩིས་ཚུལ”ལྟ་བུའི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་དུ་སྐྱེད་སྲིང་བྱེད་རྒྱུ་དེ་ཡིན། དུས་རིམ་སྔོན་མ་གཉིས་ལ་སྐད་གཉིས་སློབ་ཁྲིད་བྱས་རྗེས། དུས་རིམ་གསུམ་པར་ཐོན་ཚེ། བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་པའི་ངང་སྐད་རིགས་སྣ་གཉིས་ཁོང་དུ་ཆུད་ཡོད། སློབ་གྲྭའི་དམིགས་ཡུལ་ནི་བྱིས་པ་རྣམས“སྣོན་རྩིས་ཚུལ”ལྟ་བུའི་སྐད་གཉིས་སྨྲ་མཁན་དུ་སྐྱེད་སྲིང་བྱེད་རྒྱུ་དེ་ཡིན་པས། དུས་རིམ་གསུམ་པའི་སྐད་གཉིས་སློབ་ཁྲིད་སྐབས་སུ་ཧྥ་རན་སེའི་སྐད་དང་དབྱིན་སྐད་གཉིས་སོ་སོ་བརྒྱ་ཆའི་ལྔ་བཅུ་རེ་ཆ་སྙོམ་དུ་སྤྱོད་པ་ཡིན། ཁ་ན་ཏའི་ཁོས་པེ་ཁུ་ཞིང་ཆེན་གྱི་སྐད་གཉིས་སློབ་ཁྲིད་ཀྱི་ལས་གཞི་དེ་ལ་སློབ་གསོ་ཆེད་མཁས་པ་གང་མང་ཞིག་གིས་དོ་སྣང་བྱས་པ་མ་ཟད། མཁས་པ་མང་པོ་ཞིག་ས་ཆ་དེར་དངོས་སུ་སོང་ནས་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པ་ཡིན། ཞིབ་འཇུག་བྱས་པའི་མཇུག་འབྲས་ནི་ལས་གཞི་འདིར་ཞུགས་པའི་སྐད་གཉིས་བྱིས་པའི་བསླབས་འབྲས་ནི་སྐད་གཅིག་བྱིས་པ་ལས་ཡོངས་ཁྱབ་ཏུ་མཐོ་བ་ཡིན། ཁ་ས་ནོ་ཝ་དང་ཨ་རེ་སི་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས1993ལོར་ཁ་ན་ཏའི་སྐད་གཉིས་ལས་གཞི་འདིས་ཐེངས་དང་པོར་སེམས་མཁན་རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག་དང་སློབ་གསོ་རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག་གི་སྟེང་ནས་བྱིས་པས་ཆུང་དུས་ནས་སྐད་གཉིས་བསླབས་ན། བྱིས་པའི་རིག་སྟོབས་འཕེལ་རྒྱས་ལ་བར་ཆད་ཅི་ཡང་མེད་པ་མ་ཟད། འཚར་ལོངས་འབྱུང་བར་ཕན་ཐོགས་ཆེན་པོ་ལྡན་པ་ཐག་གིས་ཆོད་ཅིང་། འདི་ནི་སྐད་གཉིས་ཞིབ་འཇུག་ལ་མཚོན་ན་ལོ་རྒྱུས་རང་བཞིན་གྱི་དཀྱོག་མཚམས་དུས་རིམ་ཞིག་ཡིན་ཞེས་ནན་བཤད་བྱས།
ལྔ་བ། མཇུག་བསྡུ་བའི་ཚིག
རྩོམ་འདིའི་ནང་དུ་སྐད་གཉིས་ཞིབ་འཇུག་ལ་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་བའི་བརྒྱུད་རིམ་མདོར་བསྡུས་ཤིག་བརྗོད་ཡོད། བརྒྱུད་རིམ་དེ་ནི་སྐད་གཉིས་སློབ་ཁྲིད་ལ་དགག་པ་རྒྱག་པ་ནས་ཁས་བླངས་པའི་བརྒྱུད་རིམ་ཞིག་ཡིན་ཏེ། གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཀྱི་བྱིས་པར་སྐད་གཉིས་དགོས་དོན་མེད་པ་དང་། སྐད་གཉིས་ཀྱིས་བྱིས་པའི་རིག་སྟོབས་འཕེལ་བ་ལ་བར་ཆད་བཟོ་བ་དང་བྱིས་པ་གཙོ་རྒྱུགས་སྤྱི་ཚོགས་སུ་འཇུག་པའི་བགྲོད་རིམ་ལ་ངན་རྐྱེན་ཐེབས་པ། སྐད་གཉིས་ཀྱིས་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་བདེ་འཇགས་ལའང་གནོད་པ་སོགས་ཀྱི་ལྟ་ཚུལ་བཟུང་ཡོད། དུས་རབས་གོང་མའི་ལོ་རབས60པ་ནས་བཟུང་སྐད་གཉིས་ཞིབ་འཇུག་ནི་དུས་རིམ་གསར་བ་ཞིག་ལ་བསླེབས་པ་སྟེ། གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ལ་སྐད་གཉིས་མཁོ་བ་དང་།
སྐད་གཉིས་ཤེས་ན་བྱིས་པའི་རིག་སྟོབས་འཕེལ་རྒྱས་ལ་ཕན་པ་ལྡན་པ་སོགས་ཁས་བླངས་པ་དང་། དུས་མཚུངས་སུ་སྐད་གཉིས་ནི་རྙོག་འཛིང་ཆེ་བའི་གནད་དོན་ཞིག་ཡིན་པའང་རྟོགས། དེར་བརྟེན་སྐད་གཉིས་ནི་སྐད་བརྡ་རིག་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་གནད་དོན་ཙམ་ཞིག་མིན་པར། དེ་ནི་སྤྱི་ཚོགས་ལམ་ལུགས་ངེས་ཅན་འོག་ཏུ་བྱུང་བའི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་ཞིག་ཀྱང་ཡིན་པས། འདི་ནས་བཟུང་སྐད་གཉིས་ཞིབ་འཇུག་ནི་སྐད་བརྡ་རིག་པ་དང་སྤྱི་ཚོགས་རིག་པ། མི་རིགས་རིག་པ། ས་ཁམས་སྤྱི་ཚོགས་རིག་པ་སོགས་རིག་ཚན་མང་པོས་ཞིབ་འཇུག་བྱ་གཞི་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད།།
ཡེ་ཤེས་ལྷ་མོ་མཚོ། དབྱིན་ཇིའི་ལི་ཙི་སློབ་ཆེན་སློབ་གསོ་སློབ་གླིང་གི་འབུམ་རམས་པའི་ཞིབ་འཇུག་སློབ་མ།
དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ།
[1] BAKER,C.1988.Key issues in bilingualism and bilingual education. London: Multilingual matters
[2] BAKER,C.2006.Foundations of bilingualism education and bilingualism. Bristol: Multilingual matters.
[3] CASANOVA,U.& ARIAS,M.B.1993. Contextualizing bilingual education In:ARIAS,M.B.& CASANOVA,U.(eds.) Bilingual education: politics, practice, and research.Chicago:NSSE.
[4] GIBBONS,P.1991.Learning to learn in a second language.Sydney:Heinemann Portsmouth,NH.
[5] GROSJEAN,F.1982.Life with two languages:an introduction to bilingualism. Unite States of America: Harvard University Press.
[6] CONTEH,J.2003.Succeeding in diversity culture, language and learning in primary classrooms.UK: Trentham Book.
[7] CUMMINS,J.1996.Negotiating identities:education for empowerment in a diverse society.California:California Assn for Bilingual.
[8] JALAVA,A.1988.Mother tongue and identity:nobody could see that I was a Fin.In:SKUTNABB-KANGAS,T.& CUMMINS,J. (eds.) Minority education:from shame to struggle.Clevedon:Multilingual Matters Ltd.
[9] JARCIA,O.2009.Bilingual education in the 21 century;a global perspective.UK:Wiley - Blackwell.
[10] KING,K.& FOGLE,L.2006.Bilingual parenting as good parenting:parents' perspective on family language policy for additive bilingualism.Bilingual Education and Bilingualism,9,695-710.
[11] MACHERRAS,C.2004.Who is China? Who is Chinese? Han - minority relations,legitimacy,and the state.In GRIES,P.H.& ROSEN,S.(eds.)State and Society in 21st-century China.London: Routledge.
[12]MACHERRAS,C.1994.China's minorities:Integration and modernization in the twentieth century.Oxford University Press.
[13] MCLAUGHLIN,B.1986. Multilingual education:theory east and west.In SPOLSKY,B.(ed.) Language and education in multilingual settings.Clevedon: Multilingual Matters Ltd.
[14] OGBU,J.U.& SIMONS,H.D.2008. Voluntary and involuntary minorities: A cultural-ecological theory of school performance with some implications for education.Anthropology and Education, 29, 155-188.
[15] SKUTNABB-KANGAS,T.1988. Minority education:from shame to struggle. Clevedon:Multilingual Matters Ltd.
[16] TOSI,A.1979. Mother-tongue teaching for the children of migrants. Language Teaching,12,213-231.
[17] TRUEBA,H.1991.The role of culture in bilingual instruction: Linking linguistic and cognitive development to cultural knowledge.In GARCIA,O.(ed.) Bilingual education:Focusschrift in honor of Joshua A.Fishman.Now York: Publishing Company.
རྩོམ་སྒྲིག་པ། མཁའ་འགྲོ་ཚེ་བརྟན།


c: text/html

text:
ཉེ་ལམ། རྒྱལ་ཁབ་གསར་འགྱུར་དཔེ་སྐྲུན་རྒྱང་སྒྲོག་བརྙན་འཕྲིན་སྤྱི་ཁྱབ་ཅུས་ཁྱབ་བསྒྲགས་བྱས་པ་ལྟར་ན། མཚོ་ལྷོ་ཁུལ་གསེར་ཆེན་རྫོང་བོད་སྐད་ཡིག་བྱ་བའི་ཨུ་ཡོན་ལྷན་ཁང་གཞུང་སྒྲུབ་ཁང་གིས་འཚོལ་སྡུད་དང་ལེགས་སྒྲིག་བྱས་ཤིང་མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་གིས་པར་དུ་བསྐྲུན་པའི《སུམ་པ་ཡེ་ཤེས་དཔལ་འབྱོར་གྱི་གསུང་རྩོམ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས》(གཤམ་དུ《གསུང་རྩོམ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས》ཞེས་བསྡུས)ལ་སྐབས་བཞི་བའི་ཀྲུང་གོའི་དཔེ་སྐྲུན་གྱི་སྲིད་གཞུང་བྱ་དགའ་ཐོབ།
《གསུང་རྩོམ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས》འདི་ལེགས་སྒྲིག་དང་དཔེ་སྐྲུན་གནང་བ་ནི་གསེར་ཆེན་རྫོང་ཨུ་དང་རྫོང་སྲིད་གཞུང་གིས་བཏོན་པའི“རིག་གནས་ཀྱི་རྫོང་གྲགས་ཅན”བསྐྲུན་པའི་དམིགས་འབེན་གྱི་དགོངས་དོན་མངོན་འགྱུར་བྱེད་པ་མ་ཟད། རིག་གནས་རང་རློམ་ཇེ་དྲག་དང་། མི་རིགས་ཀྱི་རིག་གནས་རྒྱུན་འཛིན། མི་རིགས་ཀྱི་སྙིང་སྟོབས་དར་སྤེལ། འཆམ་མཐུན་སྤྱི་ཚོགས་འཛུགས་སྐྲུན། མི་རིགས་མཐུན་སྒྲིལ་ཇེ་དམ་དུ་གཏོང་བའི་རིག་གནས་རང་རྟོགས་ཀྱིས་ལག་ལེན་བྱེད་པ་ཞིག་ཡིན། “རིག་གནས་ཀྱི་སྟོབས་ཆེན་རྒྱལ་ཁབ”འཛུགས་སྐྲུན་བྱེད་པའི་དུས་རབས་ཀྱི་གོ་སྐབས་འོག་འདིར། གསེར་ཆེན་རྫོང་བོད་སྐད་ཨུས་རང་འགུལ་གྱིས་ལས་འགན་འདི་ཕྲག་ཏུ་བླངས།
2012ལོར། སུམ་པའི་གསུང་རྩོམ་འཚོལ་སྡུད་དང་ལེགས་སྒྲིག་བྱ་བ་དངོས་སུ་མགོ་བརྩམས་པ་ནས་བཟུང་། རྫོང་ཨུ་དང་རྫོང་སྲིད་གཞུང་གི་རྒྱབ་སྐྱོར་ཆེན་མོའི་འོག རྫོང་བོད་སྐད་ཨུས་ལས་དོན་འདི་མི་རིགས་ཀྱི་གནའ་དཔེ་དཔྱད་ཡིག་མྱུར་སྐྱོབ་དང་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པའི་འགན་འཁྲིར་དགོངས་ཏེ། རྩོམ་སྒྲིག་མི་སྣ་ཡོངས་ཀྱི་དུས་ཡུན་རིང་བོའི་འབད་བརྩོན་འོག 《གསུང་རྩོམ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས》འདི2016ལོར་དངོས་སུ་པར་བསྐྲུན་འགྲེམ་སྤེལ་བྱས་ལ། ལོ་དེའི་ཟླ7པར་གསེར་ཆེན་རྫོང་དུ་འགྲེམ་སྤེལ་མཛད་སྒོ་དང་དཔེ་སྐྲུན་བཞུགས་མོལ་གྲོས་ཚོགས་བསྡུས་ཏེ། རྒྱལ་ཁབ་ཕྱི་ནང་གི་བོད་རིག་པའི་ཆེད་མཁས་པ་དང་འབྲེལ་ཡོད་འགོ་ཁྲིད་བཅས་མི50ལྷག་ཐེངས་འདིའི་གྲོས་ཚོགས་སུ་ཞུགས།
《གསུང་རྩོམ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས》འདི་འགོ་ཁྲིད་ཚན་ཆུང་བཙུགས་པ་ནས་ལས་གཞི་བརྩོན་ལེན་དང་། འཚོལ་སྡུད། ལེགས་སྒྲིག རྩོམ་སྒྲིག་པར་སྐྲུན་བཅས་བར་དུ་ལོ་ངོ5ལྷག་ཟིན་ཞིང་། མི་སྣ40ལྷག་དེའི་བྱ་བར་ཞུགས་པ་དང་། མ་དངུལ་སྒོར་ཁྲི150ལྷག་བཏང་། ལེགས་སྒྲིག་ལེགས་འགྲུབ་བྱུང་བའི《གསུང་རྩོམ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས》ལ་ཁྱོན་པོད20དང་བརྩམས་ཆོས85། ཡིག་འབྲུ་ཁྲི800ལྷག་འདུས་ཤིང་། ནང་དོན་ཐད་ནང་བསྟན་དང་ལོ་རྒྱུས། རྣམ་ཐར། བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག རྩིས་རིག་པ་དང་བོད་ཀྱི་གསོ་རིག་སོགས་སྣ་འཛོམས་འདུས།
འདིས་བོད་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་རིག་གནས་འཕེལ་རྒྱས་ལ་སྐུལ་འདེད་ཀྱི་ནུས་པ་ཐོན་པ་མ་ཟད། མཚོ་སྔོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་དཔྱད་གཞི་ཡིག་ཆའི་ཁ་གསབ་དང་འཐུས་ཚང་བར་བྱས་རྗེས་ཆེན་པོ་བཞག

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
མཚོ་ཐོག་གི་མཚར་སྣང༌།
ཁམས་རའི་འཕགས་དུངས།
བཀྲ་ལོས་སྡོང་བོ་རླངས་འཁོར་གསུམ་བཙོང་རྗེས། དགོན་པའི་འདུ་ཁང་ལས་ཀྱང་ལྟ་བས་ཆོག་མི་ཤེས་པའི་རང་ཁྱིམ་དུ་ཐོན། སེམས་ལ་གནོན་མི་ཐུབ་པའི་དགའ་སྤྲོའི་ཡོ་ལང་རྒྱས་ཤིང༌། གདོང་ལ་སྔར་མ་བྱུང་བའི་འཛུམ་མདངས་ཀྱིས་ཁེངས་ནས་སང་ཉིན་ཇི་ལྟར་བྱས་ཏེ་སྡོང་བོ་གཅོད་པར་འགྲོ་དགོས་བའི་འཆར་གཞི་བཟོ་བའི་སྐབས་སུ། ཁ་པར་གློ་བུར་དུ་གྲགས་བྱུང༌།“ཁྱེད་ཀྱིས་ཡབ་ཡུམ་བསྣུམས་པའི་གྲུ་གཟེངས་དེ་རྟོག་དཔྱོད་རུ་ཁག་གིས་མཚོ་ཐོག་ཏུ་བླངས་ཡོད། གྲུ་ནང་དུ་ཆུ་བླུགས་མེད་ལ་ཆག་འཇིག་ཀྱང་བྱུང་མེད།ཕར་བལྟས་ཚོད་ལ་བྱ་བ་ཅི་ཡང་མ་བྱུང་དང་འདྲ་བས་རབ་ཡིན་ན་ཁྱོད་རང་དངོས་སུ་འཆམ་འཆམ་མཚོ་ཁར་ཐོན་ན་བཟང༌།” ཉེན་རྟོག་པས་ཁོ་ལ་དེ་འདྲའི་ཁ་པར་ཞིག་བཏང༌།
ལོ་ངོ་ཉི་ཤུའི་ཡར་སྔོན་ལ།ས་ཆ་འདིའི་རི་བོ་ཐམས་ཅད་ནགས་ཀྱིས་མཛེས་ཤིང་ཆུ་བོ་དྭངས་ཤིང་གཙང༌། གཙོད་དང༌། གླ་བ་སོགས་རི་དྭགས་སྣ་ཚོགས་བག་མེད་ཀྱིས་རྒྱུ་ལ་མི་རྣམས་ཀྱང་ཁྱོད་དགའ་ང་སྐྱིད་ཀྱི་འཚོ་བ་རོལ་ནས་འདུག དེའི་རྗེས་སུ་བཀྲ་ལོའི་ཡབ་ཡུམ་གཙོ་བྱས་པའི་མི་མང་བོ་ཞིག་གིས་སྡོང་བོ་འབོར་ཆེན་བཅད་དེ་གཞན་ལ་བཙོངས།སྔོན་དང་བསྡུར་ན་འཚོ་བའི་ཚུ་ཚད་བལྟས་བལྟས་རིག་རིག་ལ་ཇེ་བཟང་ཇེ་ལེགས་སུ་སོང་བས། དུས་དེ་ནས་བཟུང༌། སྡོང་བོ་ནི་དཔལ་འབྱོར་ཐོན་ཁུངས་གལ་ཆེན་ཞིག་ཏུ་གྱུར། ཉིན་ཞིག་ལ་བཀྲ་ལོ་ཡབ་ཡུམ་གཉིས་ཀྱིས་གྲུ་ཆེན་པོ་ཞིག་གི་ནང་དུ་སྡོང་བོ་མང་བོ་བརྩིགས་ནས་ས་ཆ་ཐག་རིང་ཞིག་ཏུ་འཚོང་བར་འགྲོ་བའི་སྐབས་སུ།གློ་བུར་དུ་རླུང་ནག་འཚུབ་མ་ཞིག་འཁོར་ཏེ་གྲུ་གཟིངས་དེ་དེ་མ་ཐག་ཏུ་མཚོ་མཐིལ་དུ་བསྣུམས་པའི་འདས་དོན་དེར་བཀྲ་ལོས་ཕྱིར་དྲན་བྱེད་བཞིན་གློག་འཁྱུག་པ་ལྟར་སྒོ་ཁར་བུད།ས་རུབ་ཐག་ཆོད་ནས་མུན་པ་ཧ་ཅང་ནག ཕྱིར་ཁྱིམ་དུ་སོང་ནས་སྦག་སྦག་འབྲོང་མགོ་འདྲ་བ་དེར་ཞོན་ནས་སྤྱི་ལེ་དྲུག་ལྷག་གི་མཚོ་ཁར་དབུགས་ཐེངས་ཤིག་ལ་ཆས།
མཚོ་ཁའི་ཉེན་རྟོག་པ་དང་ལྟད་མོ་བ་ཚོས་གྲོག་ཚང་ཁ་ཕྱེས་འདྲའི་འདུ་འཛིའི་ཁྲོད་ནས་མཚོ་ཐོག་ལ་བལྟས་འདུགམཚོ་དཀྱིལ་ན་འཇའ་ཚོན་སྣ་ལྔའི་གུར་ཁྱིམ་ཕུབ་འདྲའི་འོད་གསལ་བོ་ཞིག་ནམ་མཁར་ཟུག་ཅིང༌། འོད་དེ་ཏག་ཏག་གྲུ་ཐོག་ནས་མཚོ་ཁར་འཕྲོས་པས་ཉིན་དཀར་དང་ཨ་ན་མ་ན་རེད།བཀྲ་ལོ་སྨྱོན་པ་ཞིག་དང་འདྲ་བར་ཉེན་རྟོག་འགའ་ལ་ཕ་མའི་གནས་ཚུལ་དྲིས་ཀྱང་ཚང་མས་མགོ་ད་རིལ་ལྟར་གཡུགས་ནས་མི་ཤེས་པའི་བརྡ་བསྟན། མཐར་ཉེན་རྟོག་པ་ཞིག་གིས་ཁོ་རང་གྲུ་ཆུང་དུ་བཞག་ནས་གྲུ་ཆེན་ཐོག་ལ་བསྐྱལ།
དམག་མི་མང་བོས་མེ་མདའ་འཁུར་ཏེ་གྲུའི་མཐའ་ཁ་སྲུང་ནས་འདུགཁོ་གཅིག་པུ་མ་གཏོགས་གྲུ་ནང་དུ་འཛུལ་བར་མི་འཇུག ནང་དུ་འཛུལ་མ་ཐག་གྲུ་སྒོ་རང་ཤུགས་ཀྱིས་ཐེབས། ནང་ན་མི་གཅིག་ཀྱང་མེད་ལ་ཁོར་ཡུག་ཧ་ཅང་ལྷིང་འཇགས་ཡིན་པས་ཁབ་ཐང་དུ་ལྷུང་བའི་སྒྲ་ཡང་གོ་ཐུབ་པ་ལྟར་སྣང༌། ཁོའི་མདུན་གྱི་སྒྲོག་ཙེ་ཞིག་གི་ཐོག་ཏུ《སྐྱེ་ཁམས་ཁོར་ཡུག》ཅེས་པའི་དཔེ་ཆ་ཞིག་བཞག་ཡོད་པ་དེ་ལོབ་ཕྱོགས་ཀྱིས་ཕར་སློག་ཚུར་སློག་ཅིག་བྱས་པ་ན་སྐད་ཅིག་ཉིད་དུ་མུན་ནག་གེར་གྱུར།ཁོ་ཤིན་ཏུ་སྐྲག་སྟེ་གློག་འགར་རྩིས་བྱས་ཀྱང་ད་ཅི་ཡོང་ཁར་གློག་སྒོར་ཡིད་གཟབ་མ་བྱས་པར་འགྱོད་པ་སྐྱེས། སྤོས་དྲི་དང་ཤུག་པའི་དྲི། ཙན་དན་གྱི་དྲི་སོགས་ཁོའི་སྣ་ལམ་དུ་འཐུལ་པ་དང་ཆབས་ཅིག་རིམ་བཞིན་གློག་འོད་སྔོ་སེར་ཞིག་བཀར།ནང་ཚང་མ་ཁ་དོག་མི་འདྲ་བའི་མེ་ཏོག་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་བཀང་བས། ཁོའི་རྐང་བའང་འཇོག་ས་མི་རྙེད་ལ་སྒོ་དང་སྒེའུ་ཁུང་གང་དུ་ཡོད་མེད་ཀྱང་མི་ཤེས།མཐའ་འཁོར་ན་ལྕགས་ཀྱི་མི་འཇིགས་པོ་ཏག་ཏག་ལངས་འདུག མཚམས་རེར་ལྕགས་ཀྱི་མི་དེ་དག་དྲང་ཤིང་སྤོམ་པོའི་གསོམ་སྡོང་མང་བོར་གྱུར་ནས་ལྟ་ན་སྡུག་པའི་ནགས་ཚལ་སྟུག་པོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་བའི་འཕྲུལ་སྣང་ཡང་སྟེར།བཀྲ་ལོའི་སེམས་སུ་ང་རང་རྩྭ་ཆུ་རྒྱས་ཤིང་ནགས་ཚལ་སྟུག་པོ་ཁོར་ཡུག་ལྷ་ཡུལ་དང་གཉིས་སུ་མ་མཆིས་པའི་ས་ཆ་འདི་ལྟ་བུ་ཞིག་ཏུ་མི་ཚེ་གང་བོར་འཚོ་བ་རོལ་ཐུབ་ན་ཅི་མ་རུང་སྙམ། གློ་བུར་དུ“གཅེས་ཕྲུག་ལགས། བདེ་མོ་ཡིན་ནམ།”ཞེས་པའི་སྐད་ཆ་ཁོའི་རྣ་ལམ་དུ་གྲགས་མ་ཐག་ཁོ་པ་སྐྲག་ཐག་ཆོད་དེ་བླ་འཁྱམས་ལ་ཁད་ཅིག་བྱས།ཁོས་རང་གི་ཨ་ཕའི་སྐད་ངོ་ཆོད་འཕྲལ་སེམས་ལྷོད་ལ་བབས་ཏེ“ཨ་ཕ་ལགས། ཁྱེད་གང་དུ་ཡོད།”ཅེས་བྲེལ་འཚུབ་ངང་དྲིས། གཡས་ཕྱོགས་སུ་འབྲུག་སྟོང་མཉམ་སྒྲོག་གི་སྐད་དང་ལྷན་དུ་ལྕགས་སྒོ་འོད་གསེར་འཕྲོ་བ་ཞིག་ཐོག་མར་པ་ཊའི་དབྱིབས་ལྟར་ཕྱེ་ཞིང༌།དེ་ནས་པདྨ་དང་དཔལ་བེའུ། དུང་དཀར། གསེར་ཉ། བུམ་པ། གདུགས། རྒྱལ་མཚན། མཇུག་མཐར་འཁོར་ལོ་དབྱིབས་སུ་གྱུར་ཏེ་ཕྱེ་བྱུང༌།སྒོ་ནང་ནས་ཕ་མ་གཉིས་གསེར་གྱི་གླང་ཆེན་ལ་ཞིན་ཏེ་བཀྲ་ལོའི་མདུན་དུ་སླེབས། ཡབ་ཡུམ་ཟུང་ནི་དགུང་ལོ་ཉི་ཤུ་ཡས་མས་སུ་གནས་པ་བཞིན་ཅུང་ཙམ་ཡང་རྒས་མི་འདུག བཀྲ་ལོའི་ཐོད་གཙུག་ན་སྐྲ་ཉག་ཙམ་ཡང་མ་སྐྱེས་པར་ཟངས་དམར་ཐོམ་བུ་ལྟ་བུ་བྱས་ཡོད་པར་བལྟས་ན་ཁོ་རྒས་ཡོད་པ་དང་འདྲ། ཨ་མ་ནི་ལོ་བཅུ་དྲུག་བཅུ་བདུན་སྟེང་གི་གཞོན་ནུ་མ་ཞིག་དང་འདྲ་བར་གཞོན་ཤ་དོད།
“ཨ་ཕ་ལགས། ལོ་ངོ་ཉི་ཤུ་འགོར་སོང༌། ཁྱེད་ལ་གཉིས་ད་བར་དུ......”
ཨ་ཕས་བཀྲ་ལོའི་བཤད་མཚམས་བཅད་དེ“བཀྲ་ལོ། ཁྱོད་ད་དུང་ལོ་ན་ཆུང་ཆུང་རེད། སེམས་མ་སྐྱོ་ཡིད་མ་ཕམ།དྲང་མོར་བཤད་ན། ཨ་མ་ངེད་གཉིས་མ་གཞི་ནས་འཇིག་རྟེན་གཞན་པའི་མི་ཡིན།སའི་གོ་ལའི་ཐོག་ཏུ་ཡོང་ཁར་ཨ་མའི་མངལ་ན་ཁྱོད་སྦྲུམ་ཡོད། ཁྱོད་ཀྱི་ལྟེ་ཁྲག་སའི་གོ་ལ་སྟེང་དུ་འཕོས་པས་ཁྱོད་ནི་མི་རྣལ་མ་ཞིག་ཏུ་གྱུར།”
ཨ་ཕའི་གཏམ་དེ་གོ་མ་ཐག་བཀྲ་ལོས“འོ་ན་ཁྱོད་གཉིས་ང་དང་ཁ་གྱེས་དགོས་དོན་ཅི། ང་ཚོས་མཉམ་གཅིག་ཏུ་བདེ་སྐྱིད་ཀྱི་འཚོ་བ་རོལ་མི་ཐུབ་པའི་རྒྱུན་མཚན་ཅི་ཡིན།”
“དེ་ནི་ཨ་ཕས་སའི་གོ་ལའི་སྐྱེ་ཁམས་ཁོར་ཡུག་ལ་གནོད་འཚེ་ཚབས་ཆེན་བཟོས་པས་ལན་པ་ཡིན།གནས་འདིར་རུ་ཁྱོད་ཀྱིས་ཕྱི་ཚུལ་ནས་བལྟས་ན་ངེད་གཉིས་སྐྱིད་སྣང་འཆར་ཡོད་མོད། འོན་ཀྱང་དོན་དངོས་ཐོག་ནས་ངེད་གཉིས་ཀྱི་རང་ལུས་ལའང་རང་དབང་མེད་པར་བཙོན་དུ་བཅུག་དང་མཚུངས། ཁྱོད་ཀྱིས་ནམ་ཡང་སའི་གོ་ལའི་སྐྱེ་ཁམས་ཁོར་ཡུག་ལ་སྲུང་སྐྱོང་གཅེས་སྤྲས་དང་དམག་འཁྲུག་མེད་པའི་ཞི་བདེའི་འཚོ་བར་བརྩོན་ནས། གཞན་ལ་རོགས་རམ་དང་སྙིང་རྗེ་ཁོ་ནར་སྒོམ་ནས་བསྡད་ན་ང་ཚོ་གཞི་བྱེས་ལྷན་འཛོམས་ཡོང་ཁོ་ཐག་ཡིན།དོན་དེ་ངེས་པར་དུ་ཡིད་ལ་ཟུངས། ད་ངེད་གཉིས་ལ་དུས་ཚོད་མང་བོར་འདུག་ཁོམ་མེད་པས་ཁྱོད་ཚོའང་མྱུར་བ་མྱུར་བར་སོང༌།གྲུ་གཟེངས་ཐོག་ཏུ་མི་གཅིག་ཀྱང་མ་འདུག”ཅེས་གསུང་རྗེས་ཡབ་ཡུམ་གཉིས་ཀྱིས་འཛུམ་ཞིག་བསྟན་རྗེས་དུ་བ་སྔོ་སེར་ཞིག་དང་འདྲེས་ཏེ་མི་སྣང་བར་གྱུར།
བཀྲ་ལོ་དེ་མུར་འཚུབ་ཆ་ཞིག་ལངས་ནས་ཉེན་རྟོག་པ་དང་དམག་མི་རྣམས་ལ་བརྡ་བཏང་སྟེ་ཚང་མ་གྲུ་ཆེན་ཐོག་ནས་གྱེས་ཏེ་མཚོ་ཁར་ཐོན་མ་ཐག རླུང་ནག་འཚུབ་མ་ཞིག་མཚོ་ངོས་སུ་འཁོར་ལོ་འཁོར་འཁོར་བྱས་ཏེ་གྲུ་ཆེན་འགྲམ་དུ་སླེབས་མ་སླེབས་གོང་ལ་ནམ་མཁར་ཟུག་པའི་འོད་དེ་མི་སྣང་བར་གྱུར་ཞིང་ཕ་བོང་ཆེན་པོ་ཞིག་མཚོ་ནང་དུ་ལྷུང་བ་བཞིན་མཚོ་གྲུ་རིམ་གྱིས་མི་སྣང་བར་གྱུར། མཚོ་ཁའི་ལྟ་མོ་བ་རྣམས་ཡ་མཚན་སྐྱེས་ཏེ་བཀྲ་ལོའི་ལག་གི་《སྐྱེ་ཁམས་ཁོར་ཡུག》ཅེས་པའི་དཔེ་ཆ་དེར་ལྟ་བཞིན་མཆིས། སྐབས་དེར་ཞོགས་པའི་སྐྱ་རེངས་ཀྱང་དལ་གྱིས་ཤར་བྱུང༌།བཀྲ་ལོ་གཉིད་ལས་སད་དུས་དཔེ་ཆ་དེ་ཏག་ཏག་ཁོའི་སྔས་འགྲམ་ན་བཞག་ཡོད་པས་ཉལ་ཁར་དཔེ་ཆ་དེར་བལྟས་པ་ད་གཟོད་ཡིད་ལ་དྲན། ཁོའི་དོན་དངོས་ལྟ་བུའི་རྨི་ལམ་དེར་ཕྱིར་དྲན་བྱེད་བཞིན་སེམས་ལ་དྲན་ཚུལ་སྣ་ཚོགས་སྐྱེས།


text:
གྱོད་དཔེ།
དཔལ་ཆེན་ཐར་དང་ཤེས་རབ་སྒྲོལ་མ་གཉིས་ནི་སྡེ་བ་གཅིག་དང་། རྩེད་ར་གཅིག སློབ་གྲྭ་གཅིག་ནས་ནར་སོན་པས་ཕན་ཚུན་ལ་བརྩེ་འདང་ཤིན་ཏུ་ཆེ། འོན་ཀྱང་ཤེས་རབ་སྒྲོལ་མའི་སེམས་ལ་ཁོ་གཉིས་མིང་སྲིང་དང་། རྩེད་གྲོགས། སློབ་གྲོགས་ཡིན་པ་ལས་མཛའ་གྲོགས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ཆགས་མེད། ན་ནིང་ལོ་སར་གྱི་སྐབས་སུ། ཤེས་རབ་སྒྲོལ་མས་རྫོང་མཁར་དང་ཐག་ཉེ་བའི་ཞི་ལི་ཞིག་ངོ་ཤེས་པ་མ་ཟད་དེ་ལ་བརྩེ་སེམས་ཀྱི་འདུན་མ་བཅངས་ཏེ་མི་ཚེ་ཡི་སྐྱ་ཡ་རུ་བདམས། དཔལ་ཆེན་ཐར་གྱིས་གནས་ཚུལ་དེ་ཤེས་འཕྲལ། ཤེས་རབ་སྒྲོལ་མ་ཡོད་སར་ཡོང་སྟེ་ཁོ་མོ་ལ་འཇིགས་སྐུལ་མང་པོ་བཏང་། ཉིན་ཞིག་ལ་དཔལ་ཆེན་ཐར་དང་ཤེས་རབ་སྒྲོལ་མ་གཉིས་ལུག་རྫི་ནས་ཕྲད་པས། དཔལ་ཆེན་ཐར་གྱིས་རྐེད་ནས་གློ་གྲི་ཞིག་ཕྱུང་སྟེ། གལ་ཏེ་ཁྱོད་ངའི་ཆུང་མ་མི་བྱེད་པར་ཞི་ལི་དེའི་རྗེས་སུ་འགྲོ་ཚེ། ངས་ཁྱོད་ཀྱི་མགོ་སྐྲ་དང་ ཁ་སྣ་འབྲེག་རྒྱུ་ཡིན་ཚུལ་དང་། ཁྱོད་གཉིས་མ་ཤི་གསོན་བྲལ་དུ་གཏོང་རྒྱུ་ཡིན་ཚུལ་སོགས་བཤད། དེའི་རྗེས་ཀྱི་དགོན་པའི་འཆམ་སྟོན་ལས། དཔལ་ཆེན་ཐར་གྱིས་མོ་ལ་ཡང་བསྐྱར་དྲག་ཤུགས་དང་འཇིགས་སྐུལ་བྱས་པ་ན། ཤེས་རབ་སྒྲོལ་མས་ས་གནས་མངག་གཏོང་ཁང་དུ་ཞུ་གཏུག་བྱས། འོ་ན་གཉེན་སྒྲིག་རང་དབང་ལ་དྲག་ཤུགས་དང་འཇིགས་སྐུལ་བཏང་ཆོག་གམ།
ཁྲིམས་བཤད།
རང་རྒྱལ་གྱི《གཉེན་སྒྲིག་བཅའ་ཁྲིམས》སུ་གཉེན་སྒྲིག་རང་མོས་ཡིན་པར་གཏན་འབེབས་བྱས་ཡོད། གཉེན་སྒྲིག་རང་མོས་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་པ་དང་བུད་མེད་ཕན་ཚུན་རང་མོས་དང་རང་འཐད་ཡིན་དགོས་ཏེ། རང་མོས་ཞེས་པ་ཕོ་མོ་སུ་ཞིག་ཡིན་རུང་ཕན་ཚུན་ལ་དགའ་བའམ་ཆགས་པ། བརྩེ་འདང་ཆེ་བ། ཕུགས་སེམས་བཅོལ་བ། ཡིད་ཆེས་བརྟན་པ་བཅས་ཕྱོགས་གང་ཅིའི་ཐད་ནས་རང་བློར་བབས་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། རང་འཐད་ཅེས་པ་ནི་ཕོ་མོ་ཟུང་གིས་ཕན་ཚུན་ལ་བློ་རྩེ་གཏད་རྗེས་ཕ་རོལ་བའི་དང་ལེན་བྱེད་པ་མ་ཟད་སེམས་གཏིང་ནས་དེ་ལ་ཡིད་ཆེས་དང་བློ་ཁ་ཕྱོགས་པ་ཞིག་ལ་ཟེར། དེ་ལྟ་བུའི་གཉེན་སྒྲིག་རང་དབང་ལ་མི་སྒེར་དང་ཚོགས་པ། སྡེ་ཁག་སུས་ཀྱང་བཀག་འགོག་དང་གཏོར་བརླག བཙན་ཤེད་དང་དྲག་ཤུགས། འཇིགས་སྐུལ་དང་བཙན་གཏོར་བྱས་མི་ཆོག་གོ
ཡང་གཅིག་བཤད་ན། གོང་དུ་བརྗོད་པའི་གྱོད་དོན་འདིའི་ཁྲོད་དུ། དཔལ་ཆེན་ཐར་གྱི་བྱ་སྤྱོད་དེ《གཉེན་སྒྲིག་བཅའ་ཁྲིམས》ཀྱི་སྤྱིའི་རྩ་དོན་དང་འགལ་ཡོད་པ་མ་ཟད། 《ཀྲུང་ཧྭ་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཉེས་ཁྲིམས》ལས་དོན་ཚན་ཉིས་བརྒྱ་དང་ང་བདུན་པར་འགལ་ཡོད་པས། སྤྱིར་བཏང་དུ་དེ་ལ་དྲག་ཤུགས་ལ་བརྟེན་ནས་གཞན་གྱི་གཉེན་སྒྲིག་རང་དབང་ལ་ཐེ་གཏོགས་བྱས་པའི་ཉེས་པ་ཞེས་ཟེར། དཔལ་ཆེན་ཐར་གྱི་བྱ་སྤྱོད་དེ་ལ་ཉེས་ཁྲིམས་ལྟར་དུས་བཅད་བཙོན་འཇུག་ལོ་གཉིས་ཀྱི་མན་དང་ཡང་ན་བཙན་ཉར་ལས་བསྐུལ་གྱི་ཉེས་ཆད་བཅད་ཆོག
རྩོམ་སྒྲིག་པ། མཁའ་མཚོ་སྐྱིད།


text:
སྐུ་ཞབས་ཆུང་ཚེ་རིང་ལགས་ཀྱི་ཨ་རིའི་གསར་བརྗེ་ཆ་ཚང་བཀླགས་པ་ཡིན། བློ་བ་དགའ་ཡོད། དཔེ་མི་སྲིད་པའི་སྙན་པོ་འདུག་ལ། བློ་བསྐྱེད་ཀྱང་མི་ཉུང་བ་ཞིག་སྦྱིན་བྱུང་། བསྒྱུར་བ་མ་ཡིན་པར་གལ་ཆེ་དོན་ཆེ་རྣམས་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་ཀྱིས་རྩོམ་སྟངས་གསར་བ་སྤྱད་པར་ཤིན་ཏུ་ལེགས། ད་དུང་འདིའི་ནང་ཀློག་མི་བདེ་འགའ་ཞིག་ཡོད་པར་བསྐྱར་བཅོས་བྱས་ཏེ་བོད་ནང་དུ་པར་བསྐྲུན་བྱེད་ཐུབ་ན་ཕན་ཐོགས་ཆེན་པོ་ཡོང་གི་གདོན་མི་ཟ། ཐུགས་ཞིབ་གནང་རོགས་བཅས་འཚམས་འདྲི་དང་བཅས།
རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས།
རྩོམ་པ་པོ། ཆུང་ཚེ་རིང་།
སྤེལ་ས། བོད་ཀྱི་དུས་བབ།
སྤེལ་དུས། ༢༠༡༦།༡།༢༧ ལྷག་དཀར།
༄༅།། དབྱིན་ཡུལ་གྱི་རྒྱལ་ས་ལོན་ཌོན་དུ། དབྱིན་ཇིའི་རྒྱལ་པོ་འཇོར་འཇིར། གོང་དུ་ཨ་རིས་ཕུལ་བའི་“ཨོ་ལིབ་འདབ་མའི་སྙན་ཞུ་”ཕྱག་སོན་བྱུང་། ཨོ་ལིབ་འདབ་མའི་སྙན་ཞུ་འབུལ་ས་དབྱིན་ཇིའི་རྒྱལ་པོ་ཡིན་པ་དེར་གོ་དོན་ཆེན་པོ་ཡོད། དེ་ཡང་ཨ་རི་དང་དབྱིན་ཇིའི་བར་གྱི་རྩོད་རྙོག་དེ་དབྱིན་ཇིའི་གྲོས་ཚོགས་ཀྱིས་ཁྲལ་དང་འབྲེལ་བའི་ཁྲིམས་ལུགས་གཏན་འབེབས་བྱས་པ་དེ་ལས་བྱུང་ཞིང་ཨ་རིས་དེ་ལ་ངོ་རྒོལ་བྱེད་ཀྱང་། དབྱིན་ཇིའི་རྒྱལ་པོར་གུས་བརྩི་ཞུ་བ་མཚོན་གྱི་ཡོད། ཨོ་ལིབ་འདབ་མའི་སྙན་ཞུའི་ནང་དུ། དོན་དག་གཙོ་བོ་གཉིས་ཞུས་ཡོད་པ་སྟེ། དང་པོ་ནི་ཨ་རི་བ་ཚོ་བྲན་གཡོག་དང་འདྲ་བར་གསོན་པ་ལས། རང་དབང་གི་སྐྱེ་བོ་བྱས་ཏེ་འཆི་རྒྱུར་བློ་གཅིག་སེམས་གཅིག་ཡིན་ཚུལ་བྲིས་པ་དང་མཉམ་དུ། དོན་གནད་གཉིས་པར་དབྱིན་ཇི་དང་ཨ་རིའི་བར་ཆགས་པའི་ཡུན་རིང་ཞིང་བདེ་སྐྱིད་ལྡན་པའི་ཆིག་སྒྲིལ་གྱི་གོང་བུ་གཏོར་འདོད་མེད་ཚུལ་བཤད་པ་དང་སྦྲགས་དབྱིན་ཇི་དང་ཨ་རིའི་བར་ཞི་བའི་གྲོས་མཐུན་མ་བྱུང་བར། དྲག་པོའི་དམག་འཐབ་མཚམས་འཇོག་ཡོང་བ་ཞེས་ཞུས་ཡོད་པ་རེད། ཡིན་ནའང་དབྱིན་ཇིའི་རྒྱལ་པོས་སྙན་ཞུ་དེ་ལ་བཀའ་ལན་གནང་རྒྱུ་ལྟ་ཅི་བལྟ་བ་ཙམ་ཡང་མ་གནང་བ་མ་ཟད། ཨ་རིའི་གཞིས་ཆགས་ཁག་རྒྱལ་ཁབ་ལ་རྒྱབ་གཏོད་བྱེད་མཁན་ཡིན་པའི་ཁྱབ་བསྒྲགས་གནང་།
དེར་བརྟེན་ཕྱི་ལོ་ ༡༧༧༥ ལོར་ ཧྥེ་ལ་རྡ་ཕི་ཡར་ཨ་རིའི་ལྷན་ཚོགས་འཚོགས་སྐབས། ཨ་རི་དབྱིན་ཡུལ་དང་ཁ་བྲལ་ཏེ་རང་བཙན་བྱ་དགོས་པའི་སྐོར་གླེང་སློང་ཧ་ཅང་ཤུགས་ཆེན་པོ་བྱུང་། དེ་ཡང་ཨ་རི་བ་མང་པོས། དབྱིན་ཇི་དང་ཨ་རིའི་བར་ཡོད་པའི་མངའ་བདག་དང་མངའ་ཁོངས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་དེ་གང་མགྱོགས་གཅོད་དགོས་པའི་བསམ་ཚུལ་བཏོན་ཀྱང་། གཞན་དག་མང་པོས་དབྱིན་ཇི་དང་འབྲེལ་བ་གཅོད་དགོས་པའི་བསམ་འཆར་དེ་ནི་བློ་ལ་མི་ཤོང་བ་ཞིག་དང་། ཉེན་ཁ་ཆེན་པོ་ཡིན་པའི་ངོས་འཛིན་བྱས ། ཡང་ལ་ལས་གནད་དོན་དེའི་ཐད་བགྲོ་གླེང་བྱ་རྒྱུ་ནི་སྔ་དྲགས་པ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། ཨ་རིའི་གནས་བབས་ལ་འགྱུར་བ་གཏོང་དགོས་ཀྱང་འགྱུར་བ་དེ་ཞི་བའི་སྒོ་ནས་འབྱུང་ཐབས་བྱ་དགོས་པའི་བསམ་འཆར་བཏོན།
དེ་ལྟར་ཨ་རིའི་ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་ཚོགས་མི་ཚོས་ཟླ་བ་མང་པོའི་རིང་། ཤིང་གི་རྐུབ་སྟེགས་མཁྲེགས་པོའི་ཐོག་བསྡད་དེ་ཨ་རིའི་མ་འོངས་པའི་སྐོར་ལ་བགྲོ་གླེང་གཏིང་ཟབ་བྱས་ཤིང་། བགྲོ་གླེང་དང་སྦྱང་བཤད་མང་པོ་བྱས་པ་དང་བསྟུན་ཏེ། ཨ་རི་ངེས་པར་དུ་རྒྱལ་ཁབ་རང་བཙན་པ་ཞིག་བྱ་དགོས་པའི་ལྟ་བ་འཛིན་མཁན་ཇེ་མང་དུ་སོང་ནས་མཐར་ཕྱི་ལོ་ ༡༧༧༦ ལོའི་དཔྱིད་ཀ་ཤར་དུས། ཨ་རིའི་ལྷན་ཚོགས་ཀྱིས་ཨ་རིའི་མི་སེར་སྤེལ་ཡུལ་གཞིས་ཆགས་ཁག་ལ་“མངའ་སྡེ་”ཞེས་འབོད་འགོ་ཚུགས་པ་མ་ཟད། དབྱིན་ཇིའི་རྒྱལ་པོའི་བྱེད་སྟངས་ལ་མ་འདོད་པའི་རྣམ་འགྱུར་སྟོན་ཆེད། ཨ་རིའི་ལྷན་ཚོགས་ཀྱིས་ཨ་རིའི་དམག་མིར་བཀའ་འཁྲོལ་གནང་སྟེ། དབྱིན་ཇིའི་འོག་ལ་ཡོད་པའི་ཁེ་ཎ་ཌར་དཔུང་འཇུག་བྱས་ནས། སྐབས་ཤིག་རིང་ཁེ་ཎ་ཌའི་གྲོང་ཁྱེར་མོང་ཋེ་རལ་(Montreal)འཛིན་བཟུང་བྱས་པ་མ་ཟད། གྲོང་ཁྱེར་ཁུ་བྷེག་(Quebec)ལ་དཔུང་རྒོལ་བྱས་ཀྱང་ཕམ་ཉེས་བྱུང་། དབྱིན་ཇིའི་དཔུང་སྟོབས་ཆེ་སྟབས་རིམ་པས་ཨ་རིའི་དམག་དཔུང་ཁེ་ཎ་ཌ་ནས་ཕྱིར་འཐེན་བྱ་དགོས་བྱུང་།
དུས་སྐབས་དེར་(ཕྱི་ལོ་ ༡༧༧༦)ཨ་རིའི་རྩོམ་པ་པོ་ཐོ་མ་སེ་ པན་(Thomas Paine)གྱིས་བརྩམས་པའི་དཔེ་དེབ་རྒྱུན་ཤེས་(Common Sense)ཞེས་པ་དེ་
གསར་དུ་ཐོན་ཅིང་། དཔེ་དེབ་དེའི་ནང་ཨ་རི་ངེས་པར་དུ་རང་བཙན་བྱ་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་རྩལ་འདོན་བྱས་ཡོད། དུས་ཐུང་ནང་སྐབས་དེར་མི་འབོར་ས་ཡ་གཉིས་ཙམ་ལས་མེད་པའི་ཨ་རིའི་ནང་དུ་དཔེ་དེབ་དེ་གྲངས་ ༡༥༠༠༠༠ (ཆིག་འབུམ་ལྔ་ཁྲི་)འགྲེམས་འཚོང་ཐུབ་སྟེ། ཧ་ལམ་ཨ་རིའི་མ་འོངས་པར་དོ་སྣང་དང་སེམས་ཁུར་ཡོད་པའི་སྐྱེ་བོ་ཀུན་གྱིས་བཀླགས་ཤིང་། དེའི་ཐད་བགྲོ་གླེང་བྱས་པས། དཔེ་དེབ་དེས་ཨ་རི་རང་བཙན་གྱི་ལམ་དུ་འགྲོ་བར་གང་གིས་ཀྱང་འགྲན་དུ་མེད་པའི་ནུས་པ་རླབས་ཆེན་ཐོན། དཔེ་དེབ་དེ་ཉིད་རང་རེའི་བོད་སྐད་དུ་ཤེལ་གླིང་ཚེ་དབང་རྣམ་རྒྱལ་གྱིས་བསྒྱུར་ཏེ་ཐོག་མར་དམངས་གཙོ་ཚགས་པར་དུ་རིམ་འགོད་བྱས་ཤིང་། ཕྱིས་སུ་པདྨ་འབུམ་དང་ལྷ་བཟང་ཚེ་རིང་གིས་བོད་སྐད་དུ་དག་པར་བསྒྱུར་ཏེ་ཨ་མྱེས་རྨ་ཆེན་བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་ཞིབ་འཇུག་གིས་དེབ་གཟུགས་སུ་པར་སྐྲུན་གནང་ཡོད་པ་རེད།
དེ་འདྲའི་ཕྱི་ནང་གི་རྒྱུ་རྐྱེན་མང་པོ་འཛོམས་པའི་དབང་གིས་ཨ་རིའི་མང་ཚོགས་དང་ལྷན་ཚོགས་གཉིས་ཀའི་ནང་། རང་བཙན་ལ་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱེད་མཁན་མང་དུ་སོང་ཞིང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༧༧༦ ལོའི་ཕྱི་ཟླ་ ༦ པའི་ནང་། ཨ་རིའི་ལྷན་ཚོགས་ནང་། ཨ་རི་རང་བཙན་བྱ་རྒྱུའི་གྲོས་འཆར་སླེབས། རང་བཙན་འདོད་མཁན་ཚོས་གྲོས་འཆར་དེར་ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་སྤྱི་མོས་ཐོབ་ན་སྙམ་པའི་རེ་བ་བྱེད་བཞིན་ཡོད་ཀྱང་། བགྲོ་གླེང་གི་སྐབས་སུ་རང་བཙན་ལ་དགག་བྱ་བྱེད་མཁན་ཉུང་ཤས་ཡོད་པས། གནས་སྐབས་གྲོས་འཆར་དེའི་ཐོག་འོས་བསྡུ་མ་བྱས་པར། ལྷན་ཚོགས་ཀྱིས་ཚོགས་ཆུང་ཞིག་ཟུར་དུ་བཙུགས་ཏེ། ཨ་རི་རང་བཙན་བྱ་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གསལ་པོ་འཁོད་པའི་རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས་ཤིག་འབྲི་རྒྱུའི་ཐག་གཅོད་བྱས། རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས་ཀྱི་ཟིན་བྲིས་འདེབས་མཁན་དུ། རང་བཙན་བྱེད་རྒྱུའི་འདོད་ཚུལ་ཤུགས་ཆེ་འཛིན་མཁན་འཇོན་ ཨ་རྡམ་(John Adams)དང་། སྔོན་མ་ཡང་ཡང་གླེང་ཟིན་པའི་བྷན་ཇི་མན། དེ་བཞིན་སྐབས་དེར་ཨ་རིའི་ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་ཚོགས་མི་གཞོན་ཤོས་ཐོ་མ་སེ་ འཇེ་ཧྥར་སོན་(Thomas Jefferson)བཅས་བསྐོས། ཐོ་མ་སེ་ འཇེ་ཧྥར་སོན་ནི་སྐབས་དེར་དགུང་ལོ་ ༣༣ ལ་མ་གཏོགས་སོན་མེད་པའི་ཁྲིམས་རྩོད་པ་ཞིག་ཡིན། ཁོང་སྨྲ་བ་ཉུང་ཡང་དྲན་པ་སྐྱེན་ཞིང་འབྲི་རྩལ་ཕུལ་དུ་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན་པས། རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས་འབྲི་བའི་ལས་འགན་གཙོ་བོ་ཁོང་གི་ཐོག་ཏུ་བབས།
ཐོ་མ་སེ་ འཇེ་ཧྥར་སོན་གྱིས་དགོང་མོ་དེར་འབྲི་ཅོག་གི་མདུན་དུ་བཞུགས་ཏེ་དགོངས་པ་རྒྱུན་རིང་བཞེས་མཐར། སྨྱུ་གུ་བླངས་ཏེ་ཤོག་བུའི་ཐོག་རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས་ཀྱི་ཟིན་བྲིས་འབྲི་རྩིས་གནང་། ཁོང་གིས་ཤོག་བུའི་ཐོག་ཏུ་གཟིགས་ཏེ་ཡུན་རིང་བཞུགས་ཤིང་། དེ་ནས་ཚིག་འབྲུ་ཁ་ཤས་བྲིས་ཏེ་དགོངས་པ་བཞེས། ཁོང་གིས་འཛམ་གླིང་གི་མི་མང་ལ། ཨ་རི་རང་བཙན་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་བྱ་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་འབྲི་དགོས་ཀྱི་ཡོད། དེ་ལྟར་དགོངས་པ་བཞེས་བཞིན་ཚིག་ཁ་ཤས་བྲིས་ཏེ་མཚན་ཕྱི་པོ་བར་བཞུགས།
དེའི་ཕྱི་ཉིན་ནས་ཁོང་གིས་ཞོགས་པ་ཉི་མ་མ་ཤར་གོང་ནས་བཞེངས་ཏེ་ཞོགས་ཇ་བཞེས་རྗེས་རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས་ཀྱི་ཟིན་བྲིས་བྲིས། ཁོང་གིས་སྔར་བཞིན་གཟབ་ནན་ངང་ཚིག་འབྲུ་ཁ་ཤས་བྲིས་རྗེས་ཡང་བསྐྱར་དེ་ལ་དགོངས་པ་བཞེས་ཏེ་བཟོ་བཅོས་བསྐྱོན། དེ་ནས་ཡང་ཚིག་ཁ་ཤས་བྲིས་ཏེ་ཤོག་ངོས་གཅིག་ཁེངས་སྐབས། འགོ་ནས་བཀླགས་ཏེ་ཐུགས་ཡིད་མ་ཚིམ་པར་ཤོག་བུ་དེ་གཡུག་གི་ཡོད། ཁོང་གིས་དེ་ལྟར་ཚིག་འབྲུ་རེ་རེ་ནས་སྐྱོན་མེད་ཡང་དག་ཅིག་ཡོང་ཆེད་ཟླ་བ་ཕྱེད་ཙམ་སྐུ་ལས་བསྐྱོན་ནས་ཐ་མ་རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས་ཀྱི་ཟིན་བྲིས་དེ་གྲུབ་པར་མཛད་ཅིང་། གསལ་བསྒྲགས་དེའི་བརྗོད་ཚིག་ཅིག་ཏུ། “སྐྱེ་བོ་ཚང་མ་འདྲ་མཉམ་དུ་བསྐྲུན་པའི་”བདེན་དོན་ལ་ཡིད་ཆེས་བྱེད་བཞིན་ཡོད་ལུགས་བྲིས་ཡོད། བརྗོད་ཚིག་དེ་ཕྱིས་སུ་འཛམ་གླིང་ཡོངས་སུ་གྲགས་ཆེ་ཤོས་ཀྱི་བརྗོད་ཚིག་ཅིག་ཏུ་གྱུར། ཨ་རིའི་རང་བཙན་གྱི་གསལ་བསྒྲགས་དེ་རིང་པོ་མིན་རུང་། ནང་དོན་གྱི་ཆ་ནས་བཤད་ན། སྡེ་ཚན་གཙོ་བོ་གསུམ་ལས་གྲུབ། དེ་ཡང་སྡེ་ཚན་དང་པོའི་ནང་། རང་བྱུང་གི་ཆོས་ཉིད་དམ་གཏན་ཁྲིམས་ལྟར། འགྲོ་བ་མིའི་རིགས་ཀྱིས་རྒྱུ་མཚན་ཚད་ལྡན་ཡོད་ན། གཞན་དང་ཁ་བྲལ་གྱིས་རང་བཙན་བྱས་ཆོག་པ་དང་། དེ་ལྟར་བྱེད་དོན་གསལ་པོར་བསྒྲགས་དགོས་པའི་སྐོར་ཡིན་ཞིང་། རང་ཅག་གིས་བལྟས་ན་དེ་ནི་གླེང་གཞི་ལྟ་བུར་སྣང་། སྡེ་ཚན་གཉིས་པའི་ནང་དུ། འཇིག་རྟེན་གྱི་བྱེད་པོས། འགྲོ་བ་མི་རྣམས་གསོན་པོར་འཚོ་བ་དང་། རང་དབང་དུ་གནས་པ། བདེ་སྐྱིད་བསྒྲུབ་པ་བཅས་ཐོབ་ཐང་གསུམ་དང་ཁ་བྲལ་ཐབས་མེད་པར་འདྲ་མཉམ་དུ་བསྐྲུན་ཡོད་པས། ཐོབ་ཐང་འདི་དག་སྲུང་སྐྱོབས་ཀྱི་དགོས་དོན་དུ་སྲིད་གཞུང་བྱུང་། ཐོབ་ཐང་འདི་དག་རྡོག་རོལ་དུ་གཏོང་མཁན་གྱི་སྲིད་གཞུང་གི་རྣམ་པ་ཅི་འདྲ་ཞིག་ཡིན་ཡང་། དེ་ལ་བཅོས་སྒྲིག་གམ་རྩ་མེད་དུ་བཏང་སྟེ་སྲིད་གཞུང་གསར་པ་འཛུགས་རྒྱུ་དེ་མི་མང་གི་ལས་འགན་ཡིན་ཚུལ་བསྟན། སྡེ་ཚན་གསུམ་པའི་ནང་དུ། དབྱིན་ཇིའི་རྒྱལ་པོའི་བྱས་ཉེས་ཁག་བགྲངས་ཏེ། རྒྱལ་པོས་རང་གི་ཆབ་འབངས་ཀྱི་ཁེ་དབང་སྲུང་སྐྱོབས་མ་ཐུབ་པས། ཨ་རི་རང་བཙན་གྱི་ལམ་དུ་མ་འགྲོ་ཀ་མེད་བྱུང་ཚུལ་དངོས་ཤུགས་གཉིས་ཐད་ནས་བསྒྲུབ་ཡོད་པ་རེད།
ཕྱི་ལོ་ ༡༧༧༦ ཟླ་བ་ ༧ ཚེས་ ༡ ལ་སླེབས་སྐབས་སུའང་ཨ་རིའི་ལྷན་ཚོགས་ཀྱིས་ད་དུང་ཨ་རིའི་མ་འོངས་པའི་སྐོར་ལ་གྲོས་བསྡུར་བྱེད་བཞིན་ཡོད། དེ་དུས་དབྱར་ཁ་ཡིན་པས་གནམ་གཤིས་ཀྱང་ཁོང་ཚོའི་བགྲོ་གླེང་ཇི་བཞིན་ཚ་བ་ཆེ་སྒང་ཡིན། ལྷན་ཚོགས་ཀྱིས་རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས་ཀྱི་ཟིན་བྲིས་ལ་བགྲོ་གླེང་མ་བྱས་གོང་། ཨ་རི་རང་བཙན་བྱེད་དང་མི་བྱེད་ཀྱི་གྲོས་གཞིའི་ཐད་བགྲོ་གླེང་དང་ཐག་གཅོད་བྱ་རྒྱུའི་གཏན་འབེབས་གནང་། ཉིན་དེར་ཡུལ་པེན་ས་ཝེ་ནི་ཡ་(Pennsylvania)ནས་ཡིན་པའི་མི་ཞིག་གིས། རང་བཙན་གྱི་ཁ་གཏད་དུ་ལངས་ཏེ་གཏམ་བཤད་བྱས། ཁོང་གིས། མི་སེར་སྤེལ་ཡུལ་གྱི་གཞིས་ཆགས་རྣམས་ད་ལྟ་མེས་རྒྱལ་དང་ཁ་བྲལ་གཏོང་བ་ནི་ནོར་འཁྲུལ་རེད། དེ་ནི་དགུན་ཁ་སྡོད་ཁང་བརྟན་པོ་ཞིག་མ་བྱུང་གོང་ནས་སོ་སོའི་གནས་སྐབས་ཀྱི་སྡོད་ཁང་རྩ་གཏོར་བཏང་བ་དང་གཅིག་པ་རེད་ཅེས་བཤད།
དེ་ནས་རང་བཙན་གྱི་འདོད་ཚུལ་ཤུགས་ཆེ་འཛིན་མཁན་དང་རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས་ཟིན་བྲིས་ཚོགས་ཆུང་གི་ཚོགས་མི་འཇོན་ ཨ་རྡམ་(John Adams)ཟེར་བའི་སྙན་གྲགས་ཅན་གྱི་མི་དེས་ཡར་ལངས་ཏེ་དེ་ལ་རྩོད་ལན་གནང་། ཨ་རྡམ་གྱིས་སྐད་ཆ་བཤད་འགོ་བཙུགས་པ་དང་མཉམ་དུ་གློ་བུར་དུ་གནམ་འཐིབས། རླུང་འཚུབ་ལྡང་ཞིང་དྲག་ཆར་བབས་ཏེ་ཚོགས་ཁང་གི་སྒེའུ་ཁུང་རྣམས་ཐྲག་ཐྲག་ཅེས་བརྡབས། ཨ་རྡམ་གྱི་གཏམ་བཤད་ཀྱང་དྲག་ཆར་རླུང་འཚུབ་དང་འདྲ་བར་ཤུགས་དྲག་ཆེ་ཞིང་། མེ་ལྕེ་དང་འདྲ་བར་ངར་ཤུགས་ལྡན། ཁོང་གིས་དབྱིན་ཇིའི་རྒྱལ་ཁབ་དང་འབྲེལ་ཐག་གཅོད་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཡོད་རྒུ་རྒྱས་གླེང་གནང་།
འཇོན་ཨ་རྡམ་གྱི་གཏམ་བཤད་ཚར་དུས། ཕྱི་དྲོའི་ཕྱི་ཆ་ལ་སླེབས་ཟིན། ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་ཚོགས་མི་ཚོས་གང་ཡང་མ་གླེང་ནའང་ཁོང་ཚོའི་སྙིང་ཁ་འཕག་ལྡིང་དྲག་ཏུ་བྱེད། ད་ཆ་གནད་འགག་ཡོངས་རྫོགས་གསལ་པོར་གྱུར་ཟིན། འཇེ་ཧྥར་སོན་གྱིས་ཕྱིས་སུ་“ཨ་རྡམ་གྱིས་ང་ཚོ་རྐུབ་སྟེགས་སྒང་ནས་བསྒུལ་བྱུང་”ཞེས་གསུངས་ཡོད། དེའི་ཐོག་ནས་འཇོན་ ཨ་རྡམ་གྱི་གཏམ་བཤད་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་མཐོང་ཐུབ། དེ་ནས་འོས་ཤོག་འཕེན་སྐབས་ནིའུ་ཡོག་གི་སྐུ་ཚབ་མ་གཏོགས་མངའ་སྡེ་གཞན་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་སྐུ་ཚབ་ཚང་མས་ཉེན་ཁ་ཆེ་ཞིང་ཁྲག་གི་འགྲོ་སོང་གཏོང་དགོས་པའི་རང་བཙན་ལ་རང་གི་རྩ་ཆེའི་འོས་ཤོག་འཕངས། ནིའུ་ཡོག་གི་སྐུ་ཚབ་ཀྱིས་འོས་ཤོག་མ་འཕངས་པར་བསྡད་ཀྱང་། གཟའ་འཁོར་གཉིས་ཀྱི་རྗེས་སུ་དེས་ཀྱང་རང་བཙན་ལ་འོས་ཤོག་འཕངས།
དེ་ནས་ཉིན་གསུམ་གྱི་རྗེས་ཏེ། ཕྱི་ལོ་ ༡༧༧༦ ཟླ་བ་ ༧ ཚེས་ ༤ ཉིན་ནི་ཨ་རིའི་ལོ་རྒྱུས་ནང་གལ་འགངས་ཆེ་ཤོས་ཀྱི་ཉིན་མོ་དེ་ཆགས། ཉིན་དེར་ཚ་བ་ཆེ། ཚོགས་འདུ་འཚོགས་སར་སྦྲང་མ་མང་པོ་ལྡིང་བཞིན་ཡོད། ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་ཚོགས་མི་ཚོས་འཇེ་ཧྥར་སོན་གྱིས་བྲིས་པའི་རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས་ཀྱི་ཟིན་བྲིས་ཐད་བགྲོ་གླེང་བྱས་ཏེ། ཚིག་བརྗོད་འགའ་ཞིག་ལ་འགྱུར་བ་བཏང་རྗེས་མོས་མཐུན་དང་གཏན་འབེབས་བྱས།
ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་ཚོགས་གཙོ་སྐུ་ཞབས་འཇོན་ ཧན་ཀོག་(John Hancock)གྱིས་རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས་ལ་ཐོག་མར་མིང་རྟགས་བཀོད་ཅིང་། དེ་ཡང་ཁོང་གིས་སྨྱུ་གུ་བཟུང་སྟེ་བློ་ཁོག་ཆེན་པོས་རང་མིང་ཡིག་འབྲུ་ཆེན་པོས་བྲིས་ནས། “འདི་ལྟར་ཆེན་པོ་བྲིས་ན། དབྱིན་ཇིའི་རྒྱལ་པོས་མིག་ཤེལ་གྱོན་མ་དགོས་པར་ཀློག་ཐུབ་ཀྱི་རེད་”ཅེས་གསུངས། མི་ཚང་མས་རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས་ལ་མིང་རྟགས་བཀོད་ན། ཕྱིས་སུ་རང་ཉིད་དབྱིན་ཇིས་འཛིན་བཟུང་བཙོན་འཇུག་དང་། ཐ་ན་སྲོག་ཀྱང་ཤོར་སྲིད་པའི་ཉེན་ཁ་ཆེན་པོ་ཡིན་པ་ཤེས་ཀྱི་ཡོད། མིང་རྟགས་འགོད་མཁན་ཨ་རིའི་ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་མི་ཞིག་གིས་ཕྱིས་སུ་བྲིས་པའི་ཡིག་ཆའི་ནང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༧༧༦ ཟླ་བ་ ༧ ཚེས་ ༤ ཉིན་ནས་བཟུང་ཁོང་གི་སེམས་ནང་འཇིགས་སྣང་དབང་གིས་གཉིད་ཀྱང་མི་ཁུག་པའི་ཚུལ་དེ་བརྗེད་ཐབས་མི་འདུག་ཅེས་བྲིས་ཡོད་པ་རེད།
འཇེ་ཧྥར་སོན་གྱིས་ཕྱིས་སུ་གསུངས་རྒྱུར། ངས་རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས་ནང་ཨ་རི་བ་ཚོའི་བསམ་བློའི་འཁྱེར་བཟོ་བྲིས་པ་ལས་དེ་མིན་གྱི་གསར་པ་གང་ཡང་བྲིས་མེད་ཅེས་གསུངས་ཡོད། རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས་དེ་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་གལ་གནད་ཆེ་ཤོས་ཀྱི་ཡིག་ཆ་ཞིག་ཆགས་ཤིང་། དེའི་ནང་གསལ་བའི་གལ་ཆེའི་བསམ་ཚུལ་ཁ་ཤས་གཤམ་གསལ།
- སྐྱེ་བོ་ཚང་མ་ཐོབ་ཐང་འདྲ་མཚུངས་སུ་བསྐྲུན་པ་(སྐྱེས་པ་)ཡིན།
- སྐྱེ་བོ་ཚང་མ་ལ། རང་ཉིད་གསོན་པོར་འཚོ་བ་དང་། རང་དབང་དུ་གནས་པ། བདེ་བར་བརྩོན་པ་བཅས་ཀྱི་ཐོབ་ཐང་ཡོད།
- གལ་ཏེ་སྲིད་གཞུང་གིས་ཆབ་འབངས་ལ་ཐོབ་ཐང་འདི་དག་གནང་མ་ཐུབ་ཚེ། མི་མང་གིས་སྲིད་གཞུང་གསར་པ་ཞིག་བཙུགས་ཆོག
རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས་ནང་གསལ་བའི་འདྲ་མཉམ་དང་། རང་དབང་། བདེ་སྐྱིད་དང་ལྡན་པར་འཚོ་ཆོག་པའི་ཐོབ་ཐང་བཅས་ཀྱི་བསམ་ཚུལ་རྣམས་ད་ལྟ་ཡང་ཨ་རི་བ་ཚོས་གལ་ཆེན་པོར་བརྩི་བཞིན་ཡོད་ལ། བསམ་ཚུལ་འདིས་མི་རིགས་མི་འདྲ་བ་མང་པོ་ཞིག་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་གི་ནང་ཞི་བདེ་དང་ལྡན་པའི་ངང་གནས་ཐུབ་པའི་རྩ་བའི་རྨང་གཞི་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།
རང་བཙན་གྱི་གསལ་བསྒྲགས་འདིས་ཨ་རིའི་གསར་བརྗེ་ལ་གསོན་ཤུགས་གསར་པ་ཞིག་སྤྲད་པ་རེད། གསལ་བསྒྲགས་འཁྱེར་བའི་བང་ཆེན་ཚོས་ཨ་རིའི་མངའ་སྡེ་བཅུ་གསུམ་ནང་གི་གྲོང་ཁྱེར་དང་། གྲོང་བརྡལ། གྲོང་གསེབ་ཀུན་ལ་སོང་སྟེ་མི་མང་གི་དབུས་སུ་སྐད་ཆེན་པོས་བཀླགས། དེ་ལ་ཨ་རིའི་མི་མང་ཚོས་དགའ་ཚོར་ཆེན་པོས་རྟེན་འབྲེལ་གྱི་མེ་མདའ་འཕངས་ཤིང་ཅོང་ཆེན་པོ་དག་བརྡུང་བ་མ་ཟད། དབྱིན་ཇིའི་རྒྱལ་པོའི་འདྲ་རིས་མེ་ལ་བསྲེགས་པ་སོགས་བྱས། སྐབས་དེར་འཇོར་འཇི་ཝ་ཤིང་ཊོན་དང་ཁོང་གི་དམག་མི་རྣམས་ཨ་རིའི་གྲོང་ཁྱེར་ནིའུ་ཡོག་ཏུ་ཡོད་པས། ཟླ་བ་ ༧ ཚེས་ ༩ ཉིན་ཁོང་གི་དམག་མིའི་དབུས་སུ་རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས་དེ་ཐོག་མར་བསྒྲགས། དེའི་དགོང་མོ་“རང་དབང་གི་བུ་ཕྲུག་”ཅེས་པའི་ཚོགས་པའི་ཚོགས་མི་ཚོས། ནིའུ་ཡོག་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་དབུས་སུ་ཡོད་པའི་དབྱིན་རྒྱལ་གྱི་འདྲ་སྐུ་ཆེན་པོ་དེ་བསློགས་ཏེ། དེའི་ལྕགས་རྣམས་ཕྱིས་སུ་མདེའུ་སྟོང་ཕྲག་བཟོ་བའི་རྒྱུ་ཆར་བཀོལ། རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་ཨ་རིའི་རང་དབང་འཐབ་རྩོད་དང་གསར་བརྗེར་དོན་སྙིང་དང་ཁ་ཕྱོགས་གསལ་པོ་ཡོད་པར་གྱུར།
ཨ་རི་བ་ཚོ་ད་ཆ་མི་སེར་སྤེལ་ཡུལ་མིན། རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས་ནང་། ཁོང་ཚོ་ཨ་རི་མངའ་སྡེ་ཆིག་སྒྲིལ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་མི་སེར་ཡིན་པ་བཀོད་ཡོད། འོན་ཀྱང་ད་ཆ་ཁོང་ཚོས་རང་བཙན་གྱི་ཆེད་དུ་འཐབ་འཛིང་བྱེད་དགོས་ཀྱི་ཡོད། གོང་དུ་ཨ་རིའི་རང་བཙན་གྱི་དོན་དུ་གཏམ་བཤད་ཤུགས་ཆེ་གནང་མཁན་ འཇོན་ ཨ་རྡམ་གྱིས་གནས་ཚུལ་འདི་མཁྱེན་ཡོད། ཁོང་གིས་རང་གི་བཟའ་ཟླར་བཏང་བའི་འཕྲིན་ཡིག་ཅིག་གི་ནང་“གསལ་བསྒྲགས་འདི་དོན་ལ་གནས་པའི་ཆེད་དུ་ང་ཚོས་ཁྲག་གི་འགྲོ་སོང་གཏོང་དགོས་པ་ངས་ཤེས་ཀྱི་ཡོད་”ཅེས་བྲིས་ཡོད་པ་རེད།། །།
ཨ་རིས་ཞི་འགྲིག་ཡོང་རེས་དབྱིན་ཡུལ་ལ་ཨོ་ལིབ་འདབ་མའི་སྙན་ཞུ་ཕུལ་ཡང་། དབྱིན་ཇིས་དཔུང་ཤེད་ལས་ཉན་འཇོག་མ་བྱས་པར་བརྟེན། ཨ་རིས་རང་བཙན་གྱི་གསལ་བསྒྲགས་སྤེལ་བའི་ལེའུ་སྟེ་དྲུག་པ་རྫོགས་སོ།། རང་བཙན་གསལ་བསྒྲགས་སྤེལ་རྗེས་དབྱིན་ཇིས་དྲག་དཔུང་བཏང་བ་དང་། དེ་ལ་ཨ་རིས་རྒོལ་འཛིང་ཇི་ལྟར་བྱས་མིན་མཁྱེན་པར་འདོད་ན། ལེའུ་བདུན་པ་རང་བཙན་དམག་འཐབ་ཅེས་པར་གཟིགས་པར་ཞུའོ།། །།
(རྩོམ་ཡིག་འདི་བྲིས་ཚར་རིམ་བཞིན་ལྷག་དཀར་ནམ་ཡིན་ལ་རིམ་ཅན་དུ་སྤེལ་བ་ཞིག་ཡིན། དུས་ཚོད་དཀོན་པའི་དབང་གིས་ཚིག་དོན་གཉིས་ཀར་སྐྱོན་ཆ་ཡོད་ངེས་པས། ཀློག་པ་པོ་ཚོས་ཡིག་ནོར་གཅིག་མཐོང་ཡང་གཤམ་དུ་མཆན་གྱི་ཚུལ་དུ་བཀོད་དེ་བཟོ་བཅོས་ཀྱི་རོགས་རམ་གནང་རོགས། གཞན་ཡང་རྩོམ་འདི་བཀླགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་མྱོང་ཚོར་དང་བསམ་ཚུལ་ག་རེ་བྱུང་ཡང་གཤམ་དུ་མཆན་གྱི་ཚུལ་དུ་བཀོད་ན་དགའ་བསུ་ཡོད། ཐུགས་རྗེ་ཆེ།)
Leave a Reply
བརྙན།
སྒྲ
དྲ་འབྲེལ།
བརྗོད་བྱ་གསར་པ།
རིག་པ་གསར་ཤོས།
སྡོམ་གྲངས།
- སྤྱིའི་སྤེལ་གྲངས། (༡༣)
- སྤྱིའི་མཆན་གྲངས། (༥༩)
- སྤྱིའི་ཀློག་གྲངས། (༥༧༠༣)


text:
དེ་རིང་ནི་ཨ་རིའི་རང་དབང་གི་ཉིན་མོ་རེད། སྐྱེ་འགྲོ་སྲོག་ལྡན་ཡོངས་ལ་རང་དབང་ནི་ཧ་ཅང་རྩ་ཆེན་ཞིག་རེད། སངས་རྒྱས་པའི་གཞུང་ལས་ཀྱང་། རང་དབང་ཐམས་ཅད་བདེ་བ་ཡིན། གཞན་དབང་ཐམས་ཅད་སྡུག་བསྔལ་ཡིན། ཅེས་གསུངས་ནས་སྡོམ་ཚིག་རྒྱབ་ཡོད། ང་ནི་ལོ་རབས་དྲུག་བཅུ་ལོའི་ནང་བོད་ཁམས་ཡོངས་ལ་ནད་མུག་མཚོན་གྱི་བསྐལ་ངན་གྱི་དུས་ཟིང་དེའི་ནང་དུ་སྐྱེས་ཤིང་དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་བོད་ཆོལ་ཁ་གསུམ་རང་དབང་གི་བདེ་བ་རླག་ནས་ད་བར་མི་ལོ་དྲུག་བཅུ་མ་ཟིན་ཙམ་སོང་ཡོད། འདས་པའི་ཁྱུད་འཁོར་ལོ་མོའི་བརྒྱུད་རིམ་ཁྲོད་སོ་སོའི་སྒེར་གྱི་དངོས་སུ་མྱོང་ཚོར་གྱིས་སྐྱ་སེར་དྲག་ཞན་མེད་པར་མི་ཚང་མར་རང་དབང་དེ་ཧ་ཅང་གལ་ཆེན་དུ་མཐོང་། ༡༩༩༧ ལོར་ཕ་གཞིས། མི་ཚང་། སྡེ་དགོན། བླ་མ། ཆོས་གྲོགས་སོགས་ཚང་མ་མི་འདོད་བཞིན་དུ་རྒྱབ་ཏུ་བཞག་ནས་རྒྱ་བལ་སོགས་ལ་ཁྱི་སྡོམ་བཞིན་འཁྱམས་ཞིང་ཚ་བའི་ལུང་པར་ལྟོ་སྐྱ་གོས་ཧྲུལ་གྱིས་ལོ་འགའ་འཚོ་དགོས་བྱུང་། སྟོང་ལོ་བཅུ་གསུམ་ལོར་རང་དབང་ལྡན་པའི་སྟོབས་ཆེན་ཨ་རིའི་ལུང་པ་འདིར་སྐྱབས་བཅོལ་མགོ་གཏགས་ཞུས། དེ་ནས་བཟུང་གཞན་གྱི་བརྙས་བཅོས་ཀྱི་ཞྭ་མོ་ཕུད་ཅིང་། བཙན་གནོན་གྱི་ལྕགས་སྒྲོག་ལས་ཐར་ནས་དོན་ངོ་མའི་རང་དབང་གི་འཚོ་བར་རོལ་རྒྱུ་བྱུང་། དེ་ནི་མི་ཚེའི་རིན་ཐང་ཆེ་ཤོས་ཡིན་པ་མ་ཟད་མེད་དུ་མི་རུང་བའི་དགོས་མཁོ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཀྱང་ཡིན། དེ་རིང་གི་ཉིན་མོ་འདི་ནི་ཨ་རིའི་ལུང་པ་འདི་ཉིད་ཀྱང་ང་ནང་བཞིན་ནུབ་ཕྱོགས་དབྱིན་ཇིའི་དཔུང་འོག་ལས་བཅིངས་གྲོལ་ཐོབ་ནས་མི་ལོ་ཉིས་བརྒྱ་ཞེ་དྲུག་ཏག་ཏག་འཁོར་བའི་དུས་ཆེན་འདི་ངས་ཀྱང་སྲུང་བརྩི་སྟབས་བདེ་ཞིག་བྱས་ནས་སྐར་མས་བཀང་བའི་རྒྱལ་དར་དེ་ཉིད་ཆོས་ཚོགས་ཀྱི་སྒོ་འགྲམ་དུ་འཕྲེད་སླང་བྱས། གང་ཡིན་ཟེར་ན་ལུང་པར་བསྡད་ན་ཡུལ་ཁྲིམས་ཁུར་དགོས་ཞེས་པ་ལྟར་མ་ཟད་ལོ་མཇུག་འདིར་ང་ཡང་ཨ་རིའི་མི་སེར་ཆགས་ཀྱི་ཡོད། ལུང་པ་འདིར་སླེབས་ནས་བཟུང་སྟེ་དམངས་གཙོའི་རང་དབང་གི་བདེ་སྐྱིད་ཟེར་བ་དེ་ཁ་ནས་བཤད་པ་ཙམ་མ་ཡིན་པར་དོན་ངོ་མར་ལོངས་སྤྱོད་རྒྱུ་བྱུང་། ང་ནི་ལུང་པ་འདིའི་རྩ་ཁྲིམས་ལ་ཧ་ཅང་དགའ་དཔེར་ན་རྩ་ཁྲིམས་ཨང་གྲངས་བཅུ་གཉིས་པའི་ནང་
Everyone must follow the law.Leaders must obey the law.Govermment must obey the law.No one is above the law.
རྩ་ཁྲིམས་ཨང་བཅུ་པའི་ནང་། you can practice any religion,or not practice a religion.
རྩ་ཁྲིམས་འདིའི་ནང་དུ་ཧ་ཅང་ཡག་པོ་འདུག གང་ལྟར་ས་གནས་འདིར་འབྱོར་ནས་བཟུང་སྟེ་རྒོད་པོའི་གཉའ་གནོན། སྡེ་བའི་དཔུང་ངོམས། བཙན་པོའི་ཐུབ་ཚོད་སོགས་གཟེད་མ་དགོས་པར་རང་དབང་གི་འཚོ་བ་ངོ་མ་ཞིག་ལ་རོལ་རྒྱུ་བྱུང་། ཐུགས་རྗེ་ཆེ་འཐོར་བསྡུས་ཀྱི་དམངས་གཙོའི་ལུང་པ། ཁྱེད་ཁ་ལུས་རླུང་རྟ་དར་བའི་སྨོན་ལམ་ཡོད། ཁྱེད་རྒྱལ་ལོ། དམངས་གཙོ་རྒྱལ་ལོ། རང་དབང་རྒྱལ་ལོ།།


text:
- མདུན་ངོས་སུ། »
- ཚན་རིག་མི་སྣ། »
- གྷེརེགྷོར མེན་ཌེལ Gregor J. Mendel
སྤེལ་མཁན། : Tsenrig 8/30/2008
ཚན་རིག་པ་མེན་ཌེལ་ནི་ད་ལྟ་འཛམ་གླིང་ཐོག་ཡོངས་སུ་གྲགས་པའི་སྐྱེ་དངོས་ཚན་རིག་གི་ཡ་གྱལ་རིགས་རྫས་རྣམ་གཞག་གི་ཤིང་རྟའི་སྲོལ་འབྱེད་ཡིན། ཁོང་སྤྱི་ལོ་ ༡༨༢༢ ཟླ་ ༧ ཚེེས་༢༠ ཉིན་སྐབས་དེར་ཨོ་སི་ཊྲི་ཡ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་མངའ་ཁོངས་དང་ད་ཆ་ཆིག་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་མངའ་ཁོངས་སུ་ཡོད་པའི་ས་གནས་ཧེན་ཛི་ཌོབ་ཞེས་པར་སྐུ་འཁྲུངས། ལོ་ན་བཅུ་གཅིག་བར་རང་གི་ཕ་མེས་ཀྱི་གཞིས་ཀ་ཆུང་ངུ་ཞིག་ཡོད་པ་དེར་མེ་ཏོག་འདེབས་འཛུགས་དང་སྦྲང་མ་༼སྦྲང་རྩིའི་ཆེད༽གསོ་སྐྱོང་གི་ལས་ཀ་བྱས་ནས་བསྡད། ལོ་ན་བཅུ་གཅིག་ལ་སོན་སྐབས་ས་གནས་ཡེ་ཤུ་ཆོས་དཔོན་ཞིག་གིས་ཁོའི་རིག་རྩལ་ལ་དོ་སྣང་བྱུང་ནས་སློབ་གྲྭར་གཏོང་གནང་མཛད་པ་དང། ཕ་མ་གཉིས་ཀྱི་འདོད་མོས་ལྟར་ན་ཁྱིམ་གཞིས་མཇུག་སྐྱོང་བྱེད་རྒྱུ་དེ་ཡིན་ཡང། ཁོང་དེ་ལས་ལྡོག་ཏེ་ས་གནས་དེའི་དགོན་པ་ཞིག་གི་ཆོས་སྒོར་ཞུགས་པ་དང་མཐར་དགོན་པ་དེའི་མཁན་པོར་བསྐོ་བཞག་བྱུང་བ་རེད།
དགོན་པར་བསྡད་ཡུན་རིང་དུས་ཚོད་ཕལ་ཆེ་བ་རྩི་ཤིང་དང་སྦྲང་མ་སྐྱེ་སྤེལ་གྱི་བརྟག་དཔྱད་ཐོག་བཏང་ཡོད། ཁོང་གི་དམིགས་ཡུལ་ནི་རྩི་ཤིང་དང་སེམས་ཅན་གང་ཡིན་རུང་དེ་དག་གི་ཕ་མར་ཡོད་པའི་ཁྱད་ཆོས་དེ་དག་བུ་བརྒྱུད་ནང་རྒྱུད་གཏོང་ཇི་ལྟར་བྱེད་མིན་ཤེས་རྟོགས་བྱེད་རྒྱུ་དེ་ཡིན། ཁོང་གི་རྟོགས་ཞིབ་བྱུང་བར་གཞིགས་ན་ཁྱད་ཆོས་འགའ་ཞིག་སྐྱེ་རབས་དང་པོའི་ནང་མངོན་དུ་མ་གྱུར་བའམ་མཐོང་རྒྱུ་མེད་རུང་སྐྱེ་རབས་གཉིས་པའི་ནང་སླར་ཡང་མངོན་པ་དེ་འདྲ་ཡང་ཡོད་པས་དེར་འབྲེལ་བཤད་བྱེད་ཐབས་བཙལ་ཡོད། དེ་མིན་ཁོང་གིས་སྐར་དཔྱད་རིག་པ་དང་གནམ་གཤིས་སྐོར་སློབ་གཉེར་བྱས་པ་མ་ཟད། དཔར་སྐྲུན་བྱས་པའི་ཁོང་གི་རྩོམ་ཤོག་ཕལ་ཆེ་བ་གནམ་གཤིས་རིག་པའི་སྐོར་ཡིན།
ཁོང་ནི་དེང་དུས་རིགས་རྫས་རྣམ་གཞག་གི་ཤིང་རྟའི་སྲོལ་འབྱེད་སུ་གྲགས་པ་ལྟར་རྩི་ཤིང་གི་རིགས་འདྲ་མིན་དང་རིགས་གཅིག་པའི་ནང་དུའང་སྣ་ཚོགས་སམ་ཁྱད་པར་གྱི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟར་འབྱུང་མིན་ཐད་ཉམས་ཞིབ་གཏིང་ཚུགས་གནང་བ་དང། དེ་ཡང་སྔར་ཁོང་ཉིད་སློབ་གྲྭར་འགྲེམས་རིང་ཕྲད་པའི་དགེ་རྒན་དང་དགོན་པའི་ལས་རོགས། ཁོར་ཡུག་བཅས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་འོག་སྐུལ་རྐྱེན་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན། ཁོང་གི་བརྟག་དཔྱད་ཕལ་ཆེ་བ་རྒྱ་ཁྱོན་ཧིག་ཊར་གཉིས་ཡོད་པའི་དགོན་པའི་སྡུམ་རའི་ནང་བྱས་ཡོད། སྤྱི་ལོ་ ༡༨༥༦ ནས་ ༡༨༦༣ བར་སྲན་མའི་རྩི་ཤིང་ ༢༩༠༠༠ ཙམ་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་སྐབས། སྲན་མ་བཞི་ཆ་གཅིག་ལ་མངོན་པ་མི་གསལ་བའི་རིགས་རྐྱང་པ་དང། བཞི་ཆ་གཉིས་རིགས་འདྲེས་མ་དང་། བཞི་ཆ་གཅིག་མངོན་པར་གསལ་བའི་རིགས་རྐྱང་པ་ཡིན་པ་རྙེད་ཡོད། ཁོང་གི་བརྟག་དཔྱད་འདི་ཁྲིམས་གཉིས་ཀྱི་ཐོག་ནས་སྡོམ་ཚིག་བཀོད་པ་དང། རྗེས་སུ་ཁྲིམས་དེ་གཉིས་ལ་མེན་ཌེལ་གྱི་རིགས་རྫས་རྒྱུད་གཏོང་གི་ཁྲིམས་ཞེས་ཟེར་གྱི་ཡོད། ཁོང་གི་རྙེད་དོན་རྣམས་དཔར་སྐྲུན་བྱས་ནས་སྐབས་དེའི་ཚན་རིག་གི་སྤྱི་ཚོགས་ནང་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེ་བ་མ་བྱུང་ལ། འགའ་ཞིག་གི་དེར་དགག་པ་བྱེད་མཁན་བྱུང་ཡང་། ད་ཆ་མི་ལོ་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་དང་ཕྱེད་ཙམ་གྱི་རྗེས་སུ་ཚན་རིག་སྤྱི་ཚོགས་ནང་ཁོང་གི་ལས་ཀར་མཐོང་ཆེན་བྱེད་པ་དང་རིགས་རྫས་རྣམ་གཞག་གི་སྲོལ་གཏོད་མེས་པོའི་མཚན་སྙན་ལེགས་སྐྱེས་སུ་འབུལ་བཞིན་ཡོད།
སྲན་མའི་བརྟག་དཔྱད་གྲུབ་མཚམས་ཁྱད་ཆོས་དེ་དག་སེམས་ཅན་གྱི་ནང་དུ་གནས་མིན་ཤེས་རྟོགས་ཆེད་སྦྲང་མའི་ཐོག་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ཀྱང་སྦྲང་མའི་རྒྱལ་མོའི་གཤིས་སྤྱོད་སྟངས་འཛིན་བྱེད་རྒྱུ་ཤིན་ཏུ་དཀའ་བ་དང་། སྐབས་དེར་ཁོང་ཉིད་དགོན་པའི་མཁན་པོར་བསྐོ་བཞག་བྱུང་རྗེས་འཛིན་སྐྱོང་དང་འབྲེལ་བའི་ལས་དོན་ཆེད་དུས་ཚོད་ཤིན་ཏུ་མང་པོ་གཏོང་དགོས་པ་བཅས་ཀྱི་དཀའ་ངལ་འོག་ཚན་རིག་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་མཚམས་བཞག་དགོས་བྱུང་བ་རེད། སྐབས་དེར་སྐྱེ་དངོས་རིག་པ་བ་ཕལ་ཆེ་བས་སྐྱེ་དངོས་དང་སེམས་ཅན་གང་ཡིན་རུང་དེའི་རིགས་རྒྱུན་ནི་ཕ་མ་གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་འདྲེས་མ་ཁོ་ན་ཡོང་བ་འདོད་ཀྱི་ཡོད་པ་དང་། མེན་ཌེལ་གྱི་ལས་གཞིའི་ཐད་དོ་སྣང་བྱེད་མཁན་ཧ་ལམ་མ་བྱུང་བ་ལྟ་བུ་ཡིན།
དུས་རབས་ཉ་ས་ཤུའི་ནང་ཁོང་གི་ལས་གཞིར་དོ་སྣང་བྱེད་མཁན་ཇེ་མང་དུ་སོང་སྟེ་རྒྱ་ཁྱབ་ཆེན་པོ་བྱུང་བ་དང་། སྤྱི་ལོ་ ༡༩༣༠ ཙམ་ནས་ཁོང་གིས་བཤད་པའི་རིགས་རྫས་རྒྱུད་གཏོང་གི་རྣམ་གཞག་དང་ཌར་ཝིན་གྱི་བཤད་པའི་རང་འབྱུང་འདེམས་སྒྲུག་གཉིས་ཟུང་འབྲེལ་གྱི་ཐོག་ནས་རིགས་ལམ་འདིའི་ཁུངས་ཇི་བཙན་དང་ཁྱབ་ཇི་ཆེར་སོང་བ་རེད།
ཁོང་དགུང་ལོ་༦༡ ལ་སོན་སྐབས་ཏེ་སྤྱི་ལོ་༡༨༨༤ ཟླ་༡ ཚེས་༦ ཉིན་མཁལ་མའི་ནད་གཞིས་རྐྱེན་པས་དགོངས་པ་རྫོགས་པ་རེད། ཁོང་སྐྱེ་དུས་ཀྱང་མི་ཕལ་པ་ཞིག་དང་ཤི་དུས་ཀྱང་མི་ཕལ་པ་ཞིག་ཡིན་རུང། ཤི་ནས་ལོ་ངོ་བརྒྱ་ཕྲག་གི་རྗེས་སུ་སྐྱེ་བོ་ཚོས་ཁོང་ལ་དེང་དུས་རིགས་རྫས་རྣམ་གཞག་གི་ཤིང་རྟའི་སྲོལ་བྱེད་དུ་འབོད་བཞིན་ཡོད།
བརྟག་དཔྱད་འདིའི་ནང་ངོས་འཇམ་པ་དང་སེར་མདོག་ཅན་གྱི་སྲན་མ་ཞིག་དང་ངོས་འབར་འབུར་དང་ལྗང་མདོག་ཅན་གྱི་སྲན་མའི་རིགས་གཉིས་བསྲེས་སྦྱོར་ cross-pollinated བྱས་ནས་དེའི་འབྲས་བུའི་སྲན་མའི་ཁྱད་ཆོས་ལ་བརྟག་ཞིབ་བྱས་ཡོད། ཁོང་གི་རྟོགས་ཞིབ་ཀྱི་འབྲས་བུར། སྲན་མའི་སྐྱེ་རབས་དང་པོ་ཡོད་ཚད་རང་གི་མེས་པོ་ངོས་འཇམ་པ་དང་སེར་མདོག་ཅན་གྱི་སྲན་མ་དང་ཡོངས་སུ་མཚུངས་པ་ལས་ངོས་འབར་འབུར་དང་ལྗང་མདོག་ཅན་གྱི་སྲན་མའི་རྟགས་ཙམ་ཡང་རྙེད་མེད། རྒྱུ་མཚན་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གི་ཐོག་ནས་ཁ་མདོག་སེར་པོས་ཁ་དོག་ལྗང་ཁུར་དབང་སྒྱུར་བྱས་པ་དང་། དབྱིབས་ངོས་འཇམ་པོས་དབྱིབས་ངོས་འབར་འབུར་ཐོག་ཡོངས་སུ་དབང་སྒྱུར་བྱས་ཡོད། བརྟག་དཔྱད་འདིའི་ལམ་ནས་སྲན་མའི་ཁ་དོག་དང་དབྱིབས་གང་ཡིན་རུང་དེར་མངོན་དུ་གྱུར་བ་དང་མངོན་དུ་མ་གྱུར་བའི་ཁྱད་ཆོས་རེ་ཡོད་པ་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་བ་དང་། སྐབས་འདིར་མངོན་དུ་གྱུར་བའི་ཁྱད་ཆོས་ནི་ཁ་དོག་སེར་པོ་དང་དབྱིབས་ངོས་འཇམ་པོ་གཉིས་ཡིན། དེ་འདྲའི་ཁྱད་ཆོས་དང་སྐྱེ་རབས་གཅིག་ནས་གཞན་དུ་རྒྱུད་གཏོང་བྱེད་པར་རྩི་གཞིའམ་ཆ་རྐྱེན་ཞིག་གི་སྟངས་འཛིན་བྱེད་ལུགས་བཤད་པ་དང། ཆ་རྐྱེན་ནམ་རྩི་གཞི་དེར་ད་ཆ་རིགས་རྫས་སམ་དབྱིན་སྐད་ནང་ཇིན་ gene ཟེར་གྱི་ཡོད།
དེ་རྗེས་ཁོང་གི་ཕ་མ་ཁ་དོག་དང་དབྱིབས་འདྲེས་མ་ལས་བྱུང་བའི་སྲན་ངོས་འཇམ་པོ་དང་མདོག་སེར་པོ་ཡིན་པ་དེ་དག་ནང་ཁུལ་སྐྱེ་འཕེལ་བྱེད་དུ་འཇུག་སྐབས་དེའི་འབྲས་བུས་ཁོང་ཧང་སངས་འཇུག་ཡོད། སྐྱེ་རབས་གཉིས་པའི་སྲན་མ་ཕལ་ཆེ་བ་སེར་མདོག་དང་ངོས་འཇམ་པོ་ཡིན་རུང་འགའ་ཞིག་མདོག་ལྗང་ཁུ་དང་ངོས་འབར་འབུར་ཅན་ཐོབ་པ་མ་ཟད། དེ་གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཡང་རྟག་ཏུ་3:1གནས་ཀྱི་ཡོད། འདིའི་དོན་ནི་སེར་པོ་བཞི་ཆ་གསུམ་དང་ལྗང་ཁུ་བཞི་ཆ་གཅིག་ཡིན།
རྟོགས་ཞིབ་འདིར་ཁོང་གི་འགྲེལ་བརྗོད་གང་འདྲ་བྱས་ཡོད་དམ་ཞེ་ན། གོང་དུ་བཤད་པ་བཞིན་རིགས་རྒྱུན་ནང་མངོན་པ་དང་མི་མངོན་པའི་ཁྱད་ཆོས་གཉིས་རེ་ཡོད་པ་དང་། དེ་ཡང་དབྱིན་ཡིག་གི་ཡིག་གཟུགས་ཆེ་ཆུང་གཉིས་ལས་ཆེ་བས་མངོན་གྱུར་གྱི་ཁྱད་ཆོས་དང་ཆུང་བས་མངོན་དུ་མ་གྱུར་བའི་ཁྱད་ཆོས་ཀྱི་མཚོན་རྟགས་བཀོད་ནས་འགྲེལ་བརྗོད་བྱས་ཡོད། དཔེར་ན། མངོན་དུ་གྱུར་བའི་ཁ་དོག་སེར་པོའི་མཚོན་རྟགས་ Y དང་། མངོན་དུ་མ་གྱུར་བའི་ཁ་དོག་ལྗང་ཁུའི་མཚོན་རྟགས་g ཡིན། དེ་བཞིན་དུ་མངོན་དུ་གྱུར་བའི་དབྱིབས་ངོས་འཇམ་པོའི་མཚོན་རྟགས་ R དང་། མངོན་དུ་མ་གྱུར་བའི་དབྱིབས་ངོས་འབར་འབུར་ཅན་གྱི་མཚོན་རྟགས་w ཡིན། ཁ་དོག་གི་ཁྱད་ཆོས་ལྟ་བུར་མཚོན་ན། སྐྱེ་རབས་དང་པོའི་སྲན་མ་ཡོད་ཚད་ཁ་དོག་སེར་པོ་ཡིན་པས་ཁ་དོག་སེར་པོ་དེ་མངོན་དུ་གྱུར་བའི་ཁྱད་ཆོས་དང་ལྗང་ཁུ་མངོན་དུ་མ་གྱུར་བའི་ཁྱད་ཆོས་ཡིན་པས། དེའི་ཁ་དོག་གི་རིགས་རྫས་ Yg ཡིན། སྐྱེ་རབས་དང་པོའི་སྲན་མ་འདི་དག་ནང་ཁུལ་སྐྱེ་འཕེལ་འཇུག་སྐབས་སྐྱེ་རབས་ཕྱི་མར་ Y དང་ g གང་རུང་རྒྱུད་གཏོང་གོ་སྐབས་གཅིག་མཚུངས་དང་། སྐྱེ་འཕེལ་སྐབས་འབྲས་བུའི་སྲན་མ་རེ་རེར་རང་གི་ཕ་མ་གཉིས་ནས་རིགས་རྫས་ཀྱི་རྩི་གཞི་རེ་རེ་རྒྱུད་གཏོང་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པ་དང་། ཁ་དོག་ལྟ་བུར་མཚོན་ན་རིགས་རྫས་ཀྱི་ཆ་ gY Yg YY gg འདི་དག་གང་རུང་གཅིག་ཡིན་དགོས། འབྲས་བུའི་སྲན་མའི་ནང་རིགས་རྫས་ཀྱི་ཆ་ gY Yg YY འདི་གསུམ་གང་རུང་ཡོད་ཚེ་དེའི་ཁ་དོག་སེར་པོ་ཡིན་པ་དང་ཆ་ gg འདིའི་ནང་མངོན་དུ་གྱུར་བའི་རྩི་གཞི་མེད་པར་བརྟེན་འདི་ཁོ་ནའི་ཁ་དོག་ལྗང་ཁུ་ཡིན། སྤྱིར་བཏང་རིགས་རྫསས་ཀྱི་ཆ་ gY Yg འདི་གཉིས་ཡོད་པའི་སྲན་མ་ཞིག་ཡིན་ཚེ་དེའི་ནང་ཁ་དོག་སེར་པོ་དང་ལྗང་ཁུ་གཉིས་ཀའི་རིགས་རྫས་ཀྱི་ཆ་ཡོད་ཀྱང་ཁ་དོག་སེར་པོ་དེ་མངོན་དུ་གྱུར་བའི་ཁྱད་ཆོས་ཡིན་པས་ཁ་དོག་ལྗང་ཁུར་ཡོངས་སུ་དབང་སྒྱུར་གྱིས་ཕྱིར་རྣམ་པར་མངོན་མ་ཐུབ་པ་ཡིན། རྒྱུ་མཚན་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་བརྟག་དཔྱད་སྐབས་སྐྱེ་རབས་གཉིས་པའི་མ་ཕ་ཚང་མའི་ཁ་དོག་སེར་པོ་ཡིན་ཡང་དེའི་འབྲས་བུའི་སྐྱེ་རབས་ནང་བཞི་ཆ་གསུམ་སེར་པོ་དང་བཞི་ཆ་གཅིག་ལྗང་ཁུར་རྙེད་སོན་བྱུང་བ་རེད།
གོང་གི་གནས་སྟངས་འདི་ལས་ཤེས་རྟོགས་ཐུབ་པ་ནི། མངོན་དུ་གྱུར་བའི་ཁྱད་ཆོས་ཐོབ་པར་ཕ་མ་གང་རུང་ནས་རྩི་གཞི་གཅིག་ལས་མི་དགོས་ཀྱང་མངོན་དུ་མ་གྱུར་བའི་ཁྱད་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཕྱིར་མངོན་པ་ལ་ཕ་མ་གཉིས་ཀ་ནས་རྩི་གཞི་གཅིག་མཚུངས་རྒྱུད་གཏོང་བྱེད་དགོས་ཀྱི་ཡོད།
བརྟག་དཔྱད་འདིར་ཁོང་གིས་འཇུག་སྡོམ་འདི་ལྟར་བྱས་ཡོད།
༺྿ ཁྱད་ཆོས་གང་ཡང་རྒྱུད་གཏོང་བྱེད་པར་རྩི་གཞིའམ་ཆ་རྐྱེན་ཞིག་གིས་སྟངས་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། ༼རིགས་རྫས༽
༺྿ མེ་ཏོག་གམ་སྲན་མ་གང་རུང་གཅིག་ལ་རང་གི་ཕ་མ་གཉིས་ནས་དེ་འདྲའི་རྩི་གཞི་རེ་རེ་རྒྱུད་གཏོང་འབྱུང་གི་ཡོད།
༺྿ ཁྱད་ཆོས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་སྲན་མ་བྱེ་བྲག་གཅིག་གི་ནང་མངོན་དུ་མ་གྱུར་ཡང་ཁྱད་ཆོས་དེ་སྐྱེ་རབས་ཕྱི་མར་རྒྱུད་གཏོང་བྱེད་ཐུབ། འདིའི་གོ་དོན་ནི་དཔེར་ན། གལ་ཏེ་སྲན་མ་ཞིག་གི་ཁ་དོག་ལྗང་ཁུ་ཡིན་ཚེ། ཁ་དོག་ལྗང་ཁུ་ཡིན་པའི་ཁྱད་ཆོས་དེ་བུའི་ནང་མངོན་དུ་མ་གྱུར་བའམ་བུའི་ཁ་དོག་སེར་པོ་ལྟ་བུ་ཡིན་ཡང་དེའི་འབྲས་བུ་སྟེ་རང་གི་ཚ་བོ་སྲན་མའི་ཁ་དོག་སླར་ཡང་ལྗང་ཁུ་ཡོང་ཐུབ། དེ་ནི་མི་ཞིག་ལ་མཚོན་ན། མི་ཞིག་གི་མིག་སྔོན་པོ་ཡིན་རུང་རང་གི་ཕྲུ་གུར་མིག་སྔོན་པོ་མེད་ཀྱང་ཚ་བོའི་མིག་སྔོན་པོ་ཡིན་པ་ལྟ་བུ་ཡིན།
མིའི་རིགས་རྫས།
མི་དང་དུད་འགྲོ། རྩི་ཤིང་སོགས་སྲོག་ཆགས་གང་འདྲ་ཞིག་ཡིན་རུང་དེའི་གཟུགས་དབྱིབས་དང་ཁ་དོག་སོགས་གནས་ཚུལ་ཐམས་ཅད་སྲོག་ཆགས་དེའི་རིགས་རྫས་ནང་འདུས་ཡོད། འཕེལ་འགྱུར་གྱི་ལྟ་གྲུབ་ཐོག་ནས་བཤད་ན་གོ་ལ་འདིའི་ཐོག་སྲོག་ཆགས་ཡོད་དོ་ཅོག་ཐོག་མར་མེས་པོ་གཅིག་ནས་སོ་སོར་གྱེས་པར་བཤད་པ་དང་དེའི་སྒྲུབ་བྱེད་མང་དག་ཡོད་པ་ལས་སྒྲུབ་བྱེད་ཚད་མཐོ་ཤོས་དང་ཁུངས་བཙན་ཤོས་ནི་རིགས་རྫས་ཀྱི་གནས་སྟངས་འདི་ཆགས་ཡོད། དེ་ཡང་སེམས་ཅན་ནང་ཁུལ་ཙམ་མ་ཡིན་པར་ང་ཚོ་དང་རྩི་ཤིང་གི་བར་ན་ཡང་ཐུན་མོང་གི་རིགས་རྫས་ཤིན་ཏུ་མང་སྟེ། དཔེར་ན། ང་ཚོ་འགྲོ་བ་མི་དང་ང་ཚོས་ལོངས་སུ་སྤྱོད་པའི་ཤིང་ཏོག་ཀེ་ལ་ལྟ་བུར་མཚོན་ན་དེ་གཉིས་བར་ཐུན་མོང་གི་རིགས་རྫས་བརྒྱ་ཆ་ལྔ་བཅུ་ལྷག་ཡོད། དེའི་གོ་དོན་མི་དང་ཀེ་ལའི་བར་དུ་རིགས་རྫས་ཀྱི་ཐོག་ནས་ཁྱད་པར་བརྒྱ་ཆ་ལྔ་བཅུ་ཙམ་ལས་མེད། དེ་བཞིན་ང་ཚོ་དང་སེམས་ཅན་གྱི་བར་ན་ཐུན་མོང་གི་རིགས་རྫས་དེ་བས་མང་བ་དང་། ལྷག་པར་དུ་དེང་སྐབས་འཛམ་གླིང་ནང་མི་འབོར་ཐེར་འབུམ་དྲུག་ལྷག་ཡོད་པ་ལས་དེ་དག་ཚང་མའི་རིགས་རྫས་བརྒྱ་ཆ་དགུ་བཅུ་གོ་དགུ་དང་གྲངས་ཆུང་གོ་དགུ་ལྷག་གཅིག་མཚུངས་ཡིན། གནས་ཚུལ་འདིས་མི་རྣམས་རིགས་རྫས་ཀྱི་ཐོག་ནས་ཇི་ཙམ་བར་ཐག་ཉེ་བ་དང་གཅིག་མཚུངས་ཡིན་པ་བསྟན་ཡོད། མི་ནང་ཁུལ་དང་སེམས་ཅན་དང་རྩི་ཤིང་གཞན་གྱི་བར་རིགས་རྫས་ཀྱི་ཐོག་ནས་ཁྱད་པར་ཤིན་ཏུ་ཆུང་ཡང་དེའི་འབྲས་བུར་ཕྱིའི་རྣམ་འགྱུར་ཤིན་ཏུ་ཐ་དད་མངོན་པ་འདིས་རིགས་རྫས་ཀྱི་གལ་གནད་དམ་ནུས་པ་སྟོན་གྱི་ཡོད། འཛམ་གླིང་ཐོག་མི་ཚང་མའི་ནང་རིགས་རྫས་ཀྱི་ཁྱད་པར་བརྒྱ་ཆ་གཅིག་གི་བཅུ་ཟུར་གཅིག་ལས་ཉུང་ཡང་ཕྱིའི་གཟུགས་དབྱིབས་དང་བསམ་བློ་གཏོང་ཕྱོགས་སོགས་ཤིན་ཏུ་ཐ་དད་ཡིན། སེམས་ཅན་དང་རྩི་ཤིང་གི་རིགས་མི་འདྲ་བ་ཚང་མར་རིགས་རྫས་ཀྱི་གྲངས་འབོར་དང་རིགས་རྫས་གནས་སའི་ཚོགས་ཕུང་ chromosome གི་གྲངས་མི་འདྲ་བ་ཡོད་པ་དང་། མི་ལ་མཚོན་ན་རིགས་རྫས་ཀྱི་ཚོགས་ཕུང་ཆ་ཉིས་ཤུ་རྩ་གསུམ་དང་རིགས་རྫས་ཁྲི་བཞི་ལྷག་ཡོད།


text:
བོད་མི་ཚོས་དམར་ཟས་སྤང་དགོས་མིན་ཐད་ཀྱི་རྩོད་གཞི།
བོད་མི་ཚོས་ཤ་ཟ་བ་དང་ནང་ཆོས་ཀྱི་སྙིང་རྗེའི་ལྟ་གྲུབ་དེ་གཉིས་དབར་གྱི་འགལ་ཟླ་ལ་མཐུན་སྒྲིག་ཇི་ལྟར་བྱེད་དམ། དྲི་བ་འདིའི་ཐད་ཉེ་ཆར་ཇོབ་རི་ (Geoffrey) ཡིས་བརྩམས་པའི་ > (Food for Sinful Demons) ཞེས་པའི་དེབ་དེའི་ནང་འགྲེལ་བཤད་མི་འདྲ་བ་ཞིག་བརྒྱབ་ཡོད།
དེ་ཡང་བོད་ས་མཐོའི་སྟེང་འབྲོག་ལས་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་ཤ་སོགས་ཐོན་སྐྱེད་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་སྐྱེལ་དགོས་པར་བརྟེན། ཤ་ཟ་ན་འོས་མིན་གྱི་གནད་དོན་དེ་བོད་ཡུལ་གྱི་ནང་པ་ཚོར་རྙོག་ཁྲ་ཞིག་ཆགས་ཡོད། བླ་མ་སུརྱ་དཱ་སེ་ (Surya Das) ཞེས་པ་ཨ་རིའི་རྩོམ་པ་པོ་ཞིག་གིས་བརྩམས་པའི་ >(Snow Lion Turquoise Mane) ཞེས་པའི་དེབ་ནང་བོད་མིའི་ཟས་སྤྱོད་དང་ནང་ཆོས་ཀྱི་སྙིང་རྗེའི་ལྟ་གྲུབ་གཉིས་དབར་གྱི་ཧེ་བག་ཐོག་ལ་དམངས་ཁྲོད་ཀྱི་སྒྲུང་གཏམ་ཞིག་བཀོད་ཡོད། སྒྲུང་དེའི་ནང་ཐེངས་ཤིག་དགོན་པ་ཞིག་གི་ཆོས་རའི་ནང་བླ་ཆེན་དང་གྲྭ་པ་མཁས་པ་ཁ་ཤས་གྲྭ་བཙུན་ཚོས་ཤ་ཟ་ཆོག་མིན་སྐོར་བགྲོ་གླེང་གནང་བཞིན་པའི་སྐབས་དགོན་པའི་ལྕགས་རིའི་ཕྱི་རོལ་དུ་ལུག་དང་། གླང་། ར་བཅས་བགྲོ་གླེང་ལ་ཉན་ནས་བསྡད་ཡོད། བགྲོ་གླེང་སྐབས་བྱམས་སྙིང་རྗེའི་སྐོར་གླེང་སྐབས་སེམས་ཅན་དེ་ཚེའི་སེམས་ནང་དད་པ་ཆེན་པོ་སྐྱེས་ཡོད་པ་རེད། འོན་ཀྱང་ཉིན་གུང་ཁ་ལག་རན་སྐབས་སེམས་ཅན་དེ་ཚོ་དགོན་པའི་གྲྭ་པ་ཚོའི་ཞལ་ལག་ཏུ་གྱུར་བ་རེད། དེས་ན་ནང་པའི་ལྟ་གྲུབ་དང་ལག་ལེན་གཉིས་ཕན་ཚུན་འགལ་ཟླར་གྱུར་ཞིང་། ནང་ཆོས་ནང་གསུངས་པའི་སྙིང་རྗེ་དེ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཁྱབ་ཐུབ་ཀྱི་མེད་པ་གསལ་པོ་ཆགས།
ཨ་རིའི་ Oregon State University ཡི་དགེ་རྒན་ཇོབ་རིས་ (Geoffrey Barstow) ཡིས་བརྩམས་པའི་ > (Food for Sinful Demons: Meat, Vegetarianism, and the Limits of Buddhism in Tibet) ཞེས་པའི་ནང་ནང་པ་ཚོས་དམར་ཟས་སྤྱོད་ན་འགྲིག་མིན་ཐད་བོད་ཀྱི་ཆོས་རྒྱུད་ཁག་གི་མི་སྣ་གཙོ་གྲས་ཁག་ཅིག་གི་དགོངས་ཚུལ་མི་འདྲ་བ་མང་པོར་དཔྱད་ཞིབ་བྱས་ཏེ། བོད་དུ་ལོ་བརྒྱ་ཕྲག་ལྷག་རིང་དམར་ཟས་སྤོང་བའི་ལས་འགུལ་དར་ཚུལ་སྐོར་བྲིས་ཡོད་ཅིང་། དེབ་དེའི་རྩོམ་པ་པོས་བོད་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་མཁས་པ་ཁག་ཅིག་གི་རྣམ་ཐར་དང་། དགོན་པ་ཁག་གི་སྒྲིག་གཞི། དེ་བཞིན་སོ་ཐར་གྱི་སྡོམ་པ་དང་། བྱང་སེམས་ཀྱི་སྡོམ་པ། གསང་སྔགས་ཀྱི་སྡོམ་པ་བཅས་སྡོམ་གསུམ་དང་འབྲེལ་བའི་ཡིག་ཆ་བཅས་ལ་བསྡུར་ཞིབ་བྱས་ཡོད། སྡོམ་པ་གསུམ་སོ་སོའི་ནང་ཤ་ཟ་ཆོག་དང་མི་ཆོག་ཐོག་ལ་དགོངས་ཚུལ་གཅིག་མཐུན་མེད་ཅིང་། དེའི་རྐྱེན་པས་བོད་ནང་ཤ་ཟ་ཆོག་མིན་ཐད་གཅིག་མཐུན་གྱི་ལྟ་ཚུལ་ཞིག་བྱུང་ཐུབ་མེད་པ་རེད། གོང་གི་དེབ་དེའི་ལེའུ་རེ་རེའི་ནང་དམར་ཟས་ཐོག་ལ་སྡོམ་པ་གསུམ་སོ་སོའི་ལྟ་གྲུབ་འགྲེལ་བརྗོད་བྱས་ཡོད། བོད་ཀྱི་ཆོས་རྒྱུད་མི་འདྲ་བ་སོ་སོའི་མཁས་དབང་ཁག་གི་དགོངས་ཚུལ་བཀོད་དེ་ནང་པས་དམར་ཟས་བསྟེན་ཚུལ་གྱི་རྩོད་གཞིའི་ཐད་དགོངས་ཚུལ་མི་འདྲ་བ་རྣམས་ཞིབ་ཚགས་བཀོད་ཡོད།
བྱང་ཨ་མེ་རི་ཀར་ཡོད་པའི་ནང་པ་ཚོའི་ཁྲོད་དུ་ཡ་མཚན་པ་ཞིག་ནི། གསང་སྔགས་ཀྱི་ཉམས་ལེན་སྐབས་ཉིན་ལྟར་དམར་ཟས་བསྟེན་སྲོལ་ཡོད་པ་དེར་སྐྱོན་བརྗོད་ཤུགས་ཆེ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། བོད་ཀྱི་ནང་བསྟན་གྱི་སྡོམ་པ་གསུམ་ལས་སོ་ཐར་གྱི་སྡོམ་པ་དང་བྱང་སེམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་གཉིས་ནི་དགོན་སྡེའི་སྒྲིག་གཞི་དང་བྱང་ཆུབ་སེམས་ཀྱི་ལམ་ལ་འབྲེལ་བ་ཡོད་པས། དམར་ཟས་བསྟེན་མི་ཆོག་པ་ནི་ཁ་གསལ་རེད། དགོན་པའི་འདུལ་ཁྲིམས་ནང་། གྲྭ་བཙུན་ཚོས་རང་གིས་དངོས་སུ་སེམས་ཅན་བསད་པ་མ་མཐོང་བའམ་མ་ཐོས་པ། ཡང་ན་རང་ཉིད་ཀྱི་ཆེད་དུ་སེམས་ཅན་དེ་བསད་པར་དོགས་པ་མ་སྐྱེས་ན། ཤ་དེ་བཟས་ན་ཉེས་པ་མེད་ཚུལ་བརྗོད་ཡོད། (དེས་ན་གོང་དུ་བཤད་པའི་སྒྲུང་དེས་འདུལ་ཁྲིམས་འགལ་བ་ཡིན།) འོན་ཀྱང་དེ་ལས་ལྡོག་སྟེ་བྱང་སེམས་ཀྱི་སྡོམ་པས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་སྙིང་རྗེ་སྒོམ་དགོས་པ་གསུངས་ཡོད་ཅིང་།  >དང་ > སོགས་ཐེག་ཆེན་ཀྱི་དཔེ་ཆ་མང་པོའི་ནང་དམར་ཟས་བསྟེན་མི་རུང་པ་གསུངས་ཡོད། དེའི་དབང་གིས་རྒྱ་ནག་ནང་ནང་པའི་དགོན་པ་ཕལ་ཆེ་བའི་ནང་དམར་ཟས་སྤྱོད་སྲོལ་མེད་པ་རེད། ཡང་དེ་ལས་ལྡོག་སྟེ། གསང་སྔགས་ཀྱི་སྡོམ་པས་སྔགས་ཀྱི་ཚོགས་མཆོད་སྐབས་ཉམས་ལེན་པས་ངེས་པར་དུ་ཤ་དང་ཆང་རག་སྤྱོད་དགོས་པ་གསུངས་ཡོད། དེ་ནི་ཉམས་ལེན་པས་གཙང་བཙོག་གི་རྣམ་རྟོག་རྩ་མེད་བཟོ་བའི་ཐབས་ལམ་ཞིག་ཡིན་པ་རེད། གསང་སྔགས་ཀྱི་སྡོམ་པར་གཞིགས་ན། སྔགས་ཀྱི་ཆོ་ག་དམིགས་བསལ་སྐབས་ཤ་ཟ་ཆོག་པ་དང་། དེ་ཡང་རྒྱུན་དུ་ཟ་མི་རུང་བའི་ཤ་རིགས་ཟ་དགོས་པ་གསུངས་ཡོད་པ་དེས། ཤ་ཟ་ཆོག་མིན་ཐད་མདོ་སྔགས་གཉིས་དབར་ལྟ་གྲུབ་ཐོག་འགལ་བ་ཆགས་ཡོད།
ལྟ་བ་མི་མཐུན་པ་འདི་དག་སེལ་བའི་ཆེད་དུ་རྩོམ་པ་པོས་ནང་པའི་སྡོམ་པ་གསུམ་གའི་འགྲེལ་ཚུལ་མི་འདྲ་བ་ཐ་དག་བཀོད་ཡོད། དེ་ཡང་(དུས་རབས་བཅོ་བརྒྱད་ནང་རྙིང་མའི་བླ་མ་འཇིགས་མེད་གླིང་པ་དང་དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི་ནང་བཀའ་རྒྱུད་བླ་མ་ཀརྨ་ཆགས་མེད་མཆོག་) སོགས་ཀྱིས་རྒྱུན་གཏན་དུ་ཤ་ཟ་མི་ཆོག་ཀྱང་གསང་སྔགས་ཀྱི་ཆོ་གའི་སྐབས་དམིགས་བསལ་ཐོག་ཤ་ཕྲན་བུ་ཟ་ཆོག་པ་གསུངས་ཡོད། ཡང་དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི་ནང་གི་རྙིང་མའི་རྣལ་འབྱོར་ཞབས་དཀར་ཚོགས་དྲུག་རང་གྲོལ་མཆོག་སོགས་ཀྱིས་སྨན་གྱི་ཚུལ་དུ་ཤ་བཟས་ན་འགྲིག་གི་ཡོད་ལུགས་གསུངས་ཡོད། ངོར་ཆོས་རྒྱུད་གསར་གཏོད་པ་ངོར་ཆེན་ཀུན་དགའ་བཟང་པོ་མཆོག་དང་ཀརྨ་བཀའ་རྒྱུད་པའི་དབུ་འཁྲིད་ཀརྨ་པ་སྐུ་འཕྲེང་བརྒྱད་པ་མི་བསྐྱོད་རྡོ་རྗེ་མཆོག་གཉིས་ཀྱིས་དམར་ཟས་ལ་མཐའ་གཅིག་ཏུ་དགག་པ་གནང་ཡོད།
ཡང་དགོན་པའི་ཕྱི་རོལ་ན། ཤ་ཟ་ཆོག་མིན་ཐད་སྒྲིག་གཞི་མི་འདྲ་བ་ཡོད། དེ་ཡང་སྔགས་འཆང་རྣམས་ལ་དམིགས་བསལ་འདུལ་ཁྲིམས་མེད་ཅིང་། ཟས་དང་ཀུན་སྤྱོད་ལ་དམ་དྲག་གང་ཡང་མེད། ཁོང་རྣམས་ཀྱིས་ཆུང་མ་ཉར་ཆོག་ཅིང་ཁྱིམ་ཐབས་འཛིན་ཆོག་གི་ཡོད།
གོང་གི་དེབ་དེའི་ནང་དམར་ཟས་ཐོག་ལ་བགྲོ་གླེང་གི་གྲོས་གཞི་གསར་པ་ཞིག་བསྐྲུན་ཡོད། དེ་ནི་སྨན་གྱི་ཚུལ་དུ་དང་སྐྱེས་པ་ཕོའི་ནུས་སྟོབས་འཕེལ་སྐྱེད་ཆེད་དུ་ཤ་ཟ་ཆོག་མིན་དེ་རེད། བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པས་ལུས་ཟུངས་གསོ་བ་དང་རྒྱས་པའི་ཆེད་དུ་ཤ་བསྟེན་དགོས་པ་དང་ནད་བྱེ་བྲག་པ་ཁ་ཤས་ལ་ཤ་བྱེ་བྲག་པ་ཟ་དགོས་པ་གལ་ཆེན་པོ་ཡིན་པ་བརྗོད་ཀྱི་ཡོད། ཡང་གེ་སར་གྱི་སྒྲུང་ནང་སྐྱེས་པའི་སྟོབས་དང་ཆགས་པའི་ནུས་པ་སྤར་བའི་ཆེད་དུ་སེམས་ཅན་ལ་འཐབ་པ་དང་སེམས་ཅན་གྱི་ཤ་བཟས་ན་སྐྱེས་པ་ཕོའི་གཟི་བརྗིད་དུ་བརྩིས་སྲོལ་ཡོད།
གོང་གི་དེབ་དེའི་ལེའུ་གསུམ་པའི་ནང་། བོད་མི་ཚོས་ཤ་ཟ་ཆོག་མིན་ཐད་ནང་ཆོས་ནང་དགོངས་ཚུལ་མི་མཐུན་པ་རྣམས་བཏང་སྙོམས་སུ་བཞག་སྟེ། ཁོང་ཚོས་རང་གིས་དངོས་སུ་སེམས་ཅན་མ་བསད་པ་དང་། ཆོས་ལུགས་ཀྱི་དུས་ཆེན་དང་ཚེས་གྲངས་དམིགས་བསལ་སྐབས་དང་། མཚམས་ལ་སྡོད་པའི་སྐབས་དམར་ཟས་སྤོང་ཐབས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པ་རེད། གང་ལྟར་དེབ་དེའི་ནང་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ནང་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་བྱམས་སྙིང་རྗེ་སྒོམ་དགོས་པ་ནན་ཏན་དུ་གསུངས་ཡོད་མོད་ཀྱང་བོད་མི་སྐྱ་བོ་ལྟ་ཅི། གྲྭ་བཙུན་ཚོས་ཀྱང་རྒྱུན་ལྡན་དུ་ཤ་ཟ་བའི་གོམས་གཤིས་ལ་ཕྱོགས་ཡོངས་ནས་འགྲེལ་བཤད་རྒྱས་པོ་བརྒྱབས་ཡོད།
དེང་སྐབས་གནས་སྟངས་ལ་ཕྲན་བུ་འགྱུར་བ་ཕྱིན་ཡོད། བོད་མཐོ་སྒང་དུ་སྐྱེལ་འདྲེན་གྱི་མཐུན་རྐྱེན་ཡར་རྒྱས་ཕྱིན་ཡོད་པ་དང་དྲོད་ཁང་ (Green houses) འདེབས་ལས་ཀྱི་ཐབས་ལམ་ལག་བསྟར་བྱེད་བཞིན་པ་བཅས་ཀྱིས་བོད་ཡུལ་དུ་སྔོ་ཚལ་རིགས་འབེལ་པོ་སྐྱེས་ཐུབ་ཀྱི་ཡོད་པ་དང་། སྤྲི་དཀར་ཡོད་པའི་ཟས་རིགས་གཞན་རག་གི་ཡོད་པར་བརྟེན། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༠༠ དཀྱིལ་ཙམ་ནས་བླ་རུང་སྒར་གྱི་མཁན་པོ་ཚུལ་ཁྲིམས་བློ་གྲོས་སོགས་བོད་ཀྱི་ནང་པའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཁག་ཅིག་དང་། དེ་བཞིན་རྒྱ་གར་ནང༧རྒྱལ་དབང་ཀརྨ་པ་གཉིས་ལས་ཀརྨ་པ་ཨོ་རྒྱན་འཕྲིན་ལས་རྡོ་རྗེ་མཆོག་སོགས་ཀྱིས་དམར་ཟས་སྤོང་དགོས་ཚུལ་བཀའ་སློབ་རིམ་པ་གནང་བ་ལས་བོད་མི་ཚོའི་ཁྲོད་དུ་དམར་ཟས་སྤོང་མཁན་མང་དུ་འགྲོ་བཞིན་ཡོད།
དེབ་དེའི་མཇུག་བྱང་དུ། དེང་སྐབས་དར་བཞིན་པའི་དམར་ཟས་སྤོང་དགོས་པའི་འབོད་སྐུལ་གྱི་ལས་འགུལ་འཕྲད་བཞིན་པའི་དཀའ་ངལ་དང་དེའི་ཤུགས་རྐྱེན་བཅས་ལ་བསྡུར་ཞིབ་གཏིང་ཟབ་བྱས་ཡོད། འོན་ཀྱང་དེབ་དེའི་ནང་བླ་རུང་སྒར་དགོན་པར་དགེ་བ་བཅུའི་ཁྲིམས་གསར་པ་གཏན་འབེབས་ཀྱིས་དགོན་པའི་ཀུན་སྤྱོད་ཡར་རྒྱས་ལ་ཤུགས་གནོན་གནང་བའི་སྐོར་བཀོད་རྒྱུ་ཆད་ཡོད། གསར་དུ་གཏན་འབེབས་བྱས་པའི་དགེ་བ་བཅུའི་ཁྲིམས་ནི། སེམས་ཅན་གསོད་པའི་ཆེད་དུ་གཞན་ལ་ཚོང་མི་ཉན་པ་དང་། ཆང་རང་འཐུང་མི་ཆོག་པ། ཐ་མག་འཐེན་མི་ཆོག་པ། རྒྱན་རྩེད་རིགས་རྩེ་མི་ཆོག་པ། འཆལ་མོ་བསྟེན་མི་ཆོག་པ། མཚོན་ཆ་བེད་སྤྱོད་བྱས་ཏེ་འཁྲུག་འཛིང་བྱེད་མི་ཆོག་པ། མི་བྱིན་པར་ལེན་པ་སྤང་དགོས་པ། སེམས་ཅན་རྐུའམ་རྔོན་རྒྱག་མི་ཆོག་པ། ལུས་ལ་སེམས་ཅན་གྱི་ལྤགས་པ་གྱོན་མི་ཆོག་པ་བཅས་གཏན་འབེབས་མཛད་ཡོད། དེར་བརྟེན་དེང་སྐབས་སྤྱི་ཚོགས་ནང་གི་ངན་སྤྱོད་རིགས་སེལ་ཐབས་ལ་ནང་ཆོས་ཀྱིས་ཤུགས་སྣོན་གསར་པ་རྒྱག་བཞིན་པ་ཚོན་གྱི་ཡོད།
དེ་བཞིན་ད་ལྟའི་ཆར་བོད་པའི་དགོན་པ་ཕལ་ཆེ་བའི་ནང་དམར་ཟས་བཀག་ཡོད་ཅིང་། ནང་པའི་སྐྱ་བོ་མང་པོ་ཞིག་གིས་ནང་པའི་དུས་ཆེན་སྐབས་ལ་ཤ་སྤོང་གང་ཐུབ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པ་རེད། ད་ཆ་བོད་མི་ཚོས་ཁོང་ཚོའི་རྒྱུན་གཏན་ཟས་སྤྱོད་གོམས་གཤིས་ལ་འགྱུར་བ་ངེས་ཅན་ཞིག་གཏོང་གི་རེད་དམ། འགྱུར་བ་བཏང་ན་ཁོང་ཚོའི་འབྲོག་པའི་འཚོ་བའི་གོམས་གཤིས་ལ་འགྱུར་བ་ཅི་འདྲ་གཏོང་ངམ། དེ་ཚོ་ང་ཚོས་རྗེས་སུ་བལྟ་རྒྱུ་རེད། བོད་ས་མཐོའི་སྟེང་དུ་དམར་ཟས་སྤོང་དགོས་མིན་ཐོག་སྐོར་རྩོད་པ་འགྲོ་བཞིན་པ་དང་ནང་ཆོས་ཀྱིས་གནད་དོན་གསར་པ་ཞིག་ལ་འགྲེལ་བརྗོད་བྱེད་པའི་སྐབས་འདིར་དོ་སྣང་བྱེད་མཁན་ཚོས་གོང་གི་དེབ་དེ་ཀློག་འོས་པ་ཞིག་རེད།
*རྩོམ་པ་པོ་ནི་ནི་ཀོ་ལོ་རེ་ཌོ་ བོལ་ཌར་གཙུག་ལག་མཐོ་སློབ་ (University of Colorado Boulder) ཀྱི་དགེ་རྒན་ཡིན་ཞིང་། ཁོང་གིས་  > ཞེས་པ་ཞིག་བརྩམས་ཡོད།
མ་རྩོམ་གྱི་དྲ་ཐག https://tricycle.org/trikedaily/vegetarian-tibetan-buddhism/
སྒྱུར་མཁན། ཡེ་ཤེས་དོན་གྲུབ།
རྩོམ་ཁུངས། དྲ་བ་གཞན།


text: རྒྱ་གར་གྱི་(NDTV) བརྙན་འཕྲིན་ཁང་གིས་ བོད་ཀྱི་བླ་ན་མེད་པའི་དབུ་ཁྲིད་༧སྤྱི་ནོར་༧གོང་ས་༧སྐྱབས་མགོན་ཆེན་པོ་མཆོག་ལ་ འཛམ་གླིང་ཞི་བདེ་གཙོ་བོར་གྱུར་བའི་གནད་དོན་མང་པོའི་ཐད་བཀའ་འདྲི་ཞུས་ཡོད་ཅིང་ སྐབས་དེར་༧གོང་ས་༧སྐྱབས་མགོན་ཆེན་པོ་མཆོག་གིས་ འཛམ་གླིང་འདི་ནི་ འགྲོ་བ་མི་ཀུན་ལ་བདག་པ་ཞིག་ཡིན་ལ་ དེ་བཞིན་ རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ཀྱང་ རྒྱལ་ཁབ་དེ་དག་གི་མི་དམངས་ལ་དབང་བ་ཞིག་ཡིན་པས་ རྒྱལ་ཁབ་སོ་སོ་དང་ འཛམ་གླིང་སྤྱིའི་གནས་སྟངས་ཡར་རྒྱས་གཏོང་རྒྱུར་མང་ཚོགས་ཀྱི་ངོས་ནས་འགན་འཁུར་ལེན་དགོས་པ་ཡིན་ཞེས་ལམ་སྟོན་བཀའ་སློབ་བསྩལ་ཡོད་འདུག དེ་དང་ཕྱོགས་མཚུངས་ རྒྱ་གར་ནི་ ཆོས་ལུགས་འདྲ་མིན་གྱི་མི་ཚང་མ་ ཞི་མཐུན་མཉམ་ལས་བྱེད་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཡིན་པ་འདི་ནི་ འཛམ་གླིང་ཀུན་གྱིས་མིག་དཔེ་ལྟ་འོས་པ་ཞིག་ཡིན་པས་ རྒྱ་གར་གྱི་ངོས་ནས་ཀྱང་ གནས་བབས་དེ་བེད་སྤྱོད་བྱས་ཏེ་ འཛམ་གླིང་འདིར་ཞི་བདེ་བདེ་བསྐྲུན་རྒྱུར་སྣེ་འཁྲིད་ཀྱི་འགན་འཁུར་བཞེས་དགོས་པ་ཡིན་ཞེས་ལམ་སྟོན་བཀའ་སློབ་གནང་ཡོད་པའི་སྐོར།


text:
བོད་ཡུལ་དུ་གཡུང་དྲུང་བོན་གྱི་བསྟན་པ་སྔ་དར་རྒྱལ་ཐོག་གང་ཞིག་གི་རིང་ཡིན་ནམ།
རྩོམ་བྲིས་པ། སྲིད་པའི་མིག དྲི་བ་གཏོང་མཁན། ཉི་མ།
དྲི་བ། བོད་ཡུལ་དུ་གཡུང་དྲུང་བོན་གྱི་བསྟན་པ་སྔ་དར་རྒྱལ་ཐོག་གང་ཞིག་གི་རིང་ཡིན་ནམ།
ལན། བོན་གྱི་བསྟན་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་རྣམས་སུ་བོད་རྒྱལ་གྲི་གུམ་བཙན་པོའི་ཡན་ཆད་དུ་བོན་གྱི་བསྟན་པ་དར་བར་བཤད་ཅིང་། བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དབང་དུ་བཏང་ནས་བཤད་ན་སྤུར་རྒྱལ་གདུང་རབས་དང་པོ་གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོ་ནས་བཟུང་ཏེ་གདུང་རབས་བདུན་པ་གྲི་གུམ་བཙན་པོའི་བར་དུ་བོན་གྱི་བསྟན་པ་དར་བར་བརྗོད། སྐབས་དེར་ལྷག་པར་བོད་རྒྱལ་གཉིས་པ་མུ་ཁྲི་བཙད་པོའི་སྐབས་སུ་(བྱམས་མ་སྐྱོན་གྱི་འཇིགས་སྐྱོབ་ལས།) “རྒྱལ་པོ་མུ་ཁྲི་བཙན་པོ་ཞེས་བྱ་བ། གསང་སྔགས་གསང་བའི་ཐིག་ལེ་མངོན་པར་བཞེས་ནས། གྲུབ་པའི་རྟགས་བསྙེས་པ་དུ་མ་དང་ལྡན་ཞེས་དང་།” ཡང་། “ཞང་ཞུང་ཡུལ་ནས་མཁས་པ་ཆེན་པོ་བརྒྱ་རྩ་གདན་དྲངས། འདུ་གནས་ཆེན་པོ་བཞི་བཅུ་རྩ་ལྔའམ་བཞི་བཅུ་ཙམ་བཙུགས།” ཞེས་དང་། ཡང་(རྒྱལ་རབས་བོན་གྱི་འབྱུང་གནས་ལས) ”སེང་ཁྲི་བཙན་པོའི་དུས་ཡན་ཆད་གནམ་གྱི་ཁྲི་བདུན་གྱི་རིང་ལ། བླ་མ་ཆེ་དྲུག་གི་བོན་དར་ནས་ཕ་ཆེན་བླ་ན་མེད་པའི་བོན་དང་། མ་ཆེན་བླ་ན་མེད་པའི་བོན་དང་། ཐེག་པ་བླ་ན་མེད་པའི་བོན་དང་། སྤྱོད་པ་བླ་ན་མེད་པའི་བོན་དང་། འབྲས་བུ་བླ་ན་མེད་པའི་བོན་དང་། དོན་དམ་བླ་ན་མེད་པའི་བོན་རྣམས་དར་རོ།” སོགས་གསུངས་པ་ལྟར་ཡིན།།