text:
CIBALO 19
Amuzumanane Kukkala Muluyando lwa Leza
Ino kuyanda Leza caamba nzi?
Mbuti mbotunga twazumanana kukkala muluyando lwa Leza?
Mbuti Jehova mbwayoobalumbula aabo ibazumanana kukkala muluyando lwakwe?
AMWEEZYEEZYE kuti muleenda mumugwagwa ibuzuba nokulibonya kuti kulawa mvwula mpati yaguwo. Kujulu kwasiya mbi makumbi. Imvwula yatalika kumweka, kuzuma alimwi akuwa kapati. Mweendesya kamulombozya kujana mpomunga mwayusa. Kumane, kumbali lyamugwagwa mwabona citungu. Nciyumu, mukati mmuyumu nta alimwi muli buyo kabotu. Elo mwakkomana kaka kuti kuli busena oobo bwakuyusila!
2 Tupona muziindi zyamapenzi aali mbuli guwo lipati amvwula. Ibukkale munyika buyaabwiindila kubija. Pele kuli ciyubilo cikwabilila, iciyubilo cinga catukwabilila kukunyonyoodwa limwi. Ino ncinzi? Amubone ncoliyiisya Bbaibbele noliti: “Ndaamba aa-Jehova kuti, Macijilo aangu, ndilinga lyangu, ngu-Leza wangu ngonsyoma.”—Intembauzyo 91:2.
3 Amuciyeeyele buyo eeco! Jehova, Imulengi alimwi Mwami wakujulu aanyika ulakonzya kuba ciyubilo cesu. Ulakonzya kutukwabilila, mbwaanga ulaanguzu kapati kwiinda muntu naa cintu cili coonse cinga cayanda kutucisa. Nokuba kuti twaciswa, Jehova ulakonzya kuzimanizya zintu zibyaabi zyoonse zikonzya kutusikila. Mbuti mbotunga twacita Jehova kuba ciyubilo cesu? Tweelede kumusyoma. Kunze lyaboobo, Jwi lya Leza litukulwaizya kuti: “Amukkale muluyando lwa Leza.” (Judi 21, Ci) Inzya, tweelede kuzumanana kukkala muluyando lwa Leza, ikuzumanana acaanzyo caluyando a Taateesu wakujulu. Eelyo tulakonzya kusinizya kuti nciyubilo cesu ncobeni. Pele ino mbuti mbotunga twaba acaanzyo eeci?
AMUZIZYIBE NZILA MBWAATONDEZYA LUYANDO LEZA AKUZITOBELA
4 Ikutegwa tuzumanane kukkala muluyando lwa Leza, tweelede kuteelela mbwaatondezya kuti ulatuyanda Jehova. Amuyeeye buyo njiisyo zyamu Bbaibbele zimwi nzyomwaiya mubbuku lino. Mbwali Mulengi, Jehova watupa nyika kauli munzi wesu uukkomanisya. Waizuzya cakulya cinji amaanzi, zilengwaleza, banyama banoneezya alimwi abuyale bweebeka. Mbwali Sikwaanza wa Bbaibbele, Leza wayubununa zina lyakwe alimwi abube bwakwe kulindiswe. Kunze lyaboobo, Ijwi lyakwe litwaambila kuti wakatuma Mwanaakwe uuyandwa anyika, wakazumizya Jesu kuti apenge akutufwida. (Johane 3:16) Alimwi ino cipego eeci caamba nzi kulindiswe? Citupa bulangizi bwabukkale bwakumbele butaliboteli.
5 Ibulangizi bwesu bwabukkale bwakumbele alimwi buyeeme aali cimwi ncaacita Leza. Jehova watalisya mfwulumende yakujulu, nkokuti Bwami bwabu Mesiya. Ino-ino buyoomanizya mapenzi oonse alimwi akusandula nyika kuba paradaiso. Amuciyeeyele buyo! Tulakonzya kupona munyika eeyo muluumuno alukkomano kukabe kutamani. (Intembauzyo 37:29) Ciindi eeco kacitanasika, Leza watupa busolozi bwambotweelede kupona munzila yiinda zyoonse kubota lino. Alimwi watupa cipego camupailo, cakuti tulakonzya kwaambaula anguwe aciindi cili coonse abusena kakunyina citusinkilila. Eezyi ninzila zisyoonto buyo Jehova mbwaatondezya kuti ulabayanda banamaleya alimwi andinywe kumugama.
6 Imubuzyo uuyandika kapati ngomweelede kulanga-langa ngwakuti: Ino ndilacita nzi kujatikizya luyando ndwaanditondezya Jehova? Ibanji inga baamba kuti, “Ndeelede kumuyanda ambebo.” Sena mbomulimvwa oobo? Jesu wakaamba kuti imulawo mupati kwiinda yoonse ngwakuti: “Yanda Leza Jehova wako amoyo wako woonse, amoya wako woonse, amumiyeeyo yako yoonse.” (Matayo 22:37) Mmasimpe mulijisi twaambo tunji ncomweelede kumuyanda Jehova Leza. Pele sena kulimvwa kuti luyando luli boobo ndomujisi nceciyandika cilikke mukuyanda Jehova amoyo, moya alimwi amizeezo yanu yoonse?
7 Mbubwenya mbolupandululwa mu Bbaibbele, luyando ndotujisi kuli Leza teensyi buyo mbotulimvwa pe. Mubwini, nokuba kuti kulimvwa kuti tulamuyanda Jehova kulayandika, ikulimvwa ooko mmatalikilo buyo aaluyando lwini-lwini ndotujisi kulinguwe. Inseke yamucelo ilayandika kapati kutegwa cisamu cizyala micelo eeyo cikomene. Pele ikuti kamuyanda mucelo umwi, sena inga mwazulizya ikuti muntu umwi wamupa buyo nseke yamucelo ooyo? Peepe! Mbubwenya buyo, ikulimvwa kuti tulamuyanda Jehova Leza mmatalikilo buyo. Ibbaibbele liyiisya kuti: “Oku nkokuyanda Leza, kuti twabamba milazyo yakwe, alimwi milazyo yakwe tiili miyumu.” (1 Johane 5:3) Ikutegwa lube lwini-lwini, iluyando ndomujisi kuli Leza lweelede kuzyala micelo mibotu. Lweelede kutondezyegwa mumilimo.—Matayo 7:16-20.
8 Tulalutondezya luyando ndotujisi kuli Leza notutobela milazyo yakwe alimwi anjiisyo. Tacikatazyi pe kucita boobo. Muciindi cakuyuma, milawo ya Jehova ibambilidwe kutugwasya kupona buumi bwalukkomano alimwi bukatalusya. (Isaya 48:17, 18) Kwiinda mukutobela busolozi bwa Jehova, tutondezya Taateesu wakujulu kuti tulamulumba ncobeni kuzintu zyoonse nzyaatucitila. Mukubula coolwe, mbasyoonto kapati munyika eeyi yamazubaano ibatondezya kuti balamulumba. Tatuyandi kuba bantu batalumbi mbuli bantu bamwi ibakapona Jesu naakali anyika. Jesu wakaponya basicinsenda bali kkumi, pele omwe buyo nguwakapilukila kuyoomulumba. (Luka 17:12-17) Mmasimpe tuyanda kuba mbuli yooyo omwe wakalumba, ikutali mbuli bali fwuka batakalumba!
9 Aboobo, ino mmilawo nzi ya Jehova njotweelede kutobela? Twabandika milawo iili mbwiibede mubbuku lino, pele atwiinduluke misyoonto buyo. Ikutobela milawo ya Leza kuyootugwasya kuzumanana kukkala muluyando lwa Leza.
AMUZUMANANE KUYUMYA CILONGWE CANU A JEHOVA
10 Ikwiiya zinji kujatikizya Jehova nintaamu iiyandika mukuba acilongwe ciyumu anguwe. Ncintu cicitwa lyoonse. Ikuti naa muli anze imasiku amwi nokutontola kapati kamuyota mulilo, sena inga mwalekela kuti mulilo ooyo uzime? Peepe. Inga mwazumanana kusosela nkuni kutegwa mulilo uzumanane kuyaka. Kutegwa muzumanane kupona, muyandika kubona kuti mulilo ulayaka! Mbubwenya mbuli nkuni mbozipa kuti mulilo kuuyaka, alwalo “luzibo lwa-Leza” lwini lupa kuti luyando ndotujisi kuli Jehova kaluli luyumu.—Tusimpi 2:1-5.
11 Jesu wakali kuyanda kuti basikumutobela bazumanane kuba aluyando lwini-lwini kujatikizya Jehova anjiisyo zibotu zyamu Jwi lyakwe lyakasimpe. Naakabusyigwa, Jesu wakayiisya bobile akati kabasikwiiya bakwe ibusinsimi bumwi bwakali mu Magwalo aa Cihebrayo ngaakazuzikizya. Ino bakalimvwa buti? Kumbele bakati: “Sena myoyo yesu teyali kupya muzyamba zyesu, naali kuza bwaambaula aswebo munzila, aleeliya naali kutupandulwida Magwalo?”—Luka 24:32.
12 Nomwakasaanguna kwiiya cini Bbaibbele ncoliyiisya, sena moyo wanu wakatalika kupya alukkomano, busungu alimwi aluyando kuli Leza? Cakutadooneka mbomwakalimvwa oobo. Ibanji mbobakalimvwa oobo abalo. Imulimo uukatazya ngomujisi lino nkubona kuti mwazumanana aluyando oolo alimwi akuyaambele andulo. Tatuyandi kutobela banabunji munyika yasunu. Jesu wakasinsima kuti: “Bantu banji bazooya buleka luyandisyo lwabo.” (Matayo 24:12) Mbuti mbomunga mwabona kuti luyando ndomujisi kuli Jehova anjiisyo zyamu Bbaibbele talumani?
13 Amuzumanane kwiiya zya Jehova Leza a Jesu Kristo. (Johane 17:3) Amuzinzibale kuyeeya nzyomwiiya mu Jwi lya Leza, kamulibuzya kuti: ‘Ino eeci cindiyiisya nzi kujatikizya Jehova Leza? Ino ntwaambo nzi tumbi ntocindipa ncondeelede kumuyanda amoyo wangu woonse, mizeezo azyoonse?’ (1 Timoteo 4:15) Ikuzinzibala kuyeeya kuli boobo kuyoomugwasya kuzumanana aluyando ndomujisi kuli Jehova cakutayozya-yozya.
14 Inzila imbi mbomunga mwazumanana kupya aluyando ndomujisi kuli Jehova nkwiinda mukupaila lyoonse. (1 Ba-Tesalonika 5:17) Mu Cibalo 17 cabbuku lino, twakaiya kuti mupailo ncipego ciyandika kapati kuzwa kuli Leza. Mbubwenya zilongwe akati kabantu mbozizumanana kuyaambele kwiinda mukubandika kwakulikwaya, acalo cilongwe cesu a Jehova cilazumanana kuyuma akukkomanisya notupaila kulinguwe lyoonse. Cilayandika kapati kuti tutalekeli mipailo yesu kuba yakwiinzya buyo mulawo—imajwi buyo ngotwiinduluka kakunyina mbotulimvwa alimwi aatatujatikizyi ncobeni. Tweelede kubandika a Jehova mbubwenya mwana muniini mbwabandika abausyi mbayanda kapati. Tweelede kubandika cabulemu, pele cakwaanguluka, cakusinizya alimwi camoyo woonse. (Intembauzyo 62:8) Inzya, ciiyo canu ca Bbaibbele alimwi amupailo uucitwa camoyo woonse nzibeela ziyandika kapati zyabukombi bwesu, alimwi zitugwasya kuzumanana kukkala muluyando lwa Leza.
AMUBUKKOMANINE BUKOMBI BWANU
15 Ikwiiya Bbaibbele tobeni alimwi akupaila nzibeela zyabukombi nzyotukonzya kucita tobeni. Pele lino atulange-lange cibeela cabukombi ncotucita kubuleya: ikwaambila bamwi kujatikizya nzyotusyoma. Sena kuli nomwakaambila kale bambi kujatikizya njiisyo zimwi zyakasimpe zili mu Bbaibbele? Ikuti naa mboobo, mwakajisi coolwe citaliboteli. (Luka 1:74) Notwaambila bamwi njiisyo zyakasimpe nzyotwaiya kujatikizya Jehova Leza, tucita mulimo uuyandika kapati wakapegwa Banakristo bakasimpe boonse—imulimo wakukambauka makani mabotu aa Bwami bwa Leza.—Matayo 24:14; 28:19, 20.
16 Imwaapostolo Paulo wakabona mulimo wakwe kuti ncintu cakali kuyandika kapati, wakawiita kuti ncintu ciyandisi. (2 Ba-Korinto 4:7) Ikwaambila bantu kujatikizya Jehova Leza alimwi amakanze aakwe mmulimo wiinda yoonse kubota ngomunga mwacita. Mmulimo uucitilwa Simalelo wiinda boonse kubota, alimwi tujana mpindu zibotu kapati kwiinda zimbi zyoonse. Kwiinda mukutola lubazu mumulimo ooyu, mugwasya bantu babombe myoyo kuba acilongwe a Taateesu wakujulu alimwi akutalika kweenda munzila iisololela kubuumi butamani! Kunyina mulimo uumbi uukatalusya mbuli wooyu! Kunze lyaboobo, ikupa bumboni kujatikizya Jehova a Jwi lyakwe kuyumya lusyomo lwanu aluyando ndomujisi kulinguwe. Alimwi Jehova ulakukkomanina kapati kusoleka koonse nkomucita. (Ba-Hebrayo 6:10) Ikujata bubi lyoonse mumulimo ooyo kumugwasya kuzumanana muluyando lwa Leza.—1 Ba-Korinto 15:58.
17 Cilayandika kapati kwiibaluka kuti mulimo wakukambauka Bwami ulibindide kapati. Ibbaibbele lyaamba kuti: ‘Kambauka makani lyoonse.’ (2 Timoteo 4:2) Ino nkaambo nzi kucita boobo ncokubindide kapati sunu? Ijwi lya Leza litwaambila kuti: “Buzuba bupati bwa-Jehova buli kufwaafwi, ncobeni buli kufwaafwi, bulafwambaana loko kusika.” (Zefaniya 1:14) Inzya, iciindi cili afwaafwi Jehova nayoonyonyoona bukkale oobu boonse. Ibantu beelede kucenjezyegwa! Beelede kuzyiba kuti ecino nceciindi nobeelede kusala Jehova kuba Mwami wabo. Imamanino ‘taakooyoocedelelwa pe.’—Habakuku 2:3.
18 Jehova uyanda kuti tumukombe kubuleya antoomwe a Banakristo bakasimpe. Nkakaambo kaako, Jwi lyakwe lyaamba kuti: “Katunga katuyeeyana, katubusyanya-busyanya mukuyandana akucita milimo mibotu. Tutanoonga katuleka kulibunga-bunga, mbuli bamwi mbubaleka, anu kamucenjezyanya twaambo, kamucita obuya lyoonse mbomukubwene kuti buzuba bwa-Kristo buli afwaafwi.” (Ba-Hebrayo 10:24, 25) Notuswaangana abasyomima kumiswaangano ya Bunakristo, tuba acoolwe citaliboteli cakutembaula akukomba Leza wesu ngotuyanda kapati. Alimwi tulayumizyanya akukulwaizyanya.
19 Mbotuswaangana abakombi ba Jehova bambi, tuyumya zyaanzyo zyaluyando acilongwe mumbungano. Cilayandika kuti katubikkila maanu kububotu bwabamwi, mbubwenya Jehova mbwabikkila maanu kububotu mbotujisi. Tamweelede kulangila bulondosi kubasyominyoko. Kamuyeeyede kuti toonse tuliindene mukusima kwesu kwakumuuya alimwi akuti toonse tulalubizya. (Ba-Kolose 3:13) Amusoleke kuyumya zilongwe abaabo bamuyanda ncobeni Jehova, eelyo muyoojana kuti anywebo muyooyaambele kumuuya. Inzya, ikukomba Jehova antoomwe abanyoko abacizyi bakumuuya kuyoomugwasya kuzumanana kukkala muluyando lwa Leza. Ino mbuti mbwabalongezya Jehova aabo bamukomba cakusyomeka akuzumanana kukkala muluyando lwakwe?
AMUBELEKELE “BUUMI BWINIBWINI”
20 Ibulumbu mbwabapa Jehova babelesi bakwe basyomeka mbuumi, pele ino mbuumi buli buti? Sena inga mwaamba kuti muli baumi ncobeni lino? Tobanji inga twaamba kuti inzya tuli baumi. Kayi tulayoya, tulalya alimwi akunywa. Mmasimpe tulapona. Alimwi ziindi notukkomene, tulakonzya akwaamba kuti, “Lino ooku nkokupona ncobeni!” Pele Bbaibbele litondezya kuti munzila yini iiyandika, kunyina muntunsi sunu uupona ncobeni. Ino eeco inga caba buti boobo?
21 Jwi lya Leza litukulwaizya ‘kujatisya buumi bwini-bwini.’ (1 Timoteo 6:19) Imajwi aayo atondezya kuti “buumi bwinibwini” ncintu ncotulangila kuyoojana kumbele. Inzya, twaakulondoka, tunoopona ncobeni, nkaambo tunoopona mbwaakakanzide Leza kuti katupona kumatalikilo. Buzuba bumwi twanoopona muparadaiso anyika mubuumi bwini-bwini, muluumuno alimwi alukkomano, tunoojisi “buumi bwinibwini”—nkokuti buumi butamani. (1 Timoteo 6:12) Inzya, oobu mbulangizi butaliboteli!
22 Ino mbuti mbotunga ‘twajatisya buumi bwini-bwini’? Kutegwa bacite boobo, Paulo wakakulwaizya Banakristo ‘kucita milimo iiluzi’ alimwi ‘akuba bavwubi mukumana milimo mibotu.’ (1 Timoteo 6:18) Aboobo cilasalala kuti izinji ziyeeme ambotuzibelesya njiisyo zyakasimpe nzyotwiiya mu Bbaibbele. Pele sena Paulo wakali kwaamba kuti tubbadalwa “buumi bwinibwini” kwiinda mukucita milimo mibotu? Peepe, nkaambo bulangizi oobo butaliboteli mubwini bulazuzikizyigwa kulindiswe lilikke notutambula “luzyalo” lwa Leza ndotuteelede. (Ba-Roma 5:15) Nokuba boobo, ulakukkomanina Jehova kubapa bulumbu aabo ibamubelekela cakusyomeka. Uyanda kumubona kamupona “buumi bwinibwini.” Ibuumi butamani mulukkomano aluumuno mbobalangila kuyoopona aabo ibazumanana kukkala muluyando lwa Leza.
23 Umwi aumwi wandiswe weelede kulibuzya kuti, ‘Sena ndikomba Leza kweelana ambwaatondezya kuti mbweelede kukombwa mu Bbaibbele?’ Ikuti naa katusinizya abuzuba kuti mbotumukomba oobo, nkokuti tuli munzila yeelede. Tulakonzya kusyoma kuti Jehova nciyubilo cesu. Uyoobakwabilila bantu bakwe boonse basyomeka mumazuba aamamanino aamapenzi mubukkale oobu. Alimwi Jehova uyootufwutula akutunjizya mubukkale bupya bwabulemu ibuli afwaafwi lino. Elo tuyookkomana kapati kaka kupona iciindi eeco! Alimwi elo tuyookkomana kapati kaka kuti twakasala camaanu mumazuba aano aakumamanino! Ikuti naa mwasala kucita boobo lino, muyoopona “buumi bwinibwini,” nkokuti buumi mbubwenya mbwaakali kuyanda Jehova Leza, lyoonse mane kukabe akutamani!
BBAIBBELE NCOLIYIISYA
- Tutondezya kuti tulamuyanda ncobeni Leza kwiinda mukutobela milawo yakwe anjiisyo.—1 Johane 5:3.
- Ikwiiya Jwi lya Leza, ikupaila kuli Jehova camoyo woonse, ikuyiisya bamwi kujatikizya nguwe alimwi akumukomba kumiswaangano ya Bunakristo kuyootugwasya kuzumanana kukkala muluyando lwa Leza.—Matayo 24:14; 28:19, 20; Johane 17:3; 1 Ba-Tesalonika 5:17; Ba-Hebrayo 10:24, 25.
- Aabo ibazumanana kukkala muluyando lwa Leza bajisi bulangizi bwakuyoopona “buumi bwinibwini.”—1 Timoteo 6:12, 19; Juda 21.
Mibuzyo Yakwiiya
1, 2. Nkuukuli nkotunga twajana ciyubilo cibotu sunu?
3. Mbuti Jehova mbwanga waba ciyubilo cesu?
4, 5. Ninzila nzi zimwi Jehova mbwaatondezya luyando ndwajisi kulindiswe?
6. Mbuti mbomunga mwacita kujatikizya luyando ndwaamutondezya Jehova?
7. Sena mbomulimvwide ncecintu ciyandika cilikke kutegwa mwaambe kuti mulamuyanda Leza? Amupandulule.
8, 9. Mbuti mbotunga twatondezya luyando ndotujisi akulumba kuli Leza?
10. Amupandulule ncociyandika kuzumanana kwiiya kujatikizya Jehova Leza.
11. Ino kuyiisya kwa Jesu kwakabapa kulimvwa buti basikumutobela bakwe?
12, 13. (a) Ncinzi cacitika kubanabunji bwabanamaleya kujatikizya luyando ndobajisi kuli Leza a Bbaibbele? (b) Ncinzi ncotweelede kucita kutegwa luyando ndotujisi lutamani?
14. Mbuti mupailo mbounga watugwasya kuzumanana aluyando ndotujisi kuli Jehova?
15, 16. Nkaambo nzi cakweelela ncotweelede kubona mulimo wakukambauka Bwami kuba coolwe cipati akuti ncintu ciyandisi?
17. Nkaambo nzi mulimo wa Bunakristo ncoubindide kapati sunu?
18. Nkaambo nzi ncotweelede kukomba Jehova mubuleya antoomwe a Banakristo bakasimpe?
19. Mbuti mbotunga twabelekela kuyumya zyaanzyo zyaluyando mumbungano ya Bunakristo?
20, 21. Ino “buumi bwinibwini” ninzi, alimwi ino nkaambo nzi ncobuli bulangizi butaliboteli?
22. Mbuti mbomunga ‘mwajatisya buumi bwini-bwini’?
23. Nkaambo nzi ncociyandika kuzumanana kukkala muluyando lwa Leza?


c: text/html

text:
- Yuusha ni Narenakatta Ore wa Shibushibu Shuushoku wo Ketsui Shimashita Bölüm 11-12Fin
- Yuusha ni Narenakatta Ore wa Shibushibu Shuushoku wo Ketsui Shimashita Bölüm 10
- Yuusha ni Narenakatta Ore wa Shibushibu Shuushoku wo Ketsui Shimashita(Yu-sibu)Bölüm9
- Yuusha ni Narenakatta Ore wa Shibushibu Shuushoku wo Ketsui Shimashita(Yu-sibu)Bölüm8
- Yuusha ni Narenakatta Ore wa Shibushibu Shuushoku wo Ketsui Shimashita(Yu-sibu)Bölüm7
- Yuusha ni Narenakatta Ore wa Shibushibu Shuushoku wo Ketsui Shimashita(Yu-sibu)Bölüm6
- Yuusha ni Narenakatta Ore wa Shibushibu Shuushoku wo Ketsui Shimashita(Yu-sibu)Bölüm5
- Yuusha ni Narenakatta Ore wa Shibushibu Shuushoku wo Ketsui Shimashita(Yu-sibu)Bölüm4
- Yuusha ni Narenakatta Ore wa Shibushibu Shuushoku wo Ketsui Shimashita(Yu-sibu)Bölüm3
- Yuusha ni Narenakatta Ore wa Shibushibu Shuushoku wo Ketsui Shimashita(Yu-sibu)Bölüm2
- Yuusha ni Narenakatta Ore wa Shibushibu Shuushoku wo Ketsui Shimashita(Yu-sibu)Bölüm1

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Meet new people from all over the world, make friends, change your status, upload photos, earn points, & so much more! Chat, post comments or questions on our forum, or send private emails to your friends! There is so much to do and Learn here at World's Last Chance! Join our growing Christian Community Today and receive your Free Gift!
Zyibalo ziniini zicaalizya mu Daniele 11 a Cibalo Cipati 12 coonse mbocizulwa ziiminina cibeela cabbuku lya Daniele cisinkidwe naa cijedwe. Bantu ba Yahuwah bakasyomezyegwa kuti ciyoojulwa mu Ciindi ca Kumamanino (myaka akataa 1798- 201?). Kakwiina kumvwisya kabotu eeci cibeela ca Daniele, tacikonzyeki aaniini pe kusandulula zishinshimi zya Ciyubunuzyo zya ciindi ca kumamanino. Eeci cilembedwe waawa cilakopolola mundando wa zishinshimi mbuli bulandabidwe muzyibalo ziniini eezi
Mibuzyo ili Kkumi ayone Iijatikizya Kuzangila Kasimpe kwaba SDA, Basicikombelo, a Mulimo wesu mbuli Bayandaula Kasimpe . . . Yavwiilwa kuzwa muli Nzyaakalemba Ellen White.
Mibuzyo ili Kkumi alusele Ibuzyigwa a Sikuvwuntauzya Kasimpe . . . Yavwiilwa kuzwa muli Nzyaakalemba Ellen White.


text:
ICIPANDWA 14
Ifyo Mwingacita Pa Kuti Ulupwa Lwenu Lube Ne Nsansa
Bushe umwaume kuti aba shani umulume musuma?
Bushe umwanakashi kuti aba shani umukashi musuma?
Cinshi umufyashi musuma acita?
Finshi abana bengacita pa kuti ulupwa lube ulwa nsansa?
YEHOVA LESA afwaya ulupwa lwenu ukuba ulwa nsansa. Mu Cebo cakwe, Baibolo, mwaba ifyebo fingatungulula cila muntu mu lupwa, ifilondolola ico Lesa afwaya cila muntu mu lupwa ukucita. Aba mu lupwa nga bacita ifyo Lesa atufunda, mulafuma ifisuma. Yesu atile: “Aba nsansa ni abo abomfwe cebo ca kwa Lesa no kucibaka!”—Luka 11:28.
2 Pa kuti mube insansa mu lupwa kano twaishiba ukuti uwatendeke ulupwa ni Yehova, uo Yesu aitile ati “Shifwe.” (Mateo 6:9) Uwalenga pano calo pabe indupwa ni Shifwe wa mu muulu, kabili te ca kutwishika ukuti alishiba icingalenga ulupwa ukuba ulwa nsansa. (Abena Efese 3:14, 15) Ninshi Baibolo isambilisha ukuti cila muntu mu lupwa afwile ukucita cinshi?
UWATENDEKE ULUPWA NI LESA
3 Yehova abumbile Adamu na Efa, abantu ba kubalilapo babili, kabili e wabofishe baba umulume no mukashi. Ababikile muli paradaise iisuma sana, pano pene pe sonde, mwi bala lya Edene, no kubeba ukufyala abana. Yehova atile: “Fyaleni, fuleni, kumaneni pe sonde.” (Ukutendeka 1:26-28; 2:18, 21-24) Ili te lyashi lya kwelenganya fye nelyo ulushimi, pantu Yesu alilangile ukuti ifyo ibuuku lya Ukutendeka lyalanda pa lwa ntendekelo ya lupwa, fya cine. (Mateo 19:4, 5) Nangu ca kutila pali nomba tulakwata amafya ayengi ne mikalile tayaba nga filya Lesa alefwaya ukuti ibe, natumone ico mwingabela insansa mu lupwa.
4 Cila muntu mu lupwa nga alelanga icitemwiko nga filya Lesa alanga, kuti alenga ulupwa ukuba ulwa nsansa. (Abena Efese 5:1, 2) Lelo, kuti twapashanya shani Lesa, apo tatumumona? Kuti twasambilila ifyo Yehova aba pantu alitumine Umwana wakwe ibeli, ukufuma ku muulu ukwisa pano isonde. (Yohane 1:14, 18) Ilyo ali pano isonde, uyu Mwana, Yesu Kristu, alepashanya Wishi wa mu muulu bwino sana ica kuti ukumona no kukutika kuli Yesu kwali fye kwati kuba na Yehova no kukutika kuli Wena. (Yohane 14:9) E ico, bonse nga twasambilila icitemwiko ico Yesu atulangile no kulacita ifyo Yesu alecita, tukalenga ulupwa lwesu ukuba ulwa nsansa sana.
UO ABALUME BAFWILE UKUPASHANYA
5 Baibolo itila abalume bafwile ukusunga abakashi babo filya Yesu alesunga abasambi bakwe. Moneni ifyo Baibolo isosa: “Mwe balume, twalilileni ukutemwa abakashi benu, filya na Kristu atemenwe icilonganino no kuipeela pali cene.…E fyo na balume bafwile ukulatemwa abakashi babo nge mibili yabo iine. Uwatemwa umukashi wakwe ali-itemwa umwine, pantu takwaba umuntu nangu umo uwatala apata umubili wakwe wine; lelo alauliisha no ku-utentemba, filya Kristu na o aliisha no kutentemba icilonganino.”—Abena Efese 5:23, 25-29.
6 Kulya kwine kutemwa Yesu atemenwe ulukuta lwa basambi bakwe, e ko na balume bafwile ukuba na ko. Yesu “abatemenwe na ku mpela,” abapeele no bumi bwakwe nangu ca kutila bali abashapwililika. (Yohane 13:1; 15:13) Abalume na bo bakoseleshiwa ukuti: “Muletemwa abakashi benu no kuba ne cipyu kuli bene iyo.” (Abena Kolose 3:19) Cinshi cikafwa umulume ukukonka uko kufunda maka maka nga ca kutila umukashi wakwe limo alacita ifyo ashitemenwe? Afwile ukwibukisha ukuti na o wine alalufyanya no kwibukisha ico afwile ukucita pa kuti Lesa amubelele uluse. Cinshi ico? Afwile ukubelela uluse abamubembukila ukubikako no mukashi wakwe wine. Kwena no mukashi wine afwile ukucita cimo cine. (Mateo 6:12, 14, 15) Bushe mwamona ico abengi basosela ukuti abekala bwino mu cupo ni balya abeleelana?
7 Abalume na kabili bafwile ukwishiba ukuti Yesu alelangulukilako abasambi bakwe. Aletontonkanya pa fyalebafya ukucita ne fyo balekabila. Ku ca kumwenako, ilyo banakile abebele ati: “Iseni kuno ku mbali pa mpanga no kutuushako panono.” (Marko 6:30-32) Abakashi na bo balakabila ukubalangulukilako. Baibolo ibalondolola ukuti “cipe icanaka” ico abalume bafwile ‘ukucindika.’ Mulandu nshi? Pantu abalume na bakashi bonse bene baba no “kusenamina kwa bupe fye ukwa bumi.” (1 Petro 3:7) Abalume bafwile ukwibukisha ukuti umuntu, nampo nga mwaume nelyo mwanakashi, ukuba uwa cishinka e kulenga wena ukucindama kuli Lesa.—Amalumbo 101:6.
8 Baibolo itila “uwatemwo mukashi wakwe wine, aitemwo mwine.” Ico isosele fyo ni co umwaume no mukashi wakwe “tabali babili iyo, lelo bali umubili umo,” nga filya Yesu asosele. (Mateo 19:6) Ico cilolele mu kuti tabafwile ukusendama no muntu umbi iyo. (Amapinda 5:15-21; AbaHebere 13:4) Kuti bataluke ci nga ca kutila balebika sana amano ku kupeelana ifyo bakabila mu cupo. (1 Abena Korinti 7:3-5) Cimo icacindama ni ci: “Takwaba umuntu nangu umo uwatala apata umubili wakwe wine; lelo alauliisha no ku-utentemba.” Abalume bafwile ukutemwa abakashi babo nga filya fine baitemwa, kabili balingile ukwibukisha ukuti bakalubulwilapo pali uyu mulandu kuli Yesu Kristu, umutwe wabo.—Abena Efese 5:29; 1 Abena Korinti 11:3.
9 Umutumwa Paulo alandile pa “citemwishi cakwata Kristu Yesu.” (Abena Filipi 1:8) Icitemwiko ca kwa Yesu calesansamusha abantu, calengele na banakashi ukuba abasambi bakwe. (Yohane 20:1, 11-13, 16) Kabili abakashi balafwaya sana abalume babo ukuba ne citemwishi ca musango yo.
UO ABAKASHI BAFWILE UKUPASHANYA
10 Mu lupwa muba abantu abengi, kabili pa kuti ifintu fileenda bwino kano pali umutwe. Na Yesu wine alikwata Umutwe uo anakila. Nga filya “umutwe wa mwanakashi mwaume, no mutwe wa kwa Kristu ni Lesa.” (1 Abena Korinti 11:3) Filya Yesu anakila ubutungulushi bwa kwa Lesa, atulanga ifyo tufwile ukucita pantu bonse twalikwata uo tufwile ukunakila.
11 Abaume abashapwililika balalufyanya kabili ilingi balafilwa ukuba umutwe usuma uwa lupwa. E ico, cinshi abakashi bafwile ukucita? Tabafwile ukusuusha ifyo abalume babo bacita nelyo ukwesha ukulabatungulula. Umwanakashi afwile ukwibukisha ukuti umutima uwatalala kabili uwafuuka, walyumo mutengo mu menso ya kwa Lesa. (1 Petro 3:4) Nga ali no yo mutima, cikamwangukila ukunakila, na lintu kwaima ubwafya. Na kabili, Baibolo itila: “Umukashi na o wine abe na katiina ku mulume wakwe.” (Abena Efese 5:33) Nomba ni shani umulume nga tasumina ukuti Yesu e Mutwe wakwe? Baibolo ikoselesha abakashi ukuti: “Nakileni abalume benu bene, pa kuti, nga kuli abakaana ukuumfwila icebo, bakolopekwe ukwabula icebo ku myendele ya bakashi babo, pa kuimwena abene imyendele yenu iya musangwela pamo na katiina.”—1 Petro 3:1, 2.
12 Nampo umulume alisumina nelyo tasumina, umukashi nga alanda mucinshi mucinshi ifyo alefwaya, nangu nafipusana ne filefwaya umulume te kuti tutile wa musaalula. Ico alefwaya napamo kuti caba fye bwino, no kuwamina ulupwa lonse umulume nga amusuminisha. Nangu ca kutila Abrahamu tasuminishe ifyo umukashi wakwe Sara afwaile ukuti ficitwe pa kupwisha ubwafya bwali mu ng’anda yabo, Lesa amwebele ati: “Umfwe shiwi lyakwe.” (Ukutendeka 21:9-12) Lelo, kwena umulume nga apingula fimo ifishipusene ne funde lya kwa Lesa, umukashi wakwe alingile ukunakila no kukonka ifyo apingula.—Imilimo 5:29; Abena Efese 5:24.
13 Fingi umukashi engacita pa kuti asakamane ulupwa. Ku ca kumwenako, Baibolo isosa ukuti abanakashi bafwile “ukutemwa abalume babo bene, ukutemwa abana babo, ukuba na mano ayatuntulu, aba musangwela, ababomba pa ng’anda, abasuma, abanakila abalume babo bene.” (Tito 2:4, 5) Umukashi uwakwata na bana nga abe fyo akatemwikwa no kucindikwa ku lupwa lwakwe inshita yonse. (Amapinda 31:10, 28) Lelo, apo icupo ca bantu babili abashapwililika, kuti kwacitika ifyabipa sana ifingalenga umo ukusha umwina mwakwe nelyo icupo ukupwa. Baibolo ilasuminisha umuntu ukufuma ku mwina mwakwe mu milandu imo imo. Na lyo line, ukupaatukana te kantu akanono, pantu Baibolo ifunda ukuti: “Umukashi tafwile ukufuma ku mulume wakwe;…no mulume tafwile ukufuma ku mukashi wakwe.” (1 Abena Korinti 7:10, 11) Kabili Amalembo yasuminisha fye umuntu ukupwisha icupo nga ca kutila umwina mwakwe acita ubulalelale.—Mateo 19:9.
UO ABAFYASHI BALINGILE UKUPASHANYA
14 Yesu alangile abafyashi ica kumwenako ku fyo alebika amano ku bana. Ilyo bambi bafwaile ukulesha abana ukuya kuli wena, Yesu atile: “Lekeni abana banono bese kuli ine; mwibakaanya.” Baibolo isoso kuti lyene “afukatile abana, alabapaala, abikile ne minwe yakwe pali bene.” (Marko 10:13-16) Apo Yesu alesakamana abana abanono, bushe na imwe tamufwile ukulasakamana abana benu abaume na banakashi? Balakabila inshita iikalamba, te kuba fye nabo inshita iinono fye. Mufwile ukulabasambilisha, pantu e fyo Yehova afunda abafyashi ukucita.—Amalango 6:4-9.
15 Ilyo ici calo cileya cilebipilako, abana balekabila sana abafyashi aba kubacingilila ku bantu abafwaya ukubabeleleka no kulungana na bo. Moneni ifyo Yesu acingilile abasambi bakwe, abo aitile ukuti “mwe twana,” ukulanga ukuti alibatemenwe. Ilyo bamwikete ninshi ali mupepi no kwipaiwa, aebele abamwikete ukuleka abasambi bena baye. (Yohane 13:33; 18:7-9) Mwe bafyashi mufwile ukwishiba ifyo Kaseebanya acita pa kusansa abana banono. Mufwile ukubasokela libela.* (1 Petro 5:8) Pali nomba nafifula sana ifingabaletela ubwafya, ifingonaula imibele yabo na bukapepa bwabo.
16 Ubushiku bwa kuti mailo Yesu akafwa, abasambi bakwe balelwila ubukalamba. Ukucila ukufulwa pa fyo bacitile, Yesu atwalilile ukubeba no kubalanga ifyo bafwile ukucita cikuuku cikuuku. (Luka 22:24-27; Yohane 13:3-8) Nga muli bafyashi, bushe mwamona ifyo mwingapashanya Yesu mu kufunda abana? Ca cine balakabila ukusalapulwa, lelo ukusalapula kulingile ukuba “ukuyene” kabili tamufwile kubasalapula ne cifukushi. Tamufwile ukulanda ukwabula ukubalangulukilako “ngo kulasaula kwa lupanga.” (Yeremia 30:11; Amapinda 12:18) Mufwile ukufunda umwana wenu ica kuti pa numa amona ukuti kwena nacilinga ukuti afundwe.—Abena Efese 6:4; AbaHebere 12:9-11.
UO ABANA BAFWILE UKUPASHANYA
17 Bushe abana kuti basambililako kuli Yesu? Ee, kuti basambilila! Ku fyo alecita, Yesu alangile abana ukuti bafwile ukunakila abafyashi babo. Atile: “Filya fine Tata ansambilishe, e fyo na ine nsambilisha.” Asosele no kuti: “Lyonse ncita ifya kumutemuna.” (Yohane 8:28, 29) Yesu aleumfwila Wishi wa mu muulu, kabili Baibolo yeba abana ukumfwila abafyashi babo. (Abena Efese 6:1-3) Nangu ca kutila Yesu ali umwana uwapwililika, aleumfwila Yosefe na Maria, abafyashi bakwe aba pano isonde. Cine cine, ico calengele onse mu lupwa lwa kwa Yesu ukuba ne nsansa!—Luka 2:4, 5, 51, 52.
18 Bushe kuti kwaba ifyo abana bengacita pa kuti babe nga Yesu no kuletela abafyashi babo insansa? Kwena, limo abana kuti cabakosela ukumfwila abafyashi babo, lelo Lesa afwaya baleumfwila. (Amapinda 1:8; 6:20) Yesu lyonse aleumfwila Wishi wa mu muulu, na lintu cishayangwike ukucite co. Ilyo Lesa alefwaya ukuti Yesu acite icintu cimo icayafya, Yesu atile: “Fumyeni pali ine ulukombo ulu,” e mu kutila ico Lesa alefwaya Yesu acite. Na lyo line, Yesu alicitile ico Lesa amwebele, pantu alilwike ukuti Wishi alishibe ico alingile ukucita. (Luka 22:42) Abana nga basambilila icumfwila, abafyashi babo na Shibo wa mu muulu bakaba ne nsansa sana.#—Amapinda 23:22-25.
19 Kaseebanya atunkile Yesu, kabili kuti twaenekela wena ukutunka na bana ukuti bacite cabipa. (Mateo 4:1-10) Satana Kaseebanya kuti alenga abana ukukonkelesha ifibusa, kabili kuti cayafya ukukanacitako ifyo abanabo balecita. Kanshi tabafwile ukwangala na bacita ifyabipa! (1 Abena Korinti 15:33) Dina umwana wa kwa Yakobo acitile bucibusa na bashalepepa Yehova, ne co calimuletelele. (Ukutendeka 34:1, 2) Tontonkanyeni ifyo cingabipila ulupwa lonse nga ca kutila umo mu lupwa acita ubulalelale!—Amapinda 17:21, 25.
IFYO ULUPWA LWINGABA NE NSANSA
20 Cilanguka ukupwisha amafya mu lupwa nga ca kutila mulekonka ifyo Baibolo isambilisha. Na kuba nga mulekonka uko kufunda e lyo ulupwa lwenu lwingaba ne nsansa. E ico, mwe balume, temweni abakashi benu, no kubasunga filya Yesu asungile icilonganino cakwe. Mwe bakashi nakileni abalume benu, pantu e mutwe, kabili pashanyeni umukashi wakampuka uwalondololwa pa Amapinda 31:10-31. Mwe bafyashi sambilisheni abana benu. (Amapinda 22:6) Mwe bashibo, ‘tungululeni bwino aba mu ng’anda yenu.’ (1 Timote 3:4, 5; 5:8) Na mwe bana, muleumfwila abafyashi benu. (Abena Kolose 3:20) Tapaba uwapwililika mu lupwa, pantu bonse tulalufyanya. E ico, bonse muleicefya, no kulomba ukwelelwa.
21 Cine cine, fingi ifyacindama ifyo Baibolo itufunda pa mikalile ya mu lupwa. Kabili ilatusambilisha na pa calo cipya ica kwa Lesa e lyo na pali paradaise umukaba abantu ba nsansa abakalapepa Yehova. (Ukusokolola 21:3, 4) Mwandini ku ntanshi kuli ifisuma ifiletulolela! Na pali nomba, kuti twakwata insansa mu lupwa nga tulekonka ifyo Lesa atufunda ifisangwa mu Cebo cakwe, Baibolo.
IFYO BAIBOLO ISAMBILISHA
- Abalume bafwile ukutemwa abakashi babo nge mibili yabo.—Abena Efese 5:25-29.
- Abakashi bafwile ukutemwa abana babo no kucindika abalume babo.—Tito 2:4, 5.
- Abafyashi bafwile ukutemwa, ukusambilisha no kucingilila abana babo.—Amalango 6:4-9.
- Abana bafwile ukuumfwila abafyashi babo.—Abena Efese 6:1-3.
* Ifingamwafwa ukucingilila abana fyaba mu cipandwa 32 mu citabo citila Sambilila Kuli Kasambilisha Mukalamba, icasabankanishiwa ne Nte sha kwa Yehova.
# Kano fye umufyashi nga aeba umwana ukucita ifyo ifunde lya kwa Lesa lyalesha, e lyo umwana engakaana ukumumfwila.—Imilimo 5:29.
Amepusho
1. Cinshi cingalenga ulupwa ukuba ulwa nsansa?
2. Pa kuti mube insansa mu lupwa kano twaishiba cinshi?
3. Bushe Baibolo ilondolola shani intendekelo ya lupwa lwa bantunse, kabili twaishiba shani ukuti ifyo ilanda fya cine?
4. (a) Bushe cinshi cila muntu mu lupwa engacita pa kuti ulupwa lube ne nsansa sana? (b) Cinshi tufwile ukwishibila ifyo Yesu alecita pa kuti mu lupwa mube insansa?
5, 6. (a) Cinshi abalume bafwile ukupashanishisha filya Yesu asungile icilonganino? (b) Cinshi tufwile ukucita pa kuti imembu shesu shilekelelwe?
7. Cinshi Yesu aletontonkanyapo, kabili ca kumwenako nshi alangile abalume?
8. (a) Cinshi twingasosela ukuti umulume “uwatemwa umukashi wakwe ali-itemwa umwine”? (b) Calola mwi ukulando kuti umulume no mukashi baba “umubili umo”?
9. Mibele nshi yakwete Yesu iyalumbulwa pa Abena Filipi 1:8, kabili cinshi abalume bafwile ukubela ne yi mibele ku bakashi babo?
10. Bushe Yesu alanga shani abakashi ifya kunakila?
11. Bushe umukashi afwile ukuba shani ku mulume wakwe, kabili finshi fingafuma muli iyo mibele?
12. Cinshi cishabipila umukashi ukulanda ifyo alefwaya mucinshi mucinshi?
13. (a) Cinshi ilembo lya muli Tito 2:4, 5 likoselesha abanakashi baupwa ukucita? (b) Cinshi Baibolo isosa pa kufuma ku cupo na pa kupwisha icupo?
14. Cinshi cilanga ukuti Yesu alebika amano ku bana, kabili cinshi abana bakabila ku bafyashi babo?
15. Cinshi abafyashi bengacita pa kucingilila abana babo?
16. Cinshi abafyashi bafwile ukusambilila ku fyo Yesu acitile ilyo abasambi balufyenye?
17. Bushe Yesu alangile shani ifyo abana bafwile ukuba?
18. Cinshi calengele Yesu aleumfwila Wishi wa mu muulu lyonse, kabili ni bani baba ne nsansa abana nga baleumfwila abafyashi babo pali lelo?
19. (a) Bushe Satana atunka shani abana? (b) Bushe abafyashi bomfwa shani abana babo nga bacita icabipa?
20. Pa kuti ulupwa lube ulwa nsansa, cinshi cila muntu afwile ukucita?
21. Fisuma nshi tulelolela ku ntanshi, kabili kuti twaba shani no lupwa lwa nsansa?


text:
ICIPANDWA 17
Palameni Kuli Lesa Mwi Pepo
Cinshi tufwile ukupepela?
Cinshi tufwile ukucita pa kuti Lesa omfwe amapepo yesu?
Bushe Lesa asuka shani amapepo yesu?
NGA kulinganya icalo ne myulu, icalo cinono sana. Na kuba kuli Yehova, “uwacitile umuulu na pano isonde,” inko shaba fye nge toni ilipona ku ca kutapilamo amenshi. (Amalumbo 115:15; Esaya 40:15) Lelo, Baibolo isosa ukuti: “Yehova ali mupepi kuli bonse abalilila kuli wene, kuli bonse abalilila kuli wene mu cishinka; ukufwaya kwa bamutiina, wene alakucita, ne nkuuta yabo ayumfwa.” (Amalumbo 145:18, 19) Tontonkanyeni pali ico! Kalenga wa maka yonse aba mupepi na ifwe kabili alakutika nga ‘twalilila kuli wene mu cishinka.’ Ukupepa kuli Lesa lipaalo icine cine!
2 Lelo, nga tulefwaya Yehova ukukutika ku mapepo yesu, tufwile ukupepa kuli wena ukulingana ne fyo afwaya. Nomba pa kuti twishibe ifya kupepa kano twaishiba ifyo Baibolo isambilisha pe pepo. Tufwile ukwishiba ifyo Amalembo yasosa pali uyu mulandu, pantu ipepo lilatwafwa ukupalama kuli Yehova.
CINSHI TUFWILE UKUPEPELA KULI YEHOVA?
3 Cimo ico tufwile ukupepela kuli Yehova ni co alatweba ukuti tulepepa kuli wena. Icebo Cakwe citukoselesha ukuti: “Mwisakamikwa nangu kamo, lelo muli fyonse lekeni ifya kulomba fyenu fiishibikwe kuli Lesa mu kupepa no kupaapaata pamo no kutootela; no mutende wa kwa Lesa uwacila amatontonkanyo yonse ukalinda imitima yenu na matontonkanyo yenu muli Kristu Yesu.” (Abena Filipi 4:6, 7) Cine cine, tatufwile ukusuula ili shuko lya kupepa ilyo Kateka Wapulamo uwa bubumbo atupeela!
4 Kabili tufwile ukupepa pantu ukupepa lyonse kuli Yehova kulakosha bucibusa bwesu na wena. Bacibusa ba cine cine tabalanshanya fye ilyo balekabila fimo. Lelo, ifibusa fya cine filatemwana, kabili bucibusa bwabo bulakosa ilyo balelanshanya ifyo batontonkanya, ifibasakamika ne fya ku mutima. Na bucibusa bwesu na Yehova Lesa e fyo bwaba. Muli cino citabo, namusambilila ifingi ifyo Baibolo isambilisha pali Yehova, ifyo aaba, ne fyo afwaya ukucita. Namusambilila no kuti Lesa wa cine cine. Ukupepa kulenga mwaeba Shinwe wa mu muulu ifyo mutontonkanya ne fya ku mutima wenu. Ukucite fyo kulamupalamika kuli Yehova.—Yakobo 4:8.
FINSHI FIFWAIKWA PA KUTI AMAPEPO YESU YOMFWIKE?
5 Bushe Yehova alomfwa amapepo yonse? Moneni ifyo aebele abena Israele bapondweke mu nshiku sha kwa Esaya. Atile: “Apo mufusho kupepa ine nshumfwa. Iminwe yenu yaisulamo imilopa.” (Esaya 1:15) E ico kanshi, fimo ifyo tucita kuti fyalenga Lesa akaana ukuumfwa amapepo yesu. Pa kuti Lesa omfwe amapepo yesu, kwaliba fimo ifyo tufwile ukucita.
6 Icikalamba cimo icifwaikwa, citetekelo. (Marko 11:24) Umutumwa Paulo alembele ukuti: “Ukwabula icitetekelo [Lesa] te kuti ateemunwe, pantu uupalamina kuli Lesa afwile ukusumina ukuti e ko aba no kuti aba kalambula wa bamufwaisha.” (AbaHebere 11:6) Ukuba ne citetekelo te kwishiba fye ukuti Lesa e ko aba no kuti alomfwa no kwasuka amapepo. Icitetekelo cimonekela ku micitile yesu. Imikalile yesu iya cila bushiku ifwile ukulanga bwino bwino ukuti twalikwata icitetekelo.—Yakobo 2:26.
7 Yehova na kabili afwaya abantu ukuicefya pa kupepa kabili afwaya balepepa ukufuma pa nshi ya mutima. Bushe kwena tatufwile ukuicefya ilyo tulelanda na Yehova? Abantu nga bakwata ishuko lya kulanda ne mfumu nelyo kateka, balanda mucinshi mucinshi, apo baleshiba ukuti balelanda no muntu uwacindama sana. Bushe ifwe tatufwile no kucilapo ukuba no mucinshi ilyo tulelanda na Yehova? (Amalumbo 138:6) Na kabushe, ni “Lesa Uwa maka yonse.” (Ukutendeka 17:1) Nga tulepepa kuli Lesa, imilandile yesu ifwile ukulanga ukuti natuicefya kuli wena pantu natwishiba ukuti tulepepa kuli mulopwe. Ukuicefya kwa musango yo kukalenga twalapepa ukufuma pa nshi ya mutima, te kupepa amapepo yamo yene lyonse fye.—Mateo 6:7, 8.
8 Cimbi icifwaikwa pa kuti Lesa omfwe amapepo kucita ifilingene na mapepo yesu. Yehova afwaya tulebombesha ukucita ifilingene ne co tulepepela. Ku ca kumwenako, nga twapepa ukuti, “Tupeeleni leelo ica kulya cesu ica buno bushiku,” tufwile ukubombesha incito yonse iyo tulebomba. (Mateo 6:11; 2 Abena Tesalonika 3:10) Nga twapepa ukuti atwafwe ukucimfya imisango yabipa, tufwile ukucenjela pa kuti twataluka ku fingalenga twaeshiwa. (Abena Kolose 3:5) Twalanda pa fifwaikwa pa kuti amapepo yesu yomfwike, lekeni nomba twasuke na mepusho abantu bepusha pe pepo.
UKWASUKA IFYO ABANTU BEPUSHA PE PEPO
9Ni kuli ani tufwile ukupepa? Yesu asambilishe abakonshi bakwe ukupepa kuli “Shifwe wa mu muulu.” (Mateo 6:9) Kanshi tufwile ukupepa kuli Yehova Lesa eka. Lelo, Yehova alafwaya ukuti tucindike icifulo ca Mwana wakwe, Yesu Kristu. Nga filya twasambilile mu Cipandwa 5, Yesu atuminwe pano isonde ku kuba icilubula ca kutupususha ku lubembu ne mfwa. (Yohane 3:16; Abena Roma 5:12) E wasalwa ukuba Shimapepo Mukalamba kabili Kapingula. (Yohane 5:22; AbaHebere 6:20) E ico, Amalembo yatweba ukupepa ukupitila muli Yesu. Umwine asosele ukuti: “Nine nshila ne cine no bumi. Takuli uwisa kuli Tata kano aishila muli ine.” (Yohane 14:6) Pa kuti amapepo yesu yomfwike, tufwile ukupepa kuli Yehova ukupitila mu Mwana wakwe.
10Bushe tufwile ukucita fimo ifyaibela pa kupepa? Iyo. Yehova talanda ifyo tufwile ukucita amaboko, nelyo nga tufwile ukwikala atemwa ukwiminina pa kupepa. Baibolo isambilisha ukutila kuti mwapepa namwikala, namukontama, namufukama nelyo namwiminina. (1 Imilandu 17:16; Nehemia 8:6; Daniele 6:10; Marko 11:25) Tacacindama ukucita fimo ifyaibela pa kuti abantu bamone, lelo icacindama mutima. Na kuba, mu mikalile yesu iya cila bushiku, na lintu kwaima ubwafya, kuti twapepela mu mutima konse uko tuli. Yehova alomfwa amapepo ya musango yo nangu ca kutila abo tuli na bo tabomfwileko.—Nehemia 2:1-6.
11Finshi twingapepela? Baibolo ilondolola ukuti: “Te mulandu ne co twalomba icilingene no kufwaya kwakwe, [Yehova] alatuumfwa.” (1 Yohane 5:14) Kanshi kuti twalanda pali conse ico tulefwaya kulila fye cilingene no kufwaya kwa kwa Lesa. Bushe alafwaya ukuti mu mapepo yesu tulelanda pa filetusakamika? Ee! Ukupepa kuli Yehova kuti kwaba kwati kulanda na cibusa mwatemwa sana. Kuti twaeba Lesa conse ukwabula umwenso, ‘ukumupongolwela ifya mu mitima yesu.’ (Amalumbo 62:8) Cisuma ukulomba umupashi wa mushilo, pantu ukatwafwa ukucita icalungama. (Luka 11:13) Na kabili kuti twalomba ukuti twafwiwe ukusala bwino ifya kucita no kuti tube na maka ya kushipikisha ubwafya. (Yakobo 1:5) Nga twabembuka, tufwile ukulomba ukuti atwelele ukupitila mwi lambo lya kwa Kristu. (Abena Efese 1:3, 7) Lelo, kwena mu mapepo yesu, tatufwile ukulanda fye pa fyesu. Tufwile ukupepelako na bantu bambi, aba mu lupwa lwesu e lyo na bakapepa banensu.—Imilimo 12:5; Abena Kolose 4:12.
12 Ifya kwa Yehova Lesa e fifwile ukube fya ntanshi mu mapepo yesu. Ukwabula no kutwishika tufwile ukumutasha no kumulumbanya ukufuma pa nshi ya mutima pa busuma bwakwe. (1 Imilandu 29:10-13) Mwi pepo lya kwa Yesu ilya cilangililo, ilyalembwa pali Mateo 6:9-13, atufundile ukupepa ukuti ishina lya kwa Lesa lishishiwe, e kuti, libe ilyashila, nelyo ilya mushilo. Akonkeshepo ukuti tufwile ukupepa ukuti Ubufumu bwa kwa Lesa bwise, no kufwaya kwakwe kucitwe pano nse nga mu muulu. Pa numa ya kulanda pali iyi milandu yacindama iyakuma Yehova, e lyo Yesu alandile pa fyo umuntu akabila. Na ifwe nga twabika ifya kwa Lesa pa ntanshi mu mapepo yesu, tulanga ukuti tatusakamana fye ifyesu.
13Bushe amapepo yesu yafwile ukulepa shani? Baibolo tayalanda ifyo amapepo yesu nelyo aya pa cintubwingi yafwile ukulepa. Ipepo kuti lyaba ilipi, nga umuntu alepepa pa kulya, nelyo ilitali nga umuntu alepongolwela Yehova ifya mu mutima. (1 Samwele 1:12, 15) Lelo Yesu alikalipile abaleimona ukuti balilungama sana ica kuti balepepa amapepo ayatali aya kuilanga ku bantu. (Luka 20:46, 47) Amapepo ya musango yo tayatemuna Yehova. Icacindama kupepa ukufuma pa nshi ya mutima. E ico, ipepo kuti lyaba ilipi nelyo ilitali ukulingana ne fyo tulekabila nelyo ifilecitika.
14Miku inga tufwile ukupepa? Baibolo itukoselesha ‘ukuba no mute mu kupepa’ no ‘kukanaleka ukupepa.’ (Mateo 26:41; Abena Roma 12:12; 1 Abena Tesalonika 5:17) Kwena, aya mashiwi tayalolele mu kuti tufwile ukwikalila fye ukupepa kuli Yehova. Lelo, Baibolo iletukoselesha ukupepa lyonse, ukutwalilila ukutasha Yehova pa fisuma atucitila no kucetekela wena ukututungulula, ukutukoselesha no kutukosha. Bushe tatusekelela ukwishiba ukuti Yehova tatupimina ifyo amapepo yesu yafwile ukulepa nelyo imiku tufwile ukulanda nankwe? Nga tulatasha icine cine pe shuko lya kupepa, tukalapepa kuli Shifwe wa mu muulu lyonse.
15Cinshi tufwile ukusosela ukuti “Ameni” pa mpela ye pepo? Ishiwi lya kuti “ameni” lyalola mu kuti “ca cine,” nelyo “nacibe ifyo fine.” Ifyaba mu Amalembo filanga ukuti calicindama ukusosa ukuti “Ameni” pa mpela ye pepo lyenu nelyo ilyo umuntu umbi apwa ukupepa. (1 Imilandu 16:36; Amalumbo 41:13) Nga twasosa ati “Ameni” ilyo twapwa ukupepa, tulosha mu kuti ifyo twalanda fyafuma pa nshi ya mutima. Nga muntu umbi apepa, nga twatila “Ameni,” mu mutalalila nelyo mwi shiwi lyumfwika, ninshi twasuminisha ifyo alanda.—1 Abena Korinti 14:16.
IFYO LESA AASUKA AMAPEPO YESU
16 Bushe Yehova cine cine alasuka amapepo? Ee alasuka! Twalicetekela sana ukuti ‘uumfwo kupepa’ alasuka amapepo ayo abantu abengi nga nshi bapepa ukufuma pa nshi ya mutima. (Amalumbo 65:2) Yehova kuti ayasuka amapepo yesu mu nshila shalekanalekana.
17 Yehova alaasukila amapepo muli bamalaika bakwe na babomfi bakwe pano isonde. (AbaHebere 1:13, 14) Kwaba abantu abengi abapepele kuli Lesa ukuti abafwe ukumfwikisha Baibolo kabili pa numa ya kupepa, no mubomfi wa kwa Yehova abatandalila. Ifya musango yo filanga fye ukuti bamalaika e batungulula umulimo wa kushimikila abantu pa Bufumu. (Ukusokolola 14:6) Pa kwasuka amapepo tupepa ilyo tulekabila fimo, Yehova kuti alenga Umwina Kristu munensu atwafwa.—Amapinda 12:25; Yakobo 2:16.
18 Yehova Lesa na kabili alasukila amapepo mu mupashi wakwe uwa mushilo e lyo na mu Cebo cakwe, Baibolo. Nga twapepa ukuti atwafwe ukukananenuka ilyo twaeshiwa, kuti atulanga ifya kucita no kutupeela amaka ukupitila mu mupashi wakwe uwa mushilo. (2 Abena Korinti 4:7) Ilingi line nga twapepa ukuti Lesa atutungulule mu mulandu umo, tusanga icasuko mu Baibolo, umo Yehova atweba ifya kucita. Tulasanga amalembo yatwafwa ukwiluka ifya kucita, ilyo tulesoma Baibolo na lintu tulebelenga impapulo sha Bwina Kristu, pamo nga cino citabo. Amalembo yamo ayengatwafwa kuti yalandwapo pa kulongana kwa Bwina Kristu nelyo mu fyebo fya baeluda batusakamana mu cilonganino.—Abena Galatia 6:1.
19 Nga camoneka kwati Yehova akokola ukwasuka amapepo yesu, te kutila nafilwa ukwasuka. Lelo, tufwile ukwibukisha ukuti Yehova aasuka amapepo ukulingana no kufwaya kwakwe kabili pa nshita yakwe iyalinga. Alishiba ifyo tukabila ne fya kucita pali uko kukabila ukucila ne fyo fwe bene twaishiba. Ilingi line alatuleka ‘twatwalilila ukulomba, ukufwaya no kukonkonsha.’ (Luka 11:5-10) Nga twatwalilila ukucite fyo tulanga Lesa ukuti tulefwaisha ico cintu no kuti icitetekelo cesu calikosa. Kabili Yehova kuti ayasuka amapepo yesu ukwabula no kuti twishibe. Ku ca kumwenako, pa kwasuka amapepo tupepa ilyo twayeshiwa, napamo te kuti afumyepo ubo bwafya, lelo kuti atupeela fye amaka pa kuti tushipikishe ubo bwafya.—Abena Filipi 4:13.
20 Mwandini tulatasha ukuti Kabumba wa myulu aba mupepi na bonse abapepa kuli wena ukulingana ne fyo afwaya! (Amalumbo 145:18) Shi natulepepa lyonse kuli Yehova apo ipepo lipaalo ilyo atupeela. Nga twacite co, tukatwalilila ukupalama kuli Yehova, Uumfwa amapepo, ne co cikatuletela insansa.
IFYO BAIBOLO ISAMBILISHA
- Ukupepa lyonse kuli Yehova kulatupalamika sana kuli wena.—Yakobo 4:8.
- Pa kuti Lesa omfwe amapepo yesu, tufwile ukuba ne citetekelo pa kupepa, ukuba abaicefya no kupepa ukufuma pa nshi ya mutima.—Marko 11:24.
- Tufwile ukupepa kuli Yehova eka fye ukupitila mu Mwana wakwe.—Mateo 6:9; Yohane 14:6.
- Yehova, ‘Uumfwo kupepa’ abomfya bamalaika bakwe, ababomfi bakwe aba pano isonde, umupashi wakwe uwa mushilo, ne Cebo cakwe ukwasuka amapepo.—Amalumbo 65:2.
Amepusho
1, 2. Cinshi twingasosela ukuti ipepo lipaalo icine cine, kabili cinshi tufwile ukwishibila ifyo Baibolo isambilisha pe pepo?
3. Cinshi ukupepa kuli Yehova kwacindamina?
4. Bushe ukupepa lyonse kuli Yehova kukosha shani bucibusa bwesu nankwe?
5. Cinshi cilanga ukuti Yehova tomfwa amapepo yonse?
6. Pa kuti Lesa omfwe amapepo yesu, cinshi cimo icikalamba icifwaikwa, kabili kuti twalanga shani ukuti twalikwata ico cintu?
7. (a) Cinshi tulingile ukubela no mucinshi ilyo tulepepa kuli Yehova? (b) Ilyo tulepepa kuli Lesa, kuti twalanga shani ukuicefya no kuti tulelanda ukufuma pa nshi ya mutima?
8. Kuti twacita shani ifilingene na mapepo yesu?
9. Ni kuli ani tufwile ukupepa kabili kupitila muli ani?
10. Mulandu nshi bashatwebela ifyo tufwile ukucita pa kupepa?
11. Finshi fimo ifyesu ifyo tufwile ukulandapo mu mapepo yesu?
12. Kuti twabika shani ifya kwa Shifwe wa mu muulu pa ntanshi mu mapepo yesu?
13. Cinshi Amalembo yalanda pa fyo amapepo ayo Lesa omfwa yalingile ukulepa?
14. Bushe Baibolo ilosha mwi ilyo itukoselesha ‘ukupepa no kukanaleka’ kabili cinshi twingabela ne nsansa pali ico?
15. Cinshi tufwile ukusosela ukuti “Ameni” nga twapwa ukupepa ilyo tuli fweka na ilyo tuli pa cintubwingi?
16. Cinshi twingacetekela pa mapepo?
17. Cinshi twingasosela ukuti Lesa alasuka amapepo ukupitila muli bamalaika bakwe na mu babomfi bakwe aba pano calo?
18. Bushe Yehova abomfya shani umupashi wakwe uwa mushilo ne Cebo cakwe pa kwasuka amapepo ya babomfi bakwe?
19. Cinshi tufwile ukwibukisha nga limo limo camoneka kwati amapepo yesu tayaswikwe?
20. Cinshi tufwile ukulapepela lyonse?


text:
NGAZI YAMULINDIZI (YAKWIIYA) SEPTEMBER 2014
Magazini eeyi ijisi zibalo zyakwiiya kutalikila mu October 27 kusikila mu November 30, 2014.
Sena Mulasolekesya Kusika Azyeelelo ‘Zyamulimo Mubotu’?
Ninzila nzi mbotu yakusika azyeelelo?
Sena Mulisinizyide Kuti Muli Mukasimpe? Alimwi Nkaambo Nzi Ncomusinizyide Boobo?
Cibalo eeci cilabandika twaambo bantu ncobaambila kuti Bakamboni ba Jehova bali mukasimpe. Alimwi tulalanga-langa twaambo Bakamboni ncobasinizyide kuti bali mukasimpe.
Amubelekele Leza Cakusyomeka Nokuba Kuti Kuli “Mapenzi Manji”
Toonse tulasikilwa mapenzi akaambo kakuti tukkala munyika ya Saatani. Ninzila nzi zimwi Saatani zyabelesya kutulwana? Mbuti mbotukonzya kulibambila kujatikizya nzila eezyo?
Nobazyali
—Amubeembele Bana Banu
Bazyali bajisi mukuli wakukomezya bana babo “mululayo lwa Jehova akubayiisya kutobela mizeezo yakwe.” (Baefeso 6:4) Cibalo eeci cilabandika nzila zyotatwe bazyali mbobakonzya kweembela bana babo kutegwa bamuyande Jehova.
Mibuzyo Yabasikubala
Sena ncolyaamba Bbaibbele mu Intembauzyo 37:25 amulugwalo lwa Matayo 6:33 cipandulula kuti Jehova takonzyi kulekela Munakristo kufwa nzala?
Lufwu, Sinkondo Wamamanino, Wanyonyoonwa
Lufwu alimwi azintu zyoonse zileta lufwu zilabapenzya kapati bantu. Nkaambo nzi bantu balafwa? Ino lufwu ‘sinkondo wamamanino uyoonyonyoonwa buti’? (1 Bakolinto 15:26) Amubone bwiinguzi mbobutondezya bululami bwa Jehova, busongo alimwi kwaambisya luyando lwakwe.
Amubayeeye Aabo Ibabeleka Mulimo Waciindi Coonse
Bakombi ba Jehova banji balabeleka canguzu mumulimo waciindi coonse. Ncinzi ncotukonzya kucita kutegwa ‘kamuyeeya milimo yabo yalusyomo akubeleka kwabo kwaluyando’?


text:
ABACAICE BEPUSHA UKUTI
Bushe Nininga Ukutampa Ukwishishanya?
Bushe ukwishishanya e kuti shani?
Nga uli mukashana e lyo libili libili uleba no mulumendo umo ifi, bushe ninshi muleishishanya?
Nga mwalitemwana no yo mulumendo, e lyo cila bushiku mulatumishanya amameseji no kulanda sana nankwe pa foni, bushe ninshi muleishishanya?
Nga lyonse ilyo muli ne fibusa, imwe mwalitemwa ukuipaatula ku banenu mwaikala babili, bushe ninshi muleishishanya?
Ukwabula no kutwishika, tacacikukosela ukwasuka icipusho ca kubalilapo. Lelo nalimo, tawacasuka apo pene fye icipusho calenga bubili na butatu. Bushe ukwishishanya e kuti shani?
Nga ca kuti umulumendo no mukashana nabatemwana e lyo baleba na pamo, ninshi baleishishanya.
Kanshi icasuko kuli yalya mepusho yatatu ni ee. Nga umulumendo no mukashana nabatemwana e lyo balelanshanya libili libili, nampo nga ni pa foni nelyo pa kanwa nkati, pa cintubwingi nelyo mu bumfisolo, ninshi baleishishanya.
Mulandu nshi kubela ukwishishanya?
Ukwishishanya kulalenga umulumendo no mukashana baishiba nga kuti baupana. Uyu e mulandu kubela ukwishishanya.
Ca cine ukuti abanobe bamo tabacindika ukwishishanya. Nalimo bomfwa fye bwino ukupanga icibusa no mulumendo nelyo umukashana, lelo tabatontonkanya pa kuupana. Bamo kuti nalimo bafwaya fye ukulamonekela ku cintubwingi no yo muntu pa kuti fye balemoneka kwati balicindama.
Lelo ilingi line, icibusa ca musango yu tacikokola. Heather atile: “Abengi abatampa ukwishishanya ninshi bali abaice balafipwisha pa numa fye ya mulungu umo nelyo ibili. Bamona kwati ukwishishanya kwangala fye, kabili ici kuti calenga ifyupo fikalepwa ku ntanshi.”
Ukwishishanya kulakuma sana umuntu, nga kwapwila pa kati kulakalifya umutima. Kanshi ilyo taulatendeka, ulingile ukushininkisha ukuti nawishiba bwino ico ulecita.
Tala tontonkanya pali ici cipusho: Bushe kuti watemwa umuntu ukulakwangasha fye kwati ni filya abaice bangasha icintu ico bengapoosa inshita iili yonse? Nga te kuti utemwe, ninshi na iwe taulingile ukucita ifyo ku banobe! Baibolo itile mu kutemwa “tamwaba ukucita ifishayana.”
Chelsea atile: “Limo limo ntontonkanya ukuti ukwishishanya kwangala fye, lelo te fyo caba pantu umunobe ena kuti aletontonkanya ukuti mukopana.”
Ifyo wingacita: Nga ulefwaya ukuipekanya bwino ilyo taulatendeka ukwishishanya, belenga 2 Petro 1:
Bushe ninkula uwa kuti ntampe ukwishishanya?
Bushe uletontonkanya ukuti abantu balingile ukuba ne myaka inga pa kuti atendeke ukwishishanya?
Nomba ipusha abafyashi bobe ici cine cipusho.
Kwena, imyaka uletontonkanya nalimo kuti yapusana ne yalanda abafyashi bobe. Nelyo limbi kuti yaba imo ine! Nalimo na iwe waba pa bacaice aba amano, abashifwaya ukutampa bwangu ukwishishanya ukufikila bakula.
Ifi e fyo Danielle, uwa myaka 17 acitile. Atile: “Ifyo ntontonkanya pa fyo umwaume ningatemwa ukulaishishanya nankwe alingile ukuba, fyalipusana sana ne fyo naletontonkanya imyaka ibili iyapita. Nangu fye ni pali ino nshita, imona kwati nshilingile ukutampa ukwishishanya. Nga papitako imyaka, namona bwino bwino ukuti nomba ninkula, e lyo nkatampa ukwishishanya.”
Kwaliba umulandu na umbi cawamina ukulolela. Ilyo Baibolo ilanda pa nshita abacaice baba sana no lunkumbwa ulwa banakashi nangu abaume, ibomfya amashiwi ya kuti “umushinku wa bwaice.” (1 Korinti 7:36) Nga ca kuti uli mu mushinku wa bwaice e lyo watampa ukwishishanya, insuna kuti yalenga wacita ubulalelale.
Abanobe kuti bamona kwati ukucite fi takwalubana. Abengi kuti bafwaya ukulaalapo no mwaume nelyo umwanakashi. Nomba iwe taulingile ukutontonkanya ifyo! (Abena Roma 12:2) Na kuba, Baibolo ikufunda ukuti ufwile ‘ukufulumuka ubulalelale.’ (1 Abena Korinti 6:18) Nga walolela e lyo wafika na pa mushinku wa bukalamba, kuti ‘watalusha ububi ku mubili obe.’
Mulandu nshi ningile ukulolelako?
Ukukupatikisha ukutendeka ukwishishanya kuti twakupashanya ku kukupatikisha ukulemba amashindano aya cisambililo ico ushaishiba bwino. Ukwabula no kutwishika ico te kuti ciwame! Ulingile ukupoosa inshita iikalamba ukubelenga ico cisambililo pa kuti wingapaasa amashindano.
E fyo no kwishishanya kwaba.
Ukwishishanya te kwangala fye. Kanshi ilyo ushilatendeka ukwishisha, ulingile ukusambilila ifya kupanga no kusunga ifibusa kwati ni filya wingabelenga icisambililo ilyo ushilatampa ukulemba amashindano. Ukusambilila ifya kupanga no kusunga ifibusa kwalicindama sana.
Ku ntanshi, ukasanga umuntu uo ukatemwa, uukaba cibusa obe uwa cine cine. Na kuba, pa kuti abantu bakabe ne nsansa mu cupo bafwile ukuba ifibusa.
Ukulolela mpaka wakula takwakakupoke ubuntungwa. Lelo kukalenga ukabe no buntungwa bwa ‘kusekelela ilyo ucili umulumendo.’ (Lukala Milandu 11:9) Kabili ukakwata ne nshita ya kuwamyako imibele yobe, e lyo ne cacindamisha, bucibusa bobe na Lesa bukakoselako.
Lelo, ilyo ulelolela ukuti ukulileko, kuti uleipakisha ukwangalila capamo na balumendo nelyo abakashana. Nomba kuti wacita shani pa kuti uleangalila capamo bwino nabo? Kuti muleangalila capamo nga pali ilyo ibumba pali na bakalamba. Tammy atile: “Ukwangala kwa musango yu kulawama sana. Cisuma ukukwata abanobe abengi.” Monica na o atile: “Ukwangalila capamo mwi bumba kulawama sana pantu kulenga waishiba bwino ifyo abantu abengi baaba.”
Nomba nangu ni lintu uli pe bumba e lyo walabika fye amano ku muntu umo ukwabula ukutekanya, nalimo kuti wailetela amalangulushi ku ntanshi. Kanshi ulingile ukulolela wakulako, pa kuti wasambilila ne fya kupanga no kusunga ifibusa. Ku ntanshi nga wafwaya ukutendeka ukwishishanya, ukaishiba bwino kabili ukeshiba ne fyo wingatemwa umuntu wingopana nankwe alingile ukuba.


text:
Bushe Ukucula Kukatala Akupwa?
Bushe kuti mwayasuka ukuti . . .
ee?
awe?
nalimo?
IFYO BAIBOLO ILANDA
“Lesa . . . akafuuta ifilamba fyonse ku menso yabo, ne mfwa tayakabeko na kabili, takwakabe ukucula, ukuloosha, nangu ukukalipwa.”—Ukusokolola 21:3, 4, e fyo calembwa muli Baibolo ya Contemporary English Version.
UBUSUMA BWABA MU KUSUMINA IFYO BAIBOLO ILANDA
Tuleshiba ukuti Lesa te ulenga ukuti tuleba na mafya.—Yakobo 1:13.
Tulasansamushiwa pantu tuleshiba ukuti Lesa alomfwa ububi nga amona tulecula.—Sekaria 2:8.
Tulakwata isubilo lya kuti ukucula konse kukapwa.—Amalumbo 37:9-11.
BUSHE KUTI TWASUMINA IFYO BAIBOLO ILANDA?
Ee, pantu kwaliba ifintu fibili ifingalenga ukuti tusumine:
Lesa tomfwa bwino abantu nga balecula no kufyengwa. Belengeni ifyo Yehova Lesa aumfwile ilyo abantu bakwe balebacusha. Baibolo itila Lesa alyumfwile ububi pa fyo “balebacusha.”—Abapingushi 2:18, e fyo calembwa muli Baibolo Amalembo ya Calo Cipya.
Lesa tatemwa nga amona bamo balecusha abantu banabo. Ku ca kumwenako, Baibolo itila Lesa alipata “iminwe iisumya umulopa wa kaele.”—Amapinda 6:16, 17.
Bonse fye Lesa alatubikako amano. Nga filya fine umuntu eshiba ‘icikuko cakwe no kukalipwa kwakwe,’ e fyo na Yehova eshiba ukukalipwa kwa muntu.—2 Imilandu 6:29, 30.
Yehova nomba line akabomfya Ubufumu bwakwe ukupwisha ukucula kwa muntu umo umo. (Mateo 6:9, 10). Pali ino nshita Yehova alasansamusha abantu abafwaya ukumwishiba.—Imilimo 17:27; 2 Abena Korinti 1:3, 4.
IFYO MULINGILE UKULATONTONKANYAPO
Mulandu nshi Lesa asuminishisha ukucula?
Baibolo ilasuka ici cipusho pa ABENA ROMA 5:12 na pali 2 PETRO 3:9.


text:
KUBUZYA-BUZYA | BA FRÉDÉRIC DUMOULIN
Syaazibwene Muzyakupanga-panga Ulapandulula Mbwaakatalika Kusyoma Muli Leza
Kwamyaka iili mbwiibede, ba Frédéric Dumoulin bakabeleka mucibeela cabasikuvwuntauzya misamu ku Ghent University mu Belgium. Aciindi cimwi tiibakali kusyoma kuti kuli Mulengi. Pele mukuya kwaciindi ba Frédéric bakatalika kusyoma kuti Leza ngowakalenga buumi. Mpoonya mbokunga lino Mbaakamboni ba Jehova, balembi ba Sinsimuka! bakababuzya kujatikizya mulimo wabo alimwi ambobakatalika kusyoma muli Leza.
Sena kuli mbomwakagwasyigwa acikombelo nomwakali bana?
Inzya. Bamaama bakali ba Katolika. Pele nindakabala makani aajatikizya mboceendelezyegwa cikombelo eeci, ndakatyompwa kapati cakuti tiindakacili kuyanda kumvwa makani aali woonse aajatikizya cikombelo. Alimwi ndakabala amakani aazikombelo zitali zya Bunakristo amwalo ndakajana kuti kunyina bubotu buli boonse pe. Nindakajisi myaka yakuzyalwa iili 14, ndakali kuyeeya kujatikizya kuvwula kwalweeno lwakali muzikombelo kuti ncitondezyo cakuti Leza tako. Aboobo, nindakayiisyigwa njiisyo yakusanduka kwazintu kucikolo, ndakabona kuti buumi bwakazwa kuzintu zimwi.
Ino mwakatalika buti kwiikkomanina sayaansi?
Nindakajisi myaka yakuzyalwa iili ciloba, ndakapegwa microscope, icibelesyo cibelesyegwa kubona tuntu tusyoonto kapati calo icakali kundikkomanisya kusobanya. Zimwi ziindi ndakali kwiibelesya kulanga-langa tuuka tugambya, mbuli nkonkolekwa.
Ino mwakatalika buti kwaakkomanina makani aajatikizya matalikilo abuumi?
Nindakajisi myaka yakuzyalwa iili 22, ndakaswaangana asyaazibwene musayansi umwi iwakali Kamboni wa Jehova. Wakali kusyoma kuti Leza ngowakalenga buumi. Eeci cakandigambya kapati. Alimwi ndakali kuyeeya kuti ndilakonzya kumutondezya kuti zintu nzyasyoma bwakali bufwuba-fwuba. Pele icakandigambya ncakuti, mibuzyo yangu wakayiingula munzila iilimvwisya. Eeci cakapa kuti ndibe aaluyandisisyo lwakuzyiba bantu basyoma muli Leza.
Nikwakainda myezi misyoonto buyo, ndakaswaangana a Kamboni uumbi iwakajisi luzyibo mumakani aabusilisi. Ciindi naakalyaaba kundipandulwida zintu nzyasyoma, ndakazumina nkaambo ndakali kuyanda kuzyiba ikaambo bantu ncobasyoma muli Leza. Alimwi ndakali kuyanda kumubelekela akaambo kanguzu nzyajisi.
Sena mwakamutondezya kuti wakalisweekede?
Peepe. Muciindi caboobo, ndakatalika kuvwuntauzya njiisyo zijatikizya matalikilo aabuumi. Pele icakandigambya ncakuti, basyaazibwene bazyibidwe kapati musayaansi alimwi ibalemekwa baamba kuti nokaba kaseelo ikakatazya kapati kumvwisya kunyina nokakapangwa kuzwa kuzintu zizwa waano anyika pe. Bamwi bayeeya kuti tuseelo tuli boobu twakazwa buyo mumulenga-lenga. Bantu balakazyanya kapati kujatikizya buumi mbobwakatalika.
Sena kuli makani ngomwakazuminana?
Icigambya ncakuti, bunji bwabasayaansi munzila imwi balazumina kuti zintu zimwi nzezyakapa kuti buumi butalike kuzwa kuzintu zitaponi. Ndakatalika kulibuzya kuti, ‘Ikuti kabatazyi kujatikizya mbobwakatalika buumi kakunyina Mulengi, mbuti mbobakonzya kusinizya kuti zintu nzyobayeeyela zyamasimpe?’ Aboobo ndakalanga-langa ncolyaamba Bbaibbele kujatikizya matalikilo aabuumi.
Ino mwakatalika kulibona buti Bbaibbele?
Mbozyakali kuyaabuvwula nzyondakali kwiiya kuzwa mu Bbaibbele, ndakazyiba kuti nzyolyaamba nzyamasimpe. Mucikozyanyo, basayaansi bakabuzyiba ino-ino bumboni butondezya kuti bubumbo bulijisi matalikilo. Pele kapango kakusaanguna kamu Bbaibbele, ikakalembwa myaka iili 3,500 yainda, kaamba kuti: “Kumatalikilo Leza wakalenga ijulu anyika.” * Aboobo ndakabona kuti kufwumba makani ngolyaamba Bbaibbele aajatikizya sayaansi, aliluzi.
Ndakabona kuti kufwumba makani ngolyaamba Bbaibbele aajatikizya sayaansi, aliluzi
Sena luzyibo lwanu musayaansi lwakapa kuti cimuyumine kusyoma muli Leza?
Peepe. Nindakatalika kusyoma muli Leza, ndakalimanizyide kale myaka yotatwe kwiiya sayaansi kuyunivesiti. Kuzikusika lino, mbondiyaabuzumanana kwiiya mbozyakalengwa zintu, ndilasyoma kuti kuli Mulengi.
Sena inga mwapa cikozyanyo?
Inzya. Ndakaiya kujatikizya nguzu nzyoijisi misamu buyo alimwi ayeeyo iikola kuzintu zipona. Cintu cindikkomanisya kapati nkubona mbuli bongo mbobukwabililwa kuzwa kuzintu zinyonyoona alimwi atuzunda. Kuli cintu cikwabilila kutegwa bulowa bwesu kabwaandaanizyigwa kumaseelo aakubongo.
Ino ncinzi cigambya kujatikizya cintu eeco cikwabilila?
Kwamyaka minji yainda, basikuvwuntauzya bakajana kuti izintu zinjila munsinga zyabulowa, zilamwaika mumubuli woonse, kunze buyo lyakubongo alimwi amumoongola. Makani aaya akandigambya kapati, nkaambo tusinga tusyoonto-syoonto tulatola bulowa mumaseelo oonse aakubongo. Maseelo oonse aakubongo alasalazyigwa, kusaninwa, alimwi alatambula muya wa oxygen kwiinda mubulowa. Aboobo, ino mbuti bulowa bwesu mbobwaandaanizyigwa kuzwa kumaseelo aakubongo? Aaya makani kunyina naakazyibidwe kwamyaka minji.
Ino mbuti mbocibeleka cintu eeco cikwabilila zintu zimwi kuti kazitasiki kubongo?
Nsinga zyabulowa tazili mbuli tupila twacipulasitiki twalo twaandaanya zintu zili anze alimwi azyeezyo izili mukati. Nsinga zyabulowa zipangidwe aamaseelo. Aaya maseelo alazumizya zintu zimwi alimwi atuzunda tumwi kunjila mulingawo. Pele, maseelo aali munsinga zyabulowa zyakubongo aliindene kapati. Nkaambo alo aliswaanganizyidwe kabotu-kabotu. Maseelo aaya alimwi ambwaaswaanganizyidwe alagambya kapati. Maseelo aaya apangidwe munzila yakuti zintu zimwi mbuli muya wa oxygen, carbon dioxide alimwi a glucose zilainda akati kansinga zyabulolwa akusika kubongo. Pele zibeela zimwi mbuli, ma proteins, alimwi amaseelo amwi tazisiki kubongo. Aboobo cikwabililo cabulowa bwakubongo cilabeleka munzila iipa kuti kacicikonzya kupanga nguzu zyakukwabilila. Kulindime, zintu zipangidwe munzila iili boobu tiizyakasanduka buya pe.
^ par. 16 Matalikilo 1:1.


text:
Ino Inga Ndacita Buti Kutegwa Kandipa Kucikolo?
Nzyomukonzya kucita
Kamuyeeya zyintu zili kabotu! Mutalibikki muntenda kwiinda mukuyeeya kuti tamukonzyi kuzwidilila. Ciindi nomulimvwa kutyompwa akaambo kamizeezo iitali kabotu kujatikizya zyintu nzyomutakonzyi kucita, kamuyeeya zyintu zili kabotu. Mucikozyanyo, ciindi bantu nibakamusampaula mwaapostolo Paulo, (ambweni cakumutamikizya) akaambo kambwaakali kwaambaula, wakabaingula kuti: “
Nokuba kuti tandicizyi kwaambaula, mubwini luzyibo lwalo ndilijisi.” (2 Bakolinto 10:10; 11:6) Paulo wakalizizyi zyintu nzyaatakali kukonzya kucita. Pele alimwi wakalizizyi zyintu nzyaakali kukonzya kucita. Ino nywebo? Nzyintu nzi nzyomukonzya kucita? Ikuti kamutazizyi, mulakonzya kubuzya muntu mupati kuti amugwasye. Mulongwe uuli boobu ulakonzya kumugwasya kuzyiba zyintu nzyomukonzya kucita alimwi akuzibelesya kabotu.
Amube aacilengwa cibotu cakubala. Kunyina nzila mfwaafwi yakuti muzwidilile kucikolo. Nolilampa, muyooyandika kubala. Masimpe ngakuti, bbala eeli lilakonzya kuti kalitakkomanisyi kulimvwa. Pele, kubala kulagwasya. Mubwini, kwiinda mukusoleka, mulakonzya kutalika kukukkomanina. Nokuba boobo, kutegwa mube acilengwa cibotu cakubala, mweelede kucibelesya kabotu ciindi canu. Kamuyeeya kuti—kubala ceelede kuba cintu cakusaanguna. Masimpe, Bbaibbele lyaamba kuti kuli ‘
ciindi cakuseka’ alimwi “
aciindi cakuzyana.” (Mukambausi 3:1, 4; 11:9) Aboobo, mbuli bakubusi banji, muyanda kuba aciindi cimwi cakulikondelezya. Pele lugwalo lwa Mukambausi 11:4 lutucenjezya kuti: “
Uuyeeya muuwo takonzyi kubyala, ayooyo uulanga mayoba takonzyi kutebula.” Ino twiiya nzi? Mutanoosumpyi, nkaambo tamukamanizyi kuubeleka mulimo uuyandika kapati. Amusaangune kubala, nomuya musobane. Mutalibiliki—mulakonzya kucijana ciindi cakuzicita zyoonse zyobilo!


text:
ABACAICE BEPUSHA UKUTI
Bushe Mfwile Ukucita Shani nga Balencusha ku Sukulu?
Belenga ne fyo abanobe balandapo ne fyo bakafundisha balandapo pa bacusha abanabo, e lyo pa numa usange amasuko ku mepusho. yali pe samba.
Ukucusha umuntu kubi icine cine. Ilyo aba mu Britain bafwailishe pa bacaice abaipaya abo basabankanya mu nyunshipepala batile cimo icilenga abacaice abengi ukuipaya, mulandu wa kubacusha.
Finshi abacusha abanabo bacita?
Ukucusha umuntu takupilibula fye ukumupuma epala. Mwalunda ne fyakonkapo.
Ukulanda ifyabipa. Celine uwa myaka 20 atile: “
Abakashana balalanda sana ifyabipa.
Nshakalabe mashina banjinike ne fyo balempontela. Balengele ndemona kwati nalisuulwa, ndi wacabecabe, kabili abantu balimpata. Amashiwi balenjeba yalibipile ica kuti no kunguma kwawamapo.”
Ukukankamba umuntu. Haley uwa myaka 18 atile: “
Abo nalesambilila nabo batampile ukuntaluka.
Inshita ya kulya nga yafika, balecita kwati pa tebulo tapali incende pantu tabalefwaya ukuti ndeikala nabo. Pa mwaka uutuntulu naleikala fye neka kabili nalelila sana.”
Ukutuma ifikope na mashiwi ayabi pa kompyuta. Daniel uwa myaka 14 atile: “
Ukutuma fye amashiwi ayanono pa kompyuta kuti kwaonaula ishina lya muntu nelyo kuti mwafuma fye ne mfwa.
Bamo kuti bamona kwati ndekukumya fye, nomba ifya musango yu filacitika!” Umuntu kuti abomfya na foni pa kutuma ifikope nelyo amashiwi ayabipa.
Cinshi abantu bacushisha abanabo?
Ilingi line ifi e filenga.
Nabo balibacushishepo. Umulumendo we shina lya kuti Antonio atile: “
Naleumfwa sana ububi pa fyo abanandi balencusha, e calengele ukuti na ine ntampe ukulacusha bambi.
Lelo pa numa, naishileiluka ukuti ifyo nalecita fyalibipile sana!”
Bapashanya imisango ya bambi. Jay McGraw alembele mu citabo citila Life Strategies for Dealing With Bullies ukuti: “
Ilingi icilenga abaice ukulacusha abanabo . . . bapashanya abafyashi babo, nelyo bamunyinabo ne nkashi shabo.”
Bacita kwati balicila bambi ilyo ninshi bali-isuula. Barbara Coloroso alembele mu citabo citila The Bully, the Bullied, and the Bystander ukuti: “
Abana abacusha bambi bacita kwati balicindama sana ukucila ababiye, lelo ico bacitila ifi mulandu wa kukalipwa umutima no kuimona ukuti tabacindama.”
Ni bani abo bacusha ilingi line?
Abatemwa ukuba fye beka. Abaice abashatemwa ukuba na banabo e bo maka maka bacusha.
Abamoneka ukuba abaibela. Limo icilenga bamo ukulabacusha mulandu wa fyo bamoneka, inkanda yabo, uko bapepa, nelyo pa mulandu wa kutila balilemana, e lyo na fimbipo.
Abacaice abashaicetekela. Abacusha abanabo baleshiba abaimona kwati bacabecabe. Ilingi line aba musango yu ebo bacusha pantu baleshiba ukuti tapali ifyo bengabacita.
Cinshi ufwile ukucita nga balekucusha?
Wilakalipa. Umukashana we shina lya kuti Kylie atile: “
Abacusha abanabo balatemwa sana uo balecusha nga afulwa.
Nga taulekalipa, balaleka ukukucusha.” Baibolo itila: ‘
Uwa mano alakaanya icipyu.’
—Amapinda 29:11.
Wilabwekeshamo. Ukubwekeshamo kuti kwalenga fye ifintu ukubipilako. Baibolo itila: “
Mwilabwesesha ububi pa bubi.”
—Abena Roma 12:17; Amapinda 24:19.
Wilacita ifingalenga balakucusha. Ule-esha na maka yonse ukusengauka abengakucusha kabili wilaya uko bengasangwa.
—Amapinda 22:3.
Ulebasuka mu nshila iisuma. Baibolo itila: “
Ukwasuka ukwafuuka kunasha ubukali.”
—Amapinda 15:1.
Ulefitwala fye mu mipuulwe. Natulangilile, tutile uulefwaya ukulakucusha akweba ati walina sana, kuti waimya fye amapeya no kumweba ati: “
Nalimo kuti cawama nga nabweshako umubili panono!”
Ulefumapo. Nora uwa myaka 19 atile: “
Ukukanayasuka kulanga ukuti uli wa mano kabili walishipa ukucila uulekucusha.
Kabili kulanga ukuti wali-ilama ukucila uulekucusha.”
Uleicetekela. Umukashana we shina lya kuti Rita atile: “
Abacusha abanabo baleshiba nga uli no mwenso,
kabili kuti bakushukila no kulenga walaimona ukuti tapali ico wingacitapo nga balekucusha.”
Ebako bambi. Abafwailisha batila abengi abo batumina amameseji ayabi pa intaneti tabebako umuntu nangu umo, nalimo icilenga kutiina ukuseebana (maka maka abalumendo) nelyo ukutiina ukuti ababacusha e lyo bengacilamo. Lelo wishibe ukuti abacusha abanabo balatemwa sana nga tawebeleko bambi. Ukwebako bambi e ca kubalilapo ufwile ukucita nga ulefwaya baleke ukukucusha.


text:
BYA KULUMBULULA
Nanchi Yesu Wasemenwe mu December Nyi?
BAIBOLO kechi witubula kimye kyasemenwe Yesu ne. Nangwa byonkabyo, witupa bishinka bitulengela kuyuka’mba kechi wasemenwe mu December ne.
Akilangulukai pa byo kikala mu December mu Betelema muzhi mo asemekejilwe Yesu. Ñondo wa Bayudea wa Kiselevu (waesakana na November/December) wajinga ñondo wa mashika ne mvula. Ñondo walondejilepo wajinga Tebeta (December/January). Kino kyo kyajinga kimye kya mwaka po kwaikalanga mashika akatampe bingi, kimo kimye kwaikalanga ne sino ku mitumba. Twayai tumone Baibolo byo etubula pa mambo a byo kikala pa kyokya kimye ku yoya mpunzha.
Nembi wa Baibolo aye Ezela waamba’mba Kiselevu wajinga ñondo wayukanyikilwe’mba wa mashika ne mvula. Panyuma ya kwamba’mba jibumba japwijile pamo mu Yelusalema pa “juba ja bumakumi abiji ja ñondo wa butanu na buna [Kiselevu],” Ezela washimuna’mba bantu ‘bazakaminenga…na mambo a mvula mukatampe.’ Pa mambo a byajinga kyokya kimye kya mwaka, aba bantu bapwijile pamo baambile’mba: “Kino kyo kimye kya mivumbi, kechi twakonsha kwimanaimana pangye ne.” (Ezela 10:9, 13; Yelemiya 36:22) O ene mambo bakafunga baikalanga mu oa mapunzha a Betelema o babujilanga kuya mungye na matanga abo kimye kya bufuku mu December!
Kimye kyasemenwe Yesu, bakafunga ne matanga abo bajinga mungye bufuku
Pano bino Baibolo wamba’mba, bakafunga bajinga mungye na kulama matanga abo bufuku bwa juba jasemenwe Yesu. Nembi wa Baibolo aye Luka waamba ne kuba’mba pa kyokya kimye, bakafunga “baikajile mungye bufuku na kulama jitanga jabo” kwipi na Betelema. (Luka 2:8-12) Apano paambiwa kuba’mba bakafunga baikajile mungye, kechi baendaukilengatu pangye kimye kya mute ne. Bajinga na matanga abo mungye bufuku. Nanchi bakafunga inge bemwikele mungye sa kuji mashika ne mvula byajingako mu Betelema mu ñondo wa December nyi? Ine, inge kechi bemwikele ne. Onkao mambo bintu byamwekele pa kusemwa kwa Yesu bimwesha’mba kechi wasemekelwe mu December ne.*
Mambo a Lesa etubula jine juba jo afwile Yesu, pano bino etubulakotu pacheche bishinka bya kwitumwesha kimye kyo asemenwe. Kino kituvululako byambo bya Mfumu Solomone waambile’mba: “Jizhina jawama jawama kukila manyi a kushinga a mutengo wanema; kabiji juba ja lufu jawama kukila juba ja kusemwa.” (Musapwishi 7:1) O ene mambo Baibolo o aambila byavula pa mwingilo ne lufu lwa kwa Yesu kukila byo aamba pa juba ja kusemwa kwanji.
* Umvwe mukeba kuyukilako byavula, monai buku wa Ukupelulula Ukufuma mu Malembo, mapeja 45-9, wanembwa na Bakamonyi ba kwa Yehoba.


text:
Bulwazi Bwacisiniini
—Sena Andinywe Mulijatikizyidwe?
OOBU mbumwi bwamalwazi aamukanwa aazyibidwe kapati munyika. Nokuba boobo, bulwazi oobu nobucitalika inga tabulitondezyi cakufwambaana. Ooku kutafwambaana kulizyibya, mbobubi bwabulwazi oobu. Magazini imwi iitwa kuti International Dental Journal yakatondezya kuti, akati kamalwazi aamukanwa, bulwazi bwamenyo “ndepenzi libapenzya kapati banamaleya.” Yakayungizya kwaamba kuti “malwazi aamukanwa alacisa alimwi akupenzya kapati cakuti muntu ulakonzya kwaalilwa kulya alimwi akubula lukkomano mubuumi.” Cibalo eeci icaamba makani aaya aadumide cilakonzya kumugwasya kucesya-cesya kuba abulwazi bwacisiniini.
Makani Aamasimpe Aajatikizya Bulwazi Bwacisiniini
Kuli zibeela ziindene-indene zyabulwazi bwacisiniini. Cibeela cakusaanguna, nkuzimba kwacisiniini. Kuzwa bulowa muzisiniini cilakonzya kuba citondezyo bwacibeela eeci. Bulowa bulakonzya kutalika kuzwa bulikke naa ciindi notulicumba alimwi anotugwisya tulyo tupatide mumenyo. Alimwi akwalo kuzwa bulowa ciindi nomulangwa-langwa menyo adokota ncimwi cacitondezyo cacibeela eeci.
Ikuti bulwazi bwacisiniini bwazumanana kwiinda acibeela eeci, bwiitwa kuti periodontitis. Aciindi eeci, zibeela zikwabilila linyo, mbuli cifwuwa alimwi amilambi yacisiniini zilatalika kunyonyooka. Musyobo wabulwazi bwacisiniini ooyu taukonzyi kulitondezya mane kusikila penzi lyakomena. Zitondezyo zimwi zyabulwazi oobu, ntupulo mucisiniini, kuzungaana kwamenyo, kutantaana kwamenyo, kununka mukanwa, kulekezya kwacisiniini, icaamba kuti cisiniini cilaleka kujatilila menyo akupa kuti menyo kaalibonya kulampa alimwi mane buya akutalika kuzwa bulowa.
Cicitika Alimwi Acitalisya Bulwazi Bwacisiniini
Ntunji twaambo tukonzya kupa kuti mube mutenda yakuciswa cisiniini. Idooti likkalilila akati kamenyo acisiniini, kanji-kanji ndelitalisya bulwazi oobu. Ikuti naa tiilyagwisyigwa lilakonzya kupa kuti cisiniini cizimbe. Kuti naa kuzimba ooku kwazumanana, cisiniini alimwi amenyo zilalekana, akupa kuti dooti lijisi tuzunda livwule mumabali-bali aacisiniini. Ikuti tuzunda tuli mudooti twanjila mucisiniini, tulatalika kunyonyoona cifwuwa alimwi amilambi yacisiniini. Idooti lili mucisiniini, lilakonzya kuyuma akuba yelo. Eeli dooti inga lizwide tuzunda, alimwi akaambo kakuti lilayuma akunamatila kumenyo, lilakatazya kuligwisya. Aboobo, tuzunda tulakonzya kuzumanana kulya cisiniini.
Kuli atwaambo tumbi tukonzya kumubikka mutenda yakuciswa cisiniini. Twaambo ootu tubikkilizya kutalicumba mukanwa, kubelesya misamu iilesya bukwabilizi bwamubili kubeleka kabotu, malwazi aaletwa aatuzunda, kutyompwa, bulwazi bwasyuga, kuciindizya kunywa bukoko, kufweba alimwi akucinca kwamahomoni akaambo kakumita.
Bulwazi bwacisiniini bulakonzya kumuletela buyumuyumu bumbi. Kucisa mukanwa naa kuzwa menyo kulakonzya kumuletela buyumuyumu bwakunyeela zyakulya alimwi akuzikkomanina. Mbomwaambaula alimwi ambomulibonya zilacinca. Abwalo buvwuntauzi butondezya kuti bulwazi bwamukanwa bulabunyonganya kapati buumi bwamuntu.
Kuzyiba Kuti Muciswa Bulwazi Bwacisiniini Alimwi Abusilisi
Mbuti mbomukonzya kuzyiba kuti muciswa bulwazi bwacisiniini? Ambweni mulakonzya kuzibona zitondezyo izyaambwa kumatalikilo aacibalo. Ikuti kakuli boobo, inga caba camaano kuyoobuzya syaazibwene uukonzya kulanga-langa cisiniini canu.
Sena bulwazi bwacisiniini bulakonzya kusilikwa? Bulakonzya kusilikwa kwaambisya nobucitalika. Ikuti bulwazi bwacisiniini bwazumanana, inga cagwasya kufwambaana kubusilika kutegwa butanyonyooni cifwuwa alimwi amilambi iizingulukide menyo. Basyaazibwene mukusilika menyo babelesya mincini iilibedelede kugwisya dooti linamatila atala amenyo alimwi akunsi aacisiniini.
Nokuba kuti tamukonzyi kubonana abasyaazibwene mukusilika bulwazi bwamenyo, inga camugwasya kulikwabilila kunzila zyoonse zikonzya kumupa kuciswa menyo. Kubikkila maano alimwi akulibamba mukanwa inga kwamukwabilila alimwi akucesya-cesya ntenda yakuciswa cisiniini.


text:
Zicitika Munyika
Spain
Basayaansi bayeeya kuti zintu zimwi nzyobacita bantu nzezyakatalisya muzuzumo wanyika mu 2011 mudolopo lya Lorca ilili kumusanza mu Spain, kwalo bantu banji nkobakalicisa alimwi bali fwuka bakafwa. Basyaazibwene mukulanga-langa mboipangidwe nyika, bakajana kuti kuli kuswaangana kuliko akati kabusena aakacitikila muzuzumo wanyika ooyu alimwi awaawo mpobakadonkola migoti yamaanzi njobabelesya kutilila zisyango.
China
Basikuswaya masena ibazwa ku China kuya kuzisi zimbi bakabelesya mali aasika ku $102 bbiliyoni (U.S.) mu 2012. Kweelana alipooti iyakapegwa Acibeela Cilanganya Basikuswaya Masena ca UN, mweelwe ooyu upa kuti China cibe ncecisi cakabelesya mali manji kwiinda zisi zyoonse mukuswaya masena aamuzisi zimbi. Mpoonya zisi zitobela ngu Germany a United States. Basikuswaya masena ibazwa muzisi eezyi zyobilo bakabelesya mali aasika ku $84 bbiliyoni (U.S.), cisi cimwi acimwi.
Japan
Ibuvwuntauzyi ibwakalembwa mumuteende waamba zyabusilisi waku Britian bwakatondezya kuti ku Japan, bantu batandila ku 68,000 bakali kulingulwa kwamyaka iili 23. Basikuvwuntauzya bakajana kuti bamakaintu bakazyalwa akati ka 1920 a 1945 ibatana buzuba bafweba mubuumi bwabo bakali kupona myaka iili kkumi kwiinda baabo ibakatalika kufweba kabatanasika amyaka iili 20 yakuzyalwa; mpoonya bamaalumi balo bakali kupona myaka iili lusele kwiinda baabo bafweba.
Mauritania
Mucisi eeci, kupanga, naa kuula mapulasitiki bbaagi kunze aacisi alimwi akwaabelesya kulakasyigwa. Kucita boobo, nkukwabilila banyama nkaambo kuti naa baalya mapulasitiki bbaagi aayo inga bafwa. Mfwulumende ikulwaizya bantu kuti kababelesya mapepa aakonzya kubola.
Munyika
Mwaka amwaka, imakkampani ainsyuwalansi alasweekelwa mali aasika ku $50 bbiliyoni (U.S.) kubbadela bantu banyonyookelwa zintu akaambo kantenda zilicitikila. Kusweekelwa kuli boobu kwapa kuti mumyaka iili kkumi iiliyoonse kutalikila mu 1980 myuulo yazintu itante ziindi zyobilo.