text:
BYAMBAPO BAIBOLO
Kusanta
Kusanta kwawama bingi mambo kulengela muntu kwikala na lusekelo ne na bumi bwawama. Onkao mambo, bantu bafwainwa kwikala na muchima wa kusanta.
Mambo ka o kyawamina kwikala na muchima wa kusanta?
BATALA PA BUTUNTULU BWA MUBIJI BYO BAAMBAPO.
Kibaaba kimo mu pepala wa kuba’mba Harvard Mental Health Letter, kyaambile’mba: “Kusanta kulengela bantu kwikala na lusekelo. Kabiji kukwasha bantu kukepeshako bijikila, kwikala na lusekelo mu byonse byo babena kupitamo, kwikala na bumi bwawama, kuchinchika mu makatazho, ne kwikala na balunda bawama.”
BYAMBA BAIBOLO.
Baibolo witutundaika kwikala na muchima wa kusanta. Mutumwa Paulo wanembele’mba: “Saka musanta.” Paulo wasantanga. ‘Wasanchilanga Lesa kwa kubula kuzhikilwa’ na mambo a bantu baitabijile mambo awama o ebasapwijile. (Kolose 3:15; 1 Tesalonika 2:13) Kwambatu pa kanwa amba nasanta kechi ko kulengela muntu kwikala na lusekelo ne, bino kilengela ke kwikala na muchima wa kusanta. Kino kitukwasha kubula kwikala na kichima, kizhingijisha, nangwa kulanguluka’mba bantu bafwainwatu kwitubila bintu byo betubila. Inge ketulanguluke bino, kechi tukekala na balunda ne, kabiji kechi tukekalanga na lusekelo ne.
Mulenga wetu witubula bya kwikala na muchima wa kusanta, mambo aye usanchila ne bantutu. Kinembelo kya Bahebelu 6:10 kyaamba’mba: “Lesa waoloka kabiji kechi wakonsha kuvulama mingilo yenu ne butemwe bo mwamwesha jizhina janji ne.” Mulenga wetu umona kubula kusanta amba kujitu pamo na kubula koloka.
“Saka musekela kimye kyonse. Mu bintu byonse saka musanta.”—1 Tesalonika 5:16, 18.
Kusanta kwitukwasha byepi kwikala balunda bawama?
BANTU BOMVWA BULONGO KWIBASANCHILA.
Inge twasanchila muntu pa bupe bo etupa, byambo byawama byo etwambila, nangwa pa byo etukwasha, tumulengela kumvwa bulongo, kabiji tumwesha’mba twamunemeka bingi. Nangwatu muntu ye twabula kuyuka bulongo, inge twamusanchila pa bintu byo etubila, umvwa bingi bulongo.
BYAMBA BAIBOLO.
“Saka mupana, ne anweba bantu bakemupa. Baketulwila pa kivwalo kyenu kipimo kyawama kyo bashindaika bulongo ne kusunkenya kabiji kyayulatu tee.” (Luka 6:38) Kino kyamwekejile Rose, nsongwakazhi washinka matwi, wikala mu kyalo kya Vanuatu, kiji ku South Pacific.
Rose wayanga na kupwila pamo na Bakamonyi ba kwa Yehoba, pano bino, kechi waumvwanga byo bafunjishanga ne, mambo mu kipwilo kechi mwajingapo muntu wayukile mulaka wa kwamba na maboko ne. Kabiji aye mwine naye kechi wayukile uno mulaka ne. Bino mu kipwilo byo mwaishile balume ne bakazhi bayukile uno mulaka, bamwene luno lukatazho ne kutendeka sukulu wa mulaka wa kwamba na maboko. Rose wasanchile bingi. Waambile’mba: “Nsanta bingi mambo nji na balunda bavula bantemwa.” Bano balume ne bakazhi kibaletela bingi lusekelo pa kumona Rose byo asanta ne byo eyowa pa kupwila. Kabiji Rose usanchila ne ba mu kipwilo pa byo bebikileko kufunda mulaka wa kwamba na maboko pa kuba’mba besambenga nanji.—Byubilo 20:35.
‘Awa upana kitapisho kya kusanta utumbijika Lesa.’—Salamo 50:23.
Mwakonsha kwikala byepi na muchima wa kusanta?
BYAMBA BAIBOLO.
Byo tulangulukapo byo bitulengela kumvwa byo tumvwa ku muchima. Davida walombele kwi Lesa amba: “Ndanguluka languluka pa mingilo yenu yonse; Ndangulukapo bingi pa mingilo ya maboko enu.” (Salamo 143:5) Mu bwikalo bwanji bonse, Davida walangulukanga kimye kyonse pa byubilo bya Lesa. Kino kyamulengejile kwikala na muchima wa kusanta.—Salamo 71:5, 17.
Baibolo witubuula’mba: ‘Langulukainga pa bintu bya kine, bileta butemwe, bitelwa bulongo, byawamisha, ne bintu byafwainwa kutotwa ku bantu.’ (Filipai 4:8) Byambo bya kuba’mba “langulukainga pa,” bimwesha kuba’mba twafwainwa kulangulukanga pa bintu, mambo kyo kiketukwasha kwikala na muchima wa kusanta.
“Kulanguluka languluka kwa mu muchima wami kukamwesha milangwe.”—Salamo 49:3.


c: text/html

text:
Lubasu 3
Mbweenga Mwamanisha Mapensho
“Musunane cankusu ceebo na mwasunana, inga kamulibambite kulekelelana shibiibi.” —1 Pita 4:8
Na mweebanabo mapensho apusenepusene alatalika. Alakonsha kusa pamulandu wakupusana mukuyeeya, mbomulinyumfwa ambomubona shintu. Cimwi ciindi mapensho amwi alakonsha kuswabo kumwi nabi kushintu nshemwatalinga kulangila.
Inga mwatalika kunocita shintu anga tamucite mapensho, sombi Baibo ilatwaambila ayi tunoomanisha mapensho esu. (Mateyo 5:23, 24) Na kamukonkela njiisho sha mu Baibo munanoocikonsha kumanisha mapensho.
1 NA MWABA AMAPENSHO MUNOOBANDIKA MBWEENGA MWAAMANA
BAIBO ILAAMBA AYI: “Kuli. . . ciindi cakwaamba.” (Shikushimikila 3:1, 7) Mulyeelete kuba aciindi ca kubandika pa mapensho ngomucite. Munoobambila mbomweebenaabo mbomutoolinyumfwa ambomutoyeeya pamakani ngomutokwaambawo. Lyoonse “munokwaamba shalushinisho” ku mbomweebenaabo. (Bene Efeso 4:25) Nabi mukalale buyani, tamweelete kulwana. Kukumbula kabotu kulakonsha kupa ayi mubandi ubandikwebo kabotu kwakubula kulwana. —Tushimpi 15:4; 26:20.
Nabi mwaalilwa kunyumfwana, mulyeelete kukalikabo moyo akutolelela kutondesha lusuno abulemu ku mbomweebenaabo. (Bene Kolose 4:6) Munokweelesha kumanisha bwangu mapensho, alimwi mutanoocileka kwaamboshanya.—Bene Efeso 4:26.
NSHEENGA MWACITA:
Munosala ciindi cibotu cakubandika palipensho
Munoolindila mubyaanu wamanisha kwaamba, na ndimwe mutookutika. Amwebo ciindi canu cakwaambawo citoshikila
2 AMUKUTIKE AKUNYUMFWISHISHA
BAIBO ILAAMBA AYI: “Amusunane cancinencine. Alimwi akunoolibambite kupaana bulemu.” (Bene Loma 12:10) Kukutika kulisuniki abuumbi. Munokweelesha kunyumfwila shitomwaambila mbomweebenaabo akuba “amyoyo ibombu . . . alimwi akuliceesha.” (1 Pita 3:8; Jemusi 1:19) Munookutika camoyo woonse. Na kacikonsheka, amucileeke nshemutocita akubikila maano kushintu shitokwaamba mbomweebenaabo nabi kusenga na inga mwabandika ciindi cimwi. Na kamubona mbomweebenaabo kuba bashicibusa banu kuteshi balwani banu, cilaakumucafwa “kutafwambaana kukalala mumoyo wanu.”—Shikushimikila 7:9.
NSHEENGA MWACITA:
Nacibi kwaamba ayi shitokwaambwa tashitomusangalasha, amutolelele kukutika camoyo woonse
Amweeleshe kunyumfwishisha shitokwaambwa. Amubikile maano mbobatokwaamba mbomweebenaabo ambolitonyumfwika liswi lyabo
3 AMUCITE KWEELANA AMBOMWANYUMFWANA
BAIBO ILAAMBA AYI: “Kusebensa cankusu nkokuleta mpindu, sombi kwaambabo akutandabala kulapa bukandu.” (Tushimpi 14:23) Tamweelete kweelabo pakusuminishanya shakucita. Mulyeelete kucita nshemwasuminishanya. Nabi teshi cuubu, na mwasebensa cankusu inga mwaswa shibotu. (Tushimpi 10:4) Na mwasebensela pomwi “mulaakucana mpindu inene” kumilimo yanu.—Shikushimikila 4:9.
NSHEENGA MWACITA:
Amwaambe isho uliwoonse nsheshi anoocita kwaamba ayi mumane mapensho
Na peenda ciindi, munoobona na mucicita nshemwakanyumfwana

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mba nindo Bamboni sha BaYawe tabasefeshapo Icilishimishi?
Ifi abantu balabilapo
Ubufi: Umulandu Bamboni sha BaYawe tabasefeshapo Icilishimishi ni pakuti tabacetekelepo muli baYesu.
Icine: Tuli baKlistu. Tulicetekele ati ukupuluka kukeshila lukoso ukupitila muli baYesu Klistu.—Ifyacitilwe 4:12.
Ubufi: Mulapaatulula icisoolo cenu pa kulukusambisha aba mwi kelesha ati tabelelwe ukusefya Icilishimishi.
Icine: Tulabikako makosa akalango ku fisoolo, kabili tulapyungisha Baibolo pa kofwako ifisoolo ati fibe ifikosele pakweba ati tafipatulukile.
Ubufi: Mulapuswako ku mupashi wa pa Cilishimishi uwa kupeela, umutende pa calo, ne kweba ati ifintu filukwenda bwino ku bantu bonse.
Icine: Tulesha ne makosa ukulukupeelako bambi cila kasuba kabili ukuba abamutende lyonse lukoso. (Ifisimpi 11:25; AbaLoma 12:18)
Ku cakubwenako, inshila tubunganinamo ne kutulisha filipalene na fyefyo baYesu balabiile ati “ Ukulunda pali fyefyo, tulabiika makosa akalango ku Bufumu bwa baLesa ukweba ati ekungaleta umutende pa calo.—Matayo 10:7.
Mwalukupoka lukoso, ka mulukupeela lukoso.” (Matayo 10:8)
Mba Nindo Bamboni sha BaYawe tabasefeshapo Icilishimishi?
BaYesu balikomekele ati tulukusefya lukoso imfwa yabo, talipo kufyalwa kwabo.—Luku 22:19, 20.
Intangishi ne basambile ba baYesu aba kutanga tabalukusefyapo Icilishimishi. Ibuuku lya The New Catholic Encyclopedia lilalabila ati “
ukusefya kwalitatikile cipale panuma ya 243 [C.E.],” ili abasambile bakupelako bafwile.
Kabili tapalipo ifyebo fya cinenene ifibuulishisha ati baYesu balifyelwe pa December 25; akasuba kabo akakufyalwa takalembelelwepo mu Baibolo.
Tulicetekele ati Icilishimishi tacifuminepo kuli baLesa ni pakuti cilifumine kuli babo abalukupempela ukupempela kwa bufi.—2 AbaKolinto 6:17.
Mba nindo Icilishimishi cibelele mulandu uukulu?
Abengi balasefyako Icilishimishi nangaba ati balishi ati cilifumine ku kupempela kwa bufi kabili nangaba ati balishi ati Baibolo tailabilepo pa Cilishimishi. Abantu bakube’fyo bangepusha ati: Mba nindo abaKlistu bangakoselapo lukoso ati tabelelwepo ukusefya Icilishimishi? Mba nindo Icilishimishi cibelele umulandu uukulu?
Baibolo ilatukoselesha ukulukulangulukapo fwebene pa fintu fyakube’fi, ukupyungisha amakosa esu aakwalakanya pa fintu. (AbaLoma 12:1, 2) Ilatusambisha ukucindamika icine. (Yoane 4:23, 24) Popele nangaba ati tulabikako akalango kuli fyefyo bambi batubona, tulabika makosa kuli fyefyo Baibolo ilabila nangaba ati abantu tabatwishibilepo.
Nangaba ati tulasalululapo ukubula ukusefyako Icilishimishi fwe bene, tulacindikisha makosa ukusalululapo kwa muntu umo umo pali fyefyo asalululapo umwine. Tatufulunganyapo fyefyo abantu abene balukufwaya ukusefya Icilishimishi.


text:
ILYASI 101
Yesu Yamukoma
LOLA icintu iciipisye icikucitika paa! Yesu yamumoola. Iyamupampamila pa mulando. Iyamupampamila insunga umu minwe nu ku ngazo. Ngi cani cino antu yaacitiile icintu icaipa vii?
U mulandu wakuti kwaya antu aapata Yesu. Uzye wayamanya antu yaayo? Wenga uwamupata u mungeli umwipe wino yakati Satana Ciwa. Aliwe walenzile ukuti Adamu na Eva yakaane ukuvwila Yeova. Satana kwene wii aliwe walenzile ukuti alwani yakwe Yesu yamukome.
Nanti sile lino Yesu yatatala yamupampamila apa mulando, alwani yakwe yaamucuzizye sana. Uzye ukwiusya vino caali lino izile umu calo ca Getesemani nu kumusenda? Uzye aalwani ci yaaya? Yaali intunguluzi zya mapepo. Leka tuvwe ivyacitiike.
Lino intunguluzi zya mapepo zyasenzile Yesu, atumwa yakwe yutwike. Yaasiile Yesu wenga ala alwani yakwe iyamulema, pano atumwa yaaya yuvwile intete. Nomba, atumwa yaili, Petulo na Yoane yene yatuutukiile ukutali. Yaatandike ukulondela akatalamukila pa kuti yalole vino Yesu yamamucita.
Yasimapepo yaatwazile Yesu ku mukote wino yatangi Anasi uwali mpiti simapepo mukalamba. Yataalengiile kweneko. Yaamusenzile uku ng’anda yakwe Kayafa uwali ali simapepo mukalamba. Intunguluzi zya mapepo izingi sana zyakolongine apa ng’anda.
Pa ng’anda yakwe Kayafa yaatandike ukulondelezya imilandu. Antu yaatandike ukutumpwila Yesu. Lyene yasimapepo yonsi yalanzile yati: ‘Yesu afwile ukufwa.’ Ngalino antu yaatandike ukumuswila amati pa manso, nu kumuuma amakofi.
Lino ivintu vyonsi vii vyacitikanga, Petulo wali apanzi. Antu yaapemvile umoto pano ala papo uusiku nupya ala ikuzuuka sana. Lino yotanga umoto, mukazyana umwi, umuomvi waweni Petulo nu kuvwanga ati: ‘Umonsi wii wali na Yesu.’
Nomba Petulo aasuka ati: ‘Awe, nemo ntaali nawe!’
Maila yatatu antu yaamuneenanga Petulo ukuti wali na Yesu. Lelo, Petulo wakaananga ati wene ataali nawe foo. Lino wakaanyile umuku wakwe citatu, Yesu waselewike nu kumulolekesya. Awe, a vino Petulo uvwile ulanda pa mulandu wa kuti watumpokanga ati ataali na Yesu, acino wafumile penepo atandika ukulila.
Pali Cisano akatondo ala ilanzi ilitunka, yasimapepo yaatwazile Yesu ku cilye cikalamba cino yatangi Saniedilini. Ali kuno yaile yalanzyanya ivyakucita pali Yesu. Lyene yaamutwazile kuli Ponti Pilato, kateeka wa citungu ca Yudea.
Yasimapepo yaile yaneena Pilato yati: ‘Umonsi wii u mwipe sana, afwile ukumoolwa.’ Nomba lino Pilato uziizye Yesu amauzyo, walanzile ati: ‘Nemo ntamuzanyile nu mulandu umuntu wii.’ Nga alino Pilato wayaneenyile ukuti yatwale Yesu kuli Helodi Antipa. Helodi u wali kateeka wa Galile nomba wikalanga uku Yelusalemu. Lelo, nawe kwene Helodi ataazanyile umulandu muli Yesu, acino nawe wamuswilizye kuli Pilato.
Pilato walondanga ukusapula Yesu pakuti yatamukoma. Nomba, alwani yakwe Yesu yene yaasoolwile umufungwa muze ukuti aliwe asapulwe. Umuntu wino yaalondanga ukuti asapulwe i cipondo, wino yatangi Balaba. Lino ilanzi lyafisile pakasi, Pilato wafumizye Yesu. Nga alino waneenyile antu ati: ‘Lolini! Umwene winu aewi!’ Nomba yasimapepo yakalamba yapunzile yati: ‘Musendini! Kamukomini! Kamukomini!’ Awe, a vino Pilato wasapwile Balaba nu kuleka antu ukuti yasende Yesu ku kuyamukoma.
Lyene pali Cisano kwene akasanya, Yesu yamupampamiile apa mulando. Papo kwene pano yaapampamiile Yesu, a paali ni vipondo viili vino yaapampamiile kuu na kuu, nomba pa cikope pene visikuloleka. Lino Yesu ataatala wafwa, umupondo wenga wamuneenyile ati: ‘Uce ungiusye umu wene wako.’ Nawe Yesu wamwaswike ati: ‘Nkukulaya ukuti ulaya nani umu Paladaise.’
Uulayo usuma sana uu, asi avivyo? Uzye wamanya paladaise wino Yesu walandanga? Uzye aekwi ukwali paladaise wino Leza wapanzile apa kutandika? Ee, a pano nsi. Na lino Yesu alaateeka insi ala ali ukwiyulu, alatuutulula umonsi wiya pakuti ace aipakizya umi umu Paladaise pano nsi. I cintu icisuma sana cii, asi avivyo vwile?
Mateo 26:57-75; 27:1-50; Luka 22:54-71; 23:1-49; Yoane 18:12-40; 19:1-30.


text:
Kukakwa Azyakulya Zimwi Alimwi Akuteendelana Kabotu Azyakulya Zimwi
—Ino Ziindene Buti?
Ba Emily bakaamba kuti: “Ndakabikka mfwoloko yangu ansi akutalika kumvwa bubi. Ndakatalika kubabwa mukanwa, kumane mulaka wangu wakazimba. Ndakatalika kumvwa kuzinguluka kumeso alimwi akuba apenzi lyakuyoya. Kwakatalika kuzwa zisuke naa zisuki kumaanza amunsingo. Ndakasola kuliyumya-yumya, pele ndakabona kuti ndakeelede kuunka kucibbadela cakufwambaana!”
KUBANTU banji, kulya ncintu cikkomanisya kapati. Nokuba boobo, bamwi bantu babona zyakulya zimwi mbuli kuti “mbaasinkondonyina.” Mbuli ba Emily ibaambwa kumatalikilo aacibalo, bajisi penzi lyakukakwa azilyo zimwi (food allergies). Eeli penzi lyaba Emily liitwa kuti anaphylaxis, lyalo iliyoosya kapati. Cikkomanisya ncakuti, bunji bwamapenzi aakukakwa azyakulya zimwi taayoosyi kapati.
Mumyaka misyoonto iyainda, malipooti aamba zyakukakwa azyakulya zimwi alimwi akuteendelana kabotu azyakulya zimwi (food intolerance) ayaambele kapati. Nokuba boobo, buvwuntauzi bumwi butondezya kuti akati kabantu banji ibayeeya kuti bakakakwa azyakulya zimwi, mbasyoonto buyo ibakaambilwa cacigaminina abasilisi kuti bakakakwa azyakulya eezyo.
Ino Kukakwa Azyakulya Zimwi Caamba Nzi?
Kweelana akabunga kabasayaansi ibakali kusololelwa a Dr. Jennifer J. Schneider Chafen mulipooti yabo iyakamwaigwa mu The Journal of the American Medical Association bakalemba kuti: “Kunyina bupanduluzi bugaminide bupandulula ncocaamba kukakwa azyakulya zimwi.” Nokuba boobo, bunji bwabasyaazibwene basyoma kuti kuciswa ikuboola akaambo kakukakwa azyakulya zimwi kulaba akaambo kamaseelo akwabilila mumubili.
Kuciswa ikuboola akaambo kakukakwa azyakulya zimwi kanji-kanji kulaboola akaambo kama protein aali mucakulya. Nguzu zikwabilila mubili kutuzunda (immune system) zibona kuti ma protein alakonzya kuleta penzi mumubili. Ciindi ma protein amwi naanjila mumubili, nguzu zikwabilila mubili kutuzunda zilakonzya kupanga musyobo wama protein aaitwa kuti IgE kulwana yaayo aatayandiki aanjila mumubili. Ciindi nomwainduluka kulya cakulya icakamukaka, ma protein aakapangidwe ciindi cakusaanguna alakonzya kupa kuti kube ma chemical kubikkilizya a histamine.
Kuti zintu kazili buyo kabotu, histamine ilazigwasyilizya nguzu zikwabilila mubili kutuzunda. Pele akaambo katwaambo tutazyibidwe kabotu, kupangwa kwama protein aaitwa kuti IgE alimwi akupangwa kwa histamine nkokupa kuti bantu ibakakakwa acakulya cimwi baciswe akaambo ka protein iili mucakulya eeco njobatamvwani.
Nkakaambo kaako muntu ulakonzya kulya cakulya ceenzu kakunyina kuciswa pele aakucilya ciindi citobela, kulacitika cintu cimwi citondezya kuti camukaka.
Ino Kuteendelana Kabotu Azyakulya Zimwi Caamba Nzi?
Mbubwenya mbuli penzi lyakukakwa azyakulya zimwi mbokubede, ikuteendelana kabotu azyakulya zimwi akwalo kulakonzya kupa kuciswa kuti mwalya cakulya cimwi. Pele mukwiimpana apenzi lyakukakwa azyakulya zimwi (kwalo ikuboola akaambo kanguzu zikwabilila mubili kutuzunda), kwalo kuteendelana kabotu azyakulya zimwi kulaboola akaambo kabuyumuyumu bwakugaigwa kwazyakulya, aboobo taakwe ma protein aapangilwa mumubili aajatikizyidwe. Kanji-kanji muntu ulakonzya kuba abuyumuyumu bwakugaya zyakulya mwida, ambweni akaambo kakuceya kwama enzymes naa akaambo kama chemical aajanwa mucakulya alo aapa kuti cikatazye kugaya zyakulya. Mucikozyanyo, kwaalilwa kugaya syuga lijanika mumukupa kulacitika ciindi mwida nokutapangwi ma enzymes aayandika kutegwa agaye musyobo wamasyuga aajanika muzyakulya zipangwa amukupa.
Mbwaanga taakwe ma protein aapangwa, penzi lyakuteendelana kabotu azyakulya zimwi lilakonzya kulibonya ciindi cakusaanguna nomwalya cakulya cimwi. Kuvwula naa kuceya kwacakulya eeco kulakonzya kupa kuti licitike nkokuti, ikuti cakulya caligwa kacili cisyoonto ambweni talikonzyi kucitika, pele penzi lilakonzya kuba kuti cakulya icaligwa kacili cinji. Eeci ciliindene apenzi lyakukakwa azyakulya zimwi lyalo likonzya kubikka buumi muntenda noliba lyeelyo cakulya caligwa nocili cisyoonto kapati.
Ino Nzitondezyo Nzi Zicitika?
Ikuti kamujisi penzi lyakukakwa azyakulya zimwi, mulakonzya kubabwa; zisuki; kuzimba amoyo, meso, mulaka; kuvwundauka kumoyo; kuluka; naa kusoomona. Ikuti naa caindilila, BP ilakonzya kuunka ansi, mulakonzya kubula nguzu, kusuntuka, naa buya akuciswa bulwazi bwa moyo. Zintu eezyi zilakonzya kucitika cakufwambaana alimwi zilakonzya kusololela kulufwu.
Mubwini, cakulya cili coonse cilakonzya kumukaka muntu. Nokuba boobo, bunji bwamapenzi aakukakwa azyakulya zimwi aapenzya kapati kanji-kanji alaboola akaambo kazyakulya zisyoonto buyo mbuli: mukupa, mai, nswi, nkala, nyemu, soybeans, nyemu iijanwa munseke yacisamu, alimwi awiiti. Kukakwa azyakulya zimwi kulakonzya kucitika kumuntu uuli woonse. Buvwuntauzi butondezya kuti makani aali mumaseelo (genetics) alijisi mulimo mupati, aboobo mwana ulakonzya kukakwa azyakulya zimwi ikuti naa muzyali omwe naa boonse bobilo bakakakwa azyakulya zimwi. Kanji-kanji penzi lyakukakwa azyakulya zimwi lilakonzya kumana ciindi bana nobakomena.
Zitondezyo zyakuti tamweeendelani kabotu azyakulya zimwi tazilitondezyi kapati kwiinda zyeezyo zyakukakwa azyakulya zimwi. Penzi lyakuteendelana kabotu azyakulya zimwi lilakonzya kupa mwida kucisa, kufwutilwa, kunyona mwida, kucisa mutwe, zisuki naa zisuke, kukatala, naa kutalimvwa kabotu mumubili woonse. Kuteendelana kabotu azyakulya zimwi kulakonzya kuboola akaambo kazyakulya ziindene-indene mbuli zibambwa amukupa, wiiti, bukoko, alimwi abumena zili akati kazyeezo zidumide.
Kuzyiba Cileta Bulwazi Alimwi Ambobukonzya Kusilikwa
Ikuti naa muyeeya kuti mujis penzi lyakukakwa azyakulya zimwi naa kuteendelana kabotu azyakulya zimwi, mweelede kulangwa-langwa amusilisi uucibwene. Kusola kuzyiba cileta penzi eeli nobeni akusala kucileka kulya zyakulya zimwi, ziindi zimwi kulakonzya kuleta ntenda, nkaambo cakutazyiba mulakonzya kusinkila busani buyandika kapati mumubili.
Kunyina musamu uuzyibidwe uusilika penzi lyakukakwa azyakulya zimwi kunze buyo aakucileka kulya zyakulya eezyo zipa kuti muciswe. * Kulubazu lumwi, ikuti kamutaciswi kapati ciindi mwalya cakulya icakamukaka naa ncomuteendelani kabotu, mulakonzya kugwasyigwa kwiinda mukucesya ziindi nzyomulya cakulya eeco alimwi akulya buyo asyoonto. Nokuba boobo, zimwi ziindi bantu bajisi penzi lyakuteendelana kabotu azyakulya zimwi baambilwa kuti beelede kucilekela limwi kulya zyakulya eezyo, naa kucileka kwaciindi cili mbocibede, ciya buyo abulwazi mbobuli bupati.
Ikuti naa kamujisi penzi lyakukakwa azyakulya zimwi naa kuteendelana kabotu azyakulya zimwi, mulakonzya kuumbulizyigwa kuzyiba kuti bantu banji ibajisi penzi eeli bacikonzya kulanganya penzi lyabo alimwi bacilya zilyo zinji izijisi busani alimwi zinono.
^ par. 19 Bantu bajisi penzi lyakukakwa azyakulya zimwi bakulwaizyigwa kweenda akatyubbu kajisi musamu uutegwa adrenaline (epinephrine) kutegwa kabaliyasa nyeleti kuti bulwazi bwabuka cakutayeeyela. Basilisi bamwi bakulwaizya kuti bana ibajisi penzi lyakukakwa azyakulya zimwi beelede kusama zintu zitondezya bamayi babo naa babalanganya kujatikizya bukkale bwabo.


text:
ICIPANDWA 11
Cinshi Lesa Asuminishisha Ukucula?
Bushe Lesa e walenga ukucula mu calo?
Milandu nshi yaimine mwi bala lya Edene?
Bushe Lesa akafumyapo shani ificululusha abantunse?
PA NUMA ya nkondo yabipisha mu calo cimo icatebelelwa ku nkondo, abekala calo abengi nga nshi abaipaiwe, bashikilwe pamo. Pali aba pali abanakashi na bana. Mu mbali ya nshiishi, babikilemo utupampa. Pa kapampa kamo na kamo, balembelepo ati: “Cinshi cabele fi?” Limo ico cipusho cilanga ukutila abantu nacibakalipa sana. Abantu balepusha ico cipusho bulanda bulanda ilyo inkondo, utuyofi, amalwele, no lukaakala fyaipaya abatemwikwa babo no konaula amayanda yabo, nelyo ukubaletela amacushi ayengi. Balafwaya ukwishiba ico ifya bulanda fibaponena.
2 Cinshi Lesa asuminishisha ukucula? Nga ca kutila Yehova ni Lesa wa maka yonse, uwakwata ukutemwa, amano, no mulinganya, cinshi mu calo mufulile impatila no lufyengo? Bushe mwalibala amuipushapo ifi fipusho?
3 Bushe cibi ukwipusha ico Lesa asuminishisha ukucula? Bamo balasakamikwa ati ukwipusha icipusho ca musango yo kulangilila ukuti umo takwata icitetekelo nelyo tacindika Lesa. Lelo, ilyo mulebelenga Baibolo, mukasanga ukuti bakapepa ba kwa Lesa aba cishinka na bo baleipusha ifipusho fimo fine. Ku ca kumwenako, kasesema Habakuki aipwishe Yehova ati: “Cinshi ico munengelo kumona buncitatubi? Cinshi ico munengelo kulolesho kucululusha? Kabili ukupumpunta no lufyengo fili pa mulola wandi, ifikansa no lubuli fyaima.”—Habakuki 1:3.
4 Bushe Yehova alikalipile Habakuki, kasesema wa cishinka pa kwipusha amepusho ya musango yo? Iyo. Lelo, Lesa alengele ukuti ifyo Habakuki asosele ukufuma ku mutima filembwe muli Baibolo iyapuutwamo. Lesa kabili amwafwile ukumfwikisha bwino e lyo no kukwata icitetekelo cakosa. Yehova afwaya ukucita cimo cine na kuli imwe. Nga muleibukisha, Baibolo isambilisha ukuti “asakamana imwe.” (1 Petro 5:7) Lesa alipata ububifi no kucula uko buleta ukucila ne fyo abantu bonse babupata. (Esaya 55:8, 9) Nomba cinshi ukucula kwafulila ifi mu calo?
ICO UKUCULA KWAFULILA
5 Abantu abapepa ukwapusanapusana balepusha bashimapepo wabo ico ukucula kwafulile fi. Ilingi line, babasuka ati Lesa afwaya ukuti tulecula no kuti ukutula fye ku kale alilingila libela fyonse ificitika pamo no tuyofi twine. Abengi babeba ati te kuti beshibe bwino bwino ifyo Lesa acita ifintu nelyo ati e ulenga abantu ukufwa, na bana kumo, pa kuti bayaba nankwe ku muulu. Lelo, nge fyo musambilile, Yehova Lesa tacita fyabipa. Baibolo itila: “Cibe ukutali kuli Lesa ukucito bubifi, ca butolo ku Wa maka yonse ukucito bupondamishi.”—Yobo 34:10.
6 Bushe mwalishiba ico abantu basosela ukuti Lesa e walenga ukucula kuli mu calo? Ilingi line ico bapelela Lesa Wa maka yonse umulandu ni co bamona kwati e uteka cino calo. Tabaishiba icine cacindama, icayanguka ukuumfwa ico Baibolo isambilisha. Mwalisambilile ico icine mu Cipandwa 3 muli cino citabo. Uuteka cino calo ni Satana Kaseebanya.
7 Baibolo ilondolola bwino bwino ukuti: “Icalo conse calaala mu maka ya mubifi.” (1 Yohane 5:19) Nga mwatontonkanya pali ici, bushe tamumona ukuti ca cine? Ifili muno calo filelanga fye ifyaba umupashi ubifi uushimoneka “uulufya aba pano isonde bonse.” (Ukusokolola 12:9) Satana aba no lupato, ubucenjeshi kabili mubi icine cine. E mulandu wine icalo ateka, caiswilamo ulupato, ubucenjeshi no bubifi. E cimo icalenga ukucula ukufula sana.
8 Ica bubili ico ukucula kwafulile fi, nga filya Icipandwa 3 calandapo, ni co abantunse tabapwililika kabili babembu ukutula fye pa kupondoka kwali mu Edene. Abantunse ababembu balalwila ukuteka abanabo, ne ci cilenga inkondo, umutitikisha no kucula. (Lukala Milandu 4:1; 8:9) Ica butatu ico kwabela ukucula ni “nshita ne ca mankumanya.” (Lukala Milandu 9:11) Mu calo umo Yehova uucingilila ashaba Kateka, abantu balacula pa mulandu wa kuba pa cifulo apaponeka akayofi pa nshita ilya ine kacitika.
9 Cilasansamusha ukwishiba ukuti Lesa te ulenga ukucula. Te ulenga kuleba inkondo, ulukaakala, umutitikisha, no tuyofi utulengwa ne fyabumbwa utuletela abantu ubucushi. Na lyo line, tulafwaya sana ukwishiba, Cinshi Yehova asuminishisha uku kucula konse? Nga ca kuti Wa maka yonse, ninshi alikwata amaka ya kupwisha ukucula. Nomba cinshi ashabomfesha aya maka? Pafwile ukuba icalenga Lesa ukusuminisha ukucula pantu twaishiba ukuti ni Lesa waba no kutemwa.—1 Yohane 4:8.
UMULANDU UKALAMBA WAIMA
10 Pa kuti twishibe ico Lesa asuminishisha ukucula, tufwile ukubwelela ku numa uko ukucula kwatendekele. Ilyo Satana atunkile Adamu na Efa ukukanaumfwila Yehova, aimishe umulandu uukalamba. Satana tasuushishe amaka ya kwa Yehova. Na Satana wine alishiba ukuti Yehova ni Lesa wa maka yonse. Lelo, Satana asuushishe ukuti Yehova tafwile ukuteka abantu. Ilyo Satana asosele ukuti Lesa wa bufi kabili tacitila abo ateka ifisuma, aloseshe mu kuti Yehova ni kateka wabipa. (Ukutendeka 3:2-5) Ico Satana alesosa ca kuti, abantunse kuti baikala bwino sana nga tabaletekwa na Lesa. Uku kwali kulwisha bumulopwe bwa kwa Yehova, ukutwishika ukuteka kwakwe.
11 Adamu na Efa bapondokele Yehova. Mu nshila imbi batile: “Tatufwaya kutekwa na Yehova. Kuti twapingula fwe bene icisuma ne cibi.” Bushe Yehova ali no kupwisha shani uyu mulandu? Bushe ali no kufunda shani ifibumbwa fyakwe fyonse ifitontonkanya ukuti aba bacipondoka balilubile no kuti imitekele yakwe e yawama? Bamo kuti batila Lesa nga aonawile fye balya bacipondoka no kutendeka cipya cipya. Lelo Yehova alandile kale sana ukuti alefwaya isonde ukwisulamo abana ba kwa Adamu na Efa, kabili alefwaya bena ukwikala muli paradaise pano isonde. (Ukutendeka 1:28) Yehova lyonse alacita ico alefwaya. (Esaya 55:10, 11) E lyo kabili, ukonaula balya bacipondoka mu Edene nga takwapwishishe umulandu waimine pa lwa kuteka kwa kwa Yehova.
12 Natulangilile. Elenganyeni ukuti kafundisha alelanga abana be sukulu ifya kusanga ulusamushi lumo ulwayafya. Umwana we sukulu uwacenjela lelo cintomfwa asuusha kafundisha ukuti ifyo alebeba fya bufi. Uyu cintomfwa alosha mu kuti kafundisha tafikapo, kabili akosapo fye ukuti ena naishiba bwino bwino ifya kusanga ulo lusamushi lwakosa. Abana be sukulu bamo bamona kwati alelanda ifya cine, kabili na bo batendeka ukusuusha kafundisha. Bushe kafundisha kuti acita shani? Nga atamfya bacintomfwa mu kalasi, bushe abana be sukulu bambi bakamona shani? Bushe tabakamone kwati umwana we sukulu munabo na balya bamukonkelele balelande cine? Bonse abana be sukulu kuti baleka ukucindika kafundisha. Kuti bamona kwati ico abatamfisha ni co aletiina ukumushinina. Nomba tutile kafundisha asuminisha ulya cintomfwa ukulanga abana be sukulu banankwe ifyo engasanga ulo lusamushi lwakosa.
13 Yehova acita ifyo kafundisha mu cilangililo engacita. Ibukisheni ukuti te balya bene fye bapondweke mu Edene abo uyu mulandu wakumine. Kwali iminshipendwa ya bamalaika abamwene ifyacitike. (Yobo 38:7; Daniele 7:10) Ifyo Yehova ali no kucita pali balya bacipondoka fyali no kukuma bamalaika na mu kuya kwa nshita fyali no kukuma ifibumbwa fyonse ifitontonkanya. E ico, cinshi Yehova aacita? Alisuminisha Satana ukulanga ifyo engateka abantunse. Lesa kabili aleka na bantunse ukuiteka ilyo baletungululwa na Satana.
14 Kafundisha mu cilangililo cesu naishiba ukuti uyu cintomfwa na balemukonkelesha nabaluba. Lelo, naishiba no kuti ukubasuminisha ukwesha ukumushinina na ko kwine kwalaleta ubusuma ku bana be sukulu bonse. Bacintomfwa nga bafilwa, bonse abana be sukulu aba cumfwila balamona ukuti kafundisha e ulingile fye ukubasambilisha. Balamona ico kafundisha alatamfisha aba bacintomfwa mu kalasi pa numa. Yehova na o alishiba ukuti abantunse ba cishinka na bamalaika cikabawamina nga bamona Satana na bacipondoka banankwe bafilwa e lyo bamona no kuti abantunse te kuti baiteke. Nga Yeremia wa ku kale, bakasambilila icine cacindama ica kuti: “Mwe Yehova, ninjishibo kuti te kwa muntunse ukwenda kwakwe; te kwa muntu uuleya ukushikimika amatampulo yakwe.”—Yeremia 10:23
CINSHI PAPITILA INSHITA YALEPE FI?
15 Lelo, cinshi Yehova asuminishisha ukucula ukubako pa nshita yalepe fi? Kabili mulandu nshi ashicilikila ifyabipa pa kuti filacitika? Moneni ifintu fibili ifyo kafundisha mu cilangililo cesu ashingafwaya ukucita. Intanshi, te kuti akaanye umwana we sukulu cintomfwa ukulondolola ifyo engasanga ulusamushi lwakosa. Ica bubili, kafundisha te kuti afwe uyu cintomfwa ukulondolola ifya kucita. Ukupala uyu kafundisha, moneni ifintu fibili ifyo Yehova ashacita. Intanshi takaanya Satana na baba kuli wena ukwesha ukulanga ukuti ifyo baletunga fya cine. Kanshi pafwile ukupite nshita. Mu myaka iingi sana iyo abantu baikala pano calo, balyesha ukuiteka mu nshila shalekanalekana, nelyo ukutekwa no buteko bwapusanapusana ubwa buntunse. Abantunse balisambilila no kwishiba sana sayansi ne fintu fimbi, lelo, ulufyengo, ubupiina, ulukaakala, ne nkondo fyalibipilako. Imitekele ya bantunse yalimoneka apabuuta ukuti yalifilwa.
16 Ica bubili, Yehova tayafwako Satana ukuteka cino calo. Nga ca kutila Lesa alecilikila imisoka yabipisha ukuti ilacitika, bushe te kuti cibe kwati aletungilila ifyalelanda aba bacipondoka? Bushe Lesa teti alenga abantu ukumona kwati napamo abantunse kuti baiteka ukwabula amacushi? Nga ca kutila Yehova acite co, na o kuti aba wa bufi. Nomba, ‘Lesa tengabepa.’—AbaHebere 6:18.
17 Lelo, ni shani pa lwa bubi bonse ubwacitika pa nshita yonse iyi iyo abantunse bapondokela Lesa? Tufwile ukwibukisha ukuti Yehova, wa maka yonse. E ico, kuti afumyapo fyonse ifyabipa ificusha abantunse. Nga filya tusambilile kale, ubonaushi bwacitwa kwi sonde bukafumapo ilyo isonde likasanguka Paradaise. Ifyo ulubembu lwaleta fikafumapo ukupitila mu citetekelo mwi lambo lya kwa Yesu, ubucushi imfwa ileta bukafumapo ilyo abantu bakabuuka. E ico, Lesa akabomfya Yesu ku “kubongolole imilimo ya kwa Kaseebanya.” (1 Yohane 3:8) Yehova akacita fyonse ifi pa nshita fye iyalinga. Tufwile ukusekelela ukuti tacite co bwangu, pantu ukutekanya kwakwe kwalitupeela ishuko lya kusambilila icine no kumubombela. (2 Petro 3:9, 10) Pali ino nshita, Lesa alafwayafwaya bakapepa ba cishinka no kubafwa ukushipikisha ukucula konse ukwingabaponena muli cino calo ca macushi.—Yohane 4:23; 1 Abena Korinti 10:13.
18 Bamo kuti bapapa abati, Bushe uku kucula konse nga e ko kwali nga ca kutila Lesa abumbile Adamu na Efa mu nshila ya kutila teti bapondoke? Pa kwasuka ico cipusho mufwile ukwibukisha ica bupe cawamisha ico Yehova amupeela.
BUSHE MUKABOMFYA SHANI UBUPE BWA KWA LESA?
19 Nga filya twamwene mu Cipandwa 5, abantunse babumbilwe na mano ya kucita ico balefwaya. Bushe mwalishiba ukuti ubo bupe ubusuma sana? Lesa alipanga inama ishingi nga nshi ishicite fintu ukwabula ukutontonkanya. (Amapinda 30:24) Abantu balipanga amaroboti ayabomba ukulingana ne fyo bayabikila ukubomba. Bushe kuti twatemwa nga ca kutila Lesa atupangile fyo? Awe, tulomfwa bwino ukuba na maka ya kuisalila ifyo tulefwaya ukuba, ifyo tulefwaya ukucita, ne fibusa tulefwaya ukukwata e lyo na fimbi fye. Tulafwaya ukuba na maka ya kucita ico tulefwaya, kabili ifyo e fyo na Lesa afwaya twaba.
20 Yehova tafwaya abantu ukupatikishiwa ukumubombela. (2 Abena Korinti 9:7) Ku kulangilila: Cinshi umufyashi engatemwa sana—nga ca kutila umwana amweba ati “nalimutemwa” pantu pali abamwebele ukulande fyo nelyo umwine ukuilandila fye? Kanshi icipusho kuli imwe ca kutila, Bushe mukabomfya shani amaka ya kuisalila ayo Yehova amupeela? Satana, Adamu, na Efa tababomfeshe bwino nangu panono amaka yabo. Bakeene Yehova Lesa. Bushe imwe mukacita shani?
21 Namukwata ishuko lya kubomfya bwino amaka yenu aya kucita ifyo mulefwaya. Kuti mwacita ificita abengi abasala ukuba kuli Yehova. Balalenga Lesa ukusekelela pantu balacita ifishinina Satana ukuti wa bufi no kuti alifilililwa ukuteka. (Amapinda 27:11) Na imwe kuti mwamushinina nga mwasala ukucita ifisuma. Ici e cikalondololwa mu cipandwa cikonkelepo.
IFYO BAIBOLO ISAMBILISHA
- Lesa te walenga ukucula kwaba muno calo.—Yobo 34:10.
- Ilyo Satana asosele ukuti Lesa wa bufi no kuti tacitila abo ateka ifisuma, asuushishe Yehova ukuti talinga kuteka.—Ukutendeka 3:2-5.
- Yehova akabomfya Umwana wakwe, Imfumu ya Bufumu bwa buMesia, ku kupwisha ukucula konse no kufumyapo ifyabipa fyonse ifyo kwaleta.—1 Yohane 3:8.
Amepusho
1, 2. Macushi nshi yaleponena abantu pali lelo, kabili yalenga abantu ukwipusha abati shani?
3, 4. (a) Cinshi cilanga ukuti tacabipa ukwipusha Lesa ico asuminishisha ukucula? (b) Bushe Yehova omfwa shani pa bubifi no kucula?
5. Bushe abantu batila cinshi abantu baculila, lelo cinshi Baibolo isambilisha?
6. Cinshi abengi bapangila icilubo ca kusosa ati Lesa e walenga ukucula kwaba pano calo?
7, 8. (a) Bushe ifilecitika mu calo filelanga shani ifyaba kateka wa ciko? (b) Bushe ukukanapwilika ne “nshita ne ca mankumanya” fyaleta shani ukucula?
9. Cinshi twingashininkishisha ukuti paliba ico Yehova alekela amacushi ukutwalilila?
10. Cinshi Satana asuushishe, kabili acitile shani ifyo?
11. Cinshi Yehova ashaonawilile bacipondoka mulya mwine mu Edene?
12, 13. Langilileni ico Yehova asuminishisha Satana ukuba kateka wa cino calo ne co Lesa asuminishisha abantunse ukuiteka.
14. Busuma nshi bukafumamo ifi Yehova asuminisha abantunse ukuiteka?
15, 16. (a) Cinshi Yehova asuminishisha ukucula ukutwalilila pa nshita yalepe fi? (b) Cinshi Yehova ashicilikila ifyabipa pamo nga ulukaakala ukuti filacitika?
17, 18. Cinshi Yehova akacita pa fyabipa fyonse ifyafuma mu kuteka kwa bantunse no kusonga kwa kwa Satana?
19. Bupe nshi ubwawamisha ubo Yehova atupeela, kabili mulandu nshi tufwile ukubucindamikila?
20, 21. Kuti twabomfya shani bwino amaka ya kuisalila ico tulefwaya ukucita, kabili cinshi tulingile ukufwaila ukucite co?


text:
IFYEBO NA FIMBI
Ubushiku bwa Bupingushi Cinshi?
BUSHE mwaishiba ukuti Ubushiku bwa Bupingushi bukaba shani? Abengi batila abantu iminshipendwa bakalaya ku cipuna ca kwa Lesa umo umo. Kulya e ko cila muntu akapingulwa. Bamo bakalambulwa ukuyaikala mu muulu umwaba ubusuma bweka bweka, e lyo bambi bakapingulwa ukuyapya mu mulilo wa pe. Lelo, ifi te fyo Baibolo isosa. Icebo ca kwa Lesa tacisosa ukuti pali iyi nshita kukaba ifya kutiinya, lelo citila kukaba ifisuma kabili ikaba ni nshita ya kulenga ifintu ukuba ifyo fyali pa kubala.
Umutumwa Yohane alondolwele Ubushiku bwa Bupingushi pa Ukusokolola 20:11. Atile: “Namwene icipuna ca bufumu icikalamba icabuuta, no waikelepo. Ku cinso cakwe isonde no muulu fyalifulumwike, ne cifulo ca fiko tacasangilwe iyo. Kabili namwene abafwa, abakalamba na banono, nabeminina ku cinso ca cipuna ca bufumu, ne fimfungwa fyalifungulwilwe. Lelo icimfungwa cimbi califungulwilwe; icimfungwa ca bumi. Na bafwa bapingwililwe ku fyalembelwe mu fimfungwa umwabela imilimo yabo.” Bushe nani Kapingula walumbulwa pano?
Yehova Lesa e Kapingula mukalamba uwa bantunse. Lelo, alipeelako umuntu umbi umulimo wa kupingula. Ukulingana na Imilimo 17:31, umutumwa Paulo asosele ukuti Lesa “alibika ubushiku umo akapingwila aba pano isonde mu bulungami ku muntu uo asonta.” Uyu Kapingula wasontwa ni Yesu Kristu uwabuushiwa. (Yohane 5:22) Lelo, ni lilali Ubushiku bwa Bupingushi bukatendeka kabili bukapwa lilali?
Ibuuku lya Ukusokolola lilanga ukuti Ubushiku bwa Bupingushi bukatendeka pa numa fye ya nkondo ya Armagedone, ilyo ubwikashi bwa kwa Satana pano isonde bukonaulwa.* (Ukusokolola 16:14, 16; 19:19-20:3) Pa numa ya Armagedone, Satana ne fibanda fyakwe bakakakwa mu muyenge imyaka ikana limo. Pali ilya nshita, ba144,000 impyani sha Bufumu, na bo bakaba abapingushi kabili bakateeka nge “shamfumu pamo na Kristu imyaka ikana limo (1,000).” (Ukusokolola 14:1-3; 20:1-4; Abena Roma 8:17) Ubushiku bwa Bupingushi tabwakabe amaawala 24 fye. Bukaba bwa myaka ikana limo (1,000).
Muli iyi myaka 1,000, Yesu Kristu “akapingula abomi na bafwa.” (2 Timote 4:1) “Abomi” e bakaba “ibumba likalamba” ilikapusuka pa Armagedone. (Ukusokolola 7:9-17) Umutumwa Yohane kabili amwene “abafwa…nabeminina ku cinso ca cipuna” ca bupingushi. Nga filya Yesu alaile, “ababa mu nshiishi bakebukishiwa kabili bakomfwe shiwi [lya kwa Kristu] no kufumamo.” Icikalenga bakafumemo kubuushiwa. (Yohane 5:28, 29; Imilimo 24:15) Lelo ni pali finshi bakapingwilwa?
Ukulingana ne fyo umutumwa Yohane amwene mu cimonwa, “ifimfungwa fyalifungulwilwe,” na “bafwa bapingwililwe ku fyalembelwe mu fimfungwa umwabela imilimo yabo.” Bushe muli ifi fimfungwa e mwalembwa ifyo umuntu alecita kale? Iyo, abantu tabakapingwilwe pa fyo balecita ilyo bashilafwa. Twaishiba shani ico? Baibolo itila: “Pantu uwafwa, umulandu wakwe uwa lubembu ninshi wapwa.” (Abena Roma 6:7) Kanshi abakabuuka, bakesa ku mweo ninshi umulandu wabo naupwa. Ifimfungwa kanshi fimininako ifintu na fimbi ifyo Lesa akafwaya tulecita. Icikalenga abakapusuka Armagedone na bakabuushiwa ukwikala umuyayaya, kumfwila amafunde ya kwa Lesa, pamo na fyonse ifipya ifyo Yehova napamo akasokolola mu myaka 1,000. Kanshi abantunse bakapingwilwa pa fyo bakacita mu Bushiku bwa Bupingushi.
Ubushiku bwa Bupingushi bukalenga iminshipendwa ya bantu ukusambilila ifyo Lesa afwaya pa muku wa kubalilapo no kulacita ifyo fine. Kanshi ninshi umulimo wa kusambilisha ukakula sana. Cine cine, ‘abekashi ba pano nse bakasambililo bulungami.’ (Esaya 26:9) Lelo, te bonse bakafwaya ukucita ukufwaya kwa kwa Lesa. Pali Esaya 26:10 patila: “Umubifi nelyo abishiwa tasambilila bulungami; na mu calo umwabe fya kushikimika alacito bupondamishi, no kubulo kumono kupulama kwa kwa Yehova.” Aba babifi bakonaulwa umuyayaya mu Bushiku bwa Bupingushi.—Esaya 65:20
Ku kupwa kwa Bushiku bwa Bupingushi, abakapusuka ‘bakaba no mweo’ wafikapo pantu bakapwililika. (Ukusokolola 20:5) E ico, mu Bushiku bwa Bupingushi abantu bakaba abapwililika nga filya fine bali no kuba pa kubala. (1 Abena Korinti 15:24-28) Lyene kukabo bwesho bwa kulekelesha. Satana bakamukakula no kumuleka eshe ukulufya abantu pa muku wa kulekelesha. (Ukusokolola 20:3, 7-10) Abakakaana Satana bakaba pali balya Baibolo yalaya ukuti: “Abalungama bakapyaninine calo, no kwikalamo inshiku pe.” (Amalumbo 37:29) Ca cine Ubushiku bwa Bupingushi bukawama ku bantunse ba basumino bonse!
* Nga mulefwaya ukwishiba na fimbi pali Armagedone, moneni icitabo ca Insight on the Scriptures, Volume 1, amabula 594-5, 1037-8, icitabo ca Pepeni Lesa Wine Wine Eka, mu cipandwa 20, ne citabo ca Ukupelulula Ukufuma Mu Malembo, amabula 52-7. Fyonse fitatu fyasabankanishiwa ne Nte sha kwa Yehova.


text:
ICISAMBILILO 8
Josaya Ali ne Babyakwe Abaweme
Kani ulukulanguluka ati cikosele ukucite’filungeme?— Abantu abengi efi balanguluka. Baibolo ilatubuula ati cali icikosele makosa ku musankwa Josaya ukucite’filungeme. Pano alikwete ababyakwe abaweme abamofweleko. Nga tusambililepo na fimbi pali Josaya na pa babyakwe.
Bawishi Josaya baali ni ba Amoni, imfumu ya baJuda. Amoni ali umubipile kabili alukupempela ifibumbwabumbwa. Ili bawishi Josaya bafwile, eli Josaya abele imfumu ya baJuda. Pano aali lukoso ne myaka 8! Kani ulukulanguluka ati ali umubipile koti ni bawishi?— Koku, ye aali umuweme.
Neli aali umwanice, Josaya alukufwaisha ukubomfwila baYehova. Na muli fyefyo, alisalile lukoso ababyakwe abatemenwe baYehova. Kabili kabamofwako ukulukucita ifilungeme. Kani ni bani bamo bamo abali ababyakwe Josaya?
Umo umubyakwe ali ni Sefaniya. Sefaniya ali wakushimika uwacenjeshe abantu ba mu Juda ati ifibipile fyali ne kubacitikila kani balukupempela ifibumbwabumbwa. Josaya alikutikile ukucenjesha kwakwe Sefaniya kabili alukupempela baYehova benka lukoso.
Umbi umubyakwe Josaya ali ni Jelemiya. Tabapusenepo sana imyaka kabili balukwikala cabe apepi ne kukulila pamo. Balitemwanshenye ukwakuti ica kweba ati ili Josaya afwile, Jelemiya kaalemba ulwimbo ululibelele ulwalelabila ifi camubipiile pakuti pa mfwa yakwe Josaya. Jelemiya na Josaya balukofwana ukucite’filungeme ne kumfwila baYehova.
Josaya na Jelemiya balukofwana ukucite’filungeme
Findo ungasambililako ku cakwebanako cakwe Josaya?— Neli Josaya ali umwanice lukoso, alukufwaya ukucite’filungeme. Alishibile ukweba ati alyelelwe ukuba ne babyakwe abatemenwe baYehova. Na webo ulyelelwe ukupanga ababyobe abatemenwe baYehova kabili abangakofwako ukucite’filungeme!


text:
Icisimicisyo 95: Insila BaYesu Basambisisyamo
KAMBI kasuba baYesu babula umwalalume ukweba’ti alukutemwa umubyakwe. Umwalalume aipusya ati: ‘Mba ninani umubyanji?’ BaYesu baisiba ifi uyu mwalalume alukulanguluka. Uyu mwalalume alelanguluka ati sombi benka abantu abamusyobo wakwe na babo apempela nabo e babyakwe. Popele ngatubone ifi baYesu balabila kuli ye.
Simbi mpindi baYesu balasambisya ukupitila mu kusimika icisimicisyo. Ifi efi bacita pano. Basimika icisimicisyo ca muJuda ne muSamalya. Tulisambililepo kale ukweba’ti abaJuda tabatemenwepo abaSamalya. Nangabe’fyo, ici e cisimicisyo ca baYesu:
Kambi kasuba kwali umuJuda uwatentemukile ku nsila ya ku lupili alukuya ku Jeliko. Pano ifipondo fyamufukukila. Fyamupokolole’ndalama ne kumupama mpaka ili aabele koti mufwile.
Lomba, umupapatilisi umuJuda aalisile muli ilya yenke’nsila. Kabona umwalalume uwapaminwe. Kani ulukulanguluka ati findo acitilepo? Penka, aalipitilile ukumusesya ne kulukuya. Naumbi umuntu uwalukupempela makosa kaisa. Aali muLefai. Mba kani alimakene? Koku, naye taimakenepo mu kofwa uwapaminwe. Koti wamubona umupapatilisi ne muLefai apatali balukutentemuka mu nsila.
Pano bona uuli apa ne mwalalume uupaminwe. MuSamalya. Alukofwa umuJuda. Alukubika umuyanda pa filonda fyakwe. Panuma yafyefyo, apinta umuJuda ne kumubika ku mupunda angatusya ne kupola.
Ili baYesu basila icisimicisyo cabo, baipusya icakwipusya ati: ‘Mba ninani pali babo botatu, ulukulanguluka’ti alibele mubyakwe kuli woyo uwapaminwe? Mba mupapatilisi, muLefai neli muSamalya?’
Umwalalume aasuka ati: ‘Mwalalume umuSamalya. Aali ne nkumbu ku mwalalume uwapaminwe.’
BaYesu balabila ati: ‘Waasuka bwino. Koya ukalukucita fyopele’fyo acitile.’
Mba tautemenwe insila baYesu basambisisyamo? Koti twasambilile’fingi, ificindeme kani twakutika ku fibalabila baYesu mu Baibolo, tefyo?
Luku 10:25-37.
Ifyakwipusya
- Kani cisa cakwipusya umwalalume aipusya baYesu, kabili nindo aipusisya?
- Findo baYesu balukupyungisya limo limo pa kusambisya, kabili findo twali twasambililapo pa baJuda ne baSamalya?
- Mu cisimicisyo baYesu basimika, cindo cacitikila umuJuda uwalukuya ku musebo wakuya ku Jeliko?
- Cindo cacitika ili umupapatilisi umuJuda ne muLefai bamusangana muli yenka ilye’nsila?
- Mu cikope, ninani uulukofwa umuJuda uubapamine?
- Ili baYesu basila icisimicisyo, cisa cakwipusya baipusya, kabili umwalalume aasuka syani?
Ifyakwipusya na fimbi
- Pendeni Luku 10:25-37.
Mu mupunda wa kwasuka icakwipusya, baYesu baofwa syani umwalalume uwisi imilangwe ye Funde ukulangulukapo icakwasuka pa mulandu enko’mwine? (Luku 10:26; Mat. 16:13-16)
Kani baYesu balipyungisye syani ifyakubwenako pa kucimfya umusobololo ku balukubakutika? (Luku 10:36, 37; 18:9-14; Tito 1:9)


text:
ULUPUNGU LWA KWA KALINDA—ULWA KUSAMBILILAMO October 2016
Ifipande fya kusambililamo ukutendeka November 28 ukushinta December 25, 2016.
UBUMI BWABO
Nalepashanya Ababikile Amano ku fya kwa Lesa
Ifyo abakalamba mu fya kwa Lesa bakoselesha abacaice kuti fyabafwa ukupanga no kufishapo ifyo bafwaya ukucita mu mulimo wa Bufumu. Ba Thomas McLain bashimika ifyo aba bwananyina babafwile, ne fyo nabo baleyafwa bambi.
‘Mwilalaba Ukupokelela Abeni’
Bushe Lesa amona shani abaya ku fyalo fimbi? Kuti mwacita shani pa kuti uwafuma ku calo cimbi aleumfwa ukuti mwalimupokelela mu cilonganino?
Ifyo Mwingaba Abakosa Ilyo Muli mu Cilonganino ca Balanda Ululimi Lumbi
Abena Kristu bonse balingile ukubika amano ku kucingilila bucibusa bwabo na Lesa e lyo no bwa lupwa lwabo. Na lyo line, nga mwaba mu cilonganino umo balanda ululimi lumbi mufwile mwalikwatako amafya.
Bushe ‘Mulasunga Amano Yene Yene’?
Bushe amano yene yene yapusana shani no kwishiba fimo e lyo no mucetekanya? Nga twaishiba ubupusano kuti twanonkelamo sana.
Twalilileni Ukukosha Icitetekelo Cenu Mwi Subilo Mwakwata
Kuti twasambililako ku bantu abali ne citetekelo aba ku kale na ba muno nshiku. Kuti mwacita shani pa kuti icitetekelo cenu citwalilile ukuba icakosa?
Bushe Mwalitetekela Amalayo ya kwa Yehova?
Bushe icitetekelo ni cinshi? Bushe icitetekelo cacindama shani, kabili kuti twalanga shani ukuti twalikwata icitetekelo?
Bushe Kuti Mwayasuka ifi Ifipusho?
Bushe amaka ayo abena Roma bapeele abalashi abaYuda mu nshiku sha batumwa yafikile pi? Bushe ca cine ukuti ku kale umuntu kuti ayatanda ifyani mwi bala umo umwine atanda imbuto?


text:
Bushe Nkaleke Isukulu?
Ifi e fyo ufwile ukutontonkanyapo
Bushe Ifunde lya mu calo wikala lyatila umwana we sukulu afwile ukupelela mu gredi shani? Bushe walifika muli iyo gredi? Nga walekela isukulu pa kati, ninshi wasuula filya Baibolo ilanda ati ‘
tulenakila ubuteko.’—Abena Roma 13:1.
Bushe walifika apo walefwaya ukupela mu masomo? Cinshi ufwaya ukucita ku ntanshi icalenga uleya ku sukulu? Nga tawaishiba ico wila ku sukulu, ulingile ukucishiba! Nga tawishibe ico wila, kuti waba kwati muntu uuninine ishitima lelo teshibe uko alefwaya ukuya. Kanshi lanshanya na bafyashi bobe ifyebo fili pa kamutwe kaleti “Ico Njila ku Sukulu.” Nga taulafika mu gredi iyo mwasuminishanya na bafyashi bobe, ninshi walekela isukulu pa kati.
Cinshi ulefwaila ukuleka isukulu? Napamo kuti wafwaya ukuleka isukulu pa mulandu wa kuti ulefwaya ukula-afwa ulupwa lobe mu fyo bakabila nelyo ukula-afwa bambi ukwishiba Lesa. Icishingawama ukulekelapo isukulu, kutiina amashindano nelyo ukukanafwaya ukucita ifya ku sukulu ifyo bakafundisha bakupeela. Tacanguka ukwishiba ico ulefwaila ukuleka isukulu e lyo no kumona nga ca kuti ico cili fye bwino nelyo tacili bwino. Nga waleka isukulu pa mulandu fye wa mafya ukwete, ukapapa ukuti ukakwata na yambi.
Ukulekela isukulu pa kati kwaba kwati kutoloka ukufuma mwi shitima ilyo ushilafika uko uleya. Ishitima kuti lyaba ilibi ukwendamo, e lyo na abo uninine nabo te kuti nalimo babe abantu abasuma, lelo nga watolokamo, te kuti ufike uko uleya no kuicena kuti waicena sana fye. E fyo cingaba nga walekela isukulu pa kati, kuti wafilwa ukusanga incito. E lyo nga waisanga, kuti ulefola indalama ishinono sana nga kulinganya ku sho wali no kulafola nga walipwile isukulu.
Ukucila ukulekela isukulu pa kati, ufwile ukubombesha pa kuti wapwisha amafya ukwata ku sukulu. Nga wacita ifi, ukalashipikisha amafya kabili ukaipekanya no kushipikisha amafya wingakwata nga watendeka ukubomba.
Ico Njila ku Sukulu
Umulandu ukalamba wila ku sukulu wa kuti, nga wakula ukasange incito iikakwafwa mu mikalile yobe no kukwafwa ukusunga ulupwa ukakwata ku ntanshi. (2 Abena Tesalonika 3:10, 12) Bushe walisalila libela incito wingatemwa ukubomba ne fisambililo ifingakwafwa ukuipekanya ukwisabomba iyo ncito? Pa kuti wishibe nga ca kuti amasambililo yobe yalekwafwa mu fyo ufwaya ukucita, asuka aya mepusho:
Finshi nacenjelamo sana? (Ku ca kumwenako, bushe ulomfwana bwino na bantu bambi? Bushe walitemwa ukupanga ifintu nangu ukulungisha ifyonaike? Bushe ulesha ukwishiba icilengele ubwafya ukwete ne fyo wingabupwisha?)
Ukulingana ne fyo nacenjelamo, ni ncito nshi ningabomba?
Ni ncito nshi shaba uko njikala?
Fisambililo nshi ndesambilila ifingangafwa ukusanga isho ncito?
Masambililo nshi yambi ayo nsambilila ayengangafwa ukusanga bwangu incito mfwaya?
Uleibukisha ukuti ico wila ku sukulu kusambilila ifintu ifingakwafwa ku ntanshi. Kanshi taulingile ukuya fye ulesambilila ukwabula ukupwisha isukulu pa mulandu fye wa kutiina ukuisakamana. Ico kuti caba kwati muntu uushilefwaya ukwikila mwi shitima nangu nafika.
Ishibilenipo na Fimbi
IMISEPELA
Ifipusho Abacaice Bepusha, Ibuuku 1
Ici citabo cilalanda na pa bwalwa, imiti ikola, pa kutaluka ku bulalelale, no kwishishanya.


text:
Icisimicisyo 34: Umutundu wa Bukumo uwa Cakulya
KANI wafisiba ifi abantu balukutola? Fili koti candwa. Fitubile, kabili fili tunini tunini, ifipesauka. Pano tafilipo candwa; fyakulya.
Papita lukoso apepi ne mwensi umo ukufuma apo abaIsilaeli bafumine ku Ijipiti. Bali mu mpanta. Muno mulamena lukoso ifyakulya ifinini, pakuti pali fyefyo abantu balilisyanya, balabila ati: ‘BaYehoba nga baatwipaile mu Ijipiti. Pakuti mulya twalikwete fyonse ifyakulya twalukufwaya.’
Popele baYehoba balabila’ti: ‘Ndukulenge’fyakulya ukuloka ukufuma kwiulu.’ Kabili’fi efi baYehoba bacita. Ulucelo lwakonkapo ili abaIsilaeli babona ifi fintu ifitubile ifyapona, babulansyanya ati: ‘Mba findo ifi?’
Mose alabila ati: ‘Ifi fyakulya ifi baYehoba bamupeleni ati mulukulya.’ Abantu bafiita ati MANA. Filomfwika koti fimpwampwa ifipangilwe ne buci.
Mose abula abantu ati: ‘Muli ne kufyola ukukumana cila muntu ifi angalya.’ Bacita koti nifyefyo lyonse ulucelo. Ili akasuba katula, mana iyasyele pa musili yasunguluka.
Kabili Mose alabila ati: ‘Uuli onse tekusyapo imbi mana ukufika akasuba kakonkapo.’ Pano bambi abantu tekuti bakutike. Kani waisiba ifyacitika? Ulucelo lwakonkapo mana iibasyapo yaisulamo amatila, kabili yatatika ne kununka!
Pano, kuli akasuba kamo mu mulungu ako baYehoba babula abantu ukubunganya pabili ubwingi bwa mana. Aka kasuba ka busisanu na bumo. Kabili baYehoba balabila ukusyapo imbi mana ukufika akasuba kakonkapo, pakuti tabakalengapo iili yonse ukuloka pa kasuba ka busisanu na sibili. Ili basyapo mana ukufika pa kasuba ka busisanu na sibili, taiswilemo amatila kabili tainunkilepo! Ici cimpelampela nacimbi!
BaYehoba baliisya abaIsilaeli mana imyaka yonse baikala mu mpanta.
Ifyakufuma 16:1-36; Ifyakupenda 11:7-9; Josyua 5:10-12.
Ifyakwipusya
- Mu cikope, findo abantu balukutola pansi, kabili filetwa ati nindo?
- Findo Mose abafunda abantu pa lwa kutola mana?
- Mba findo baYehoba babula abantu ukucita pa busiku bwa busisanu na bumo, kabili nipali wisa mulandu?
- Mba nicisa cimpelampela baYehoba bacita ili mana yasungwa ukufika pa busiku bwa busisanu na sibili?
- Myaka inga baYehoba baliisya abantu mana?
Ifyakwipusya na fimbi
- Pendeni Ifyakufuma 16:1-36 na Ifyakupenda 11:7-9.
Kani findo Ifyakufuma 16:8 filangisya palwa kweba’ti fwebo tulyelelwe ukucindika abekalikilwe mu kwansika kwa mwi kelesya lya buKlistu? (Ebeya. 13:17)
Mu mpanta, kani abaIsilaeli balukubanusyako syani cila busiku ati balyelelwe ukupemamo muli baYehoba? (Fum. 16:14-16, 35; Ndute. 8:2, 3)
Findo baYesu balabile ati e fyalukwimakaninako mana, kabili fwebo tulasyukilamo syani muli uyu ‘sinkwo’ufumine kwiulu’? (Yoa. 6:31-35, 40)
- Pendeni Josyua 5:10-12.
Ni pa myaka inga abaIsilaeli baliile mana, ici calibesesye muli isa’nsila, kabili findo tungasambililako kuli cici icisimicisyo? (Fum. 16:35; Pen. 11:4-6; 1 Kol. 10:10, 11)


text:
BUUMI BWA BWINEKLISTU
Sa Mutosebensesha Kabotu Tumakaadi twa JW.ORG?
Nciito Yesu yakushimikila itoyandika cakufwambaana, mukwiinga mapensho anene ali pafwaafwi abuumbi. (Tusi. 24:11, 12, 20) Kwaamba ayi tucafwe bantu, inga twasebensesha tumakaadi twakucana makani tweenga twabacafwa kucana Maswi akwe Lesa alimwi a webusaiti yesu. Kakaadi aka kalicite koodi itola kukavidyo ka Ino Ngumulandunshi Ngomweelete Kwiiya Baibo? alimwi abwiite bwakushiba makani aanji na kusenga ciiyo ca Baibo. Bantu bamwi balakaka mabuku esu sombi balasumina kubona makani pa webusaiti yesu. Aboobo, mutatoonshi kubapa Kakaadi ka. Nacibi boobo, mutapi kakaadi muntu utasuni kwiiya.
Ndyemutoocita ncito shanu sha bushiku abushiku, inga mwatalika mubandi amuntu kwiinda mukwaamba ayi: “Ndicite cintu cimwi nceenga ndasuna kumupa. Kakaadi aka katomutondesha webusaiti icite makani alimwi amavidyo akutalipila ashiyene shiyene.” (Joni 4:7) Mukwiinga tumakaadi utu ntuniini niini, inga mwabwesa kwaamba ayi munokwaabila bantu ciindi cili coonse ndyemwacana coolwe.


text:
ISAMBILILO 1
Ilyasi Lizima Alyasici?
1. Uzye e Leza watukwatila lyasici?
E Leza akalonda tuwakwikala icete. Welewuzile insi na vyonsi vino vyawa mwenemo amuno watukunda. Nombanye aliwombela pa kutupekanizizya imikalile iyizima. Alimala vyonsinye vino vikalenga uwuyinvi.—Wazya Jeremiya 29:11.
Kutawa uwuteko nanti wonga wuno wawa na maka yakumala uwukomi, indwala ni mfwanye. Nanti ciwe wowo, kwawa ilyasi ilizima ilyakuti, nombanye e Leza aliyonona amawuteko yonsinye apano apyanicizyepo uwufumu wakwe. Wano waliwatekwa waliyikala umutende swinya wataliwalwala.—Wazya Ayizeya 25:8; 33:24; Daniel 2:44.
2. Nga acani cino ilyasi lizima likulondekwa zuwazuwa?
Uwuyinvi wulisilavye ndi Leza wafumyapo awantu awawipe. (Zefaniya 2:3) Uzye aliwafumyapo mpindici? Kali, Baibolo walanzile paviwipe vino vikucitika amanda ya-a. Iviwipe vyo-o, vikalanjizya ukuti impindi yakuti e Leza afumyepo uwuwipe yili mupipi.—Wazya 2 Timoti 3:1-5.
3. Uzye tungacita cani?
Tuzipizile ukusambilila pe Leza mwizwi lyakwe, Baibolo. E Baibolo wawa nge we kalata wino wafuma ku mukwasi walukundo. Akatunena vino tungikala icete nomba, navino tungikala kwe pe na pe kunkolelo. Asa woonsinye wano wangakunda ukuti wewe usambilile Baibolo. Nomba pano Leza walaya ukuti kuliwa ukwikala icete, asacakwelezya ukuleka umuntu uwuli wensinye akulesye ukusambilila Baibolo.—Wazya Imilumbe 29:25; Ukuwumbulika 14:6, 7.


text:
MAKANI AAYUNGIZYIDWE
Izina lya Leza
—Mbolibelesyegwa Ancolyaamba
MU BBAIBBELE lyanu, ino lugwalo lwa Intembauzyo 83:18 lwaamba buti? Mu Bbaibbele lya Chitonga lyamu 1963 ikapango aaka kaamba kuti: “Bazibe kuti nduwe olike oojisi izina lya-Jehova, nduwe Mupatikampatila atala anyika yoonse.” Ima Bbaibbele aambi aali mbwaabede mbwaamba oobo. Nokuba boobo, ima Bbaibbele manji taalibelesyi pe izina lyakuti Jehova, muciindi candilyo abelesya mabala aapandulula bulemu mbuli lyakuti “Mwami” naa “Uuteeli.” Ino ncinzi ceelede kubelesyegwa mukapango aaka? Sena ndibbala lipandulula bulemu naa ndizina lyakuti Jehova?
Ikapango aaka kaamba zyazina. Mu Cihebrayo cakusaanguna icakabelesyegwa kulemba magwalo manji aamu Bbaibbele, kuli zina ligaminide libelesyegwa. Mu Cihebrayo lilembwa kuti יהוה (YHWH). Mu Chitonga izina eelyo lilembwa kuti “Jehova.” Sena izina eelyo lijanwa buyo mukapango komwe mu Bbaibbele? Peepe. Mu Magwalo aa Cihebrayo aakusaanguna lilajanwa iziindi zitandila ku 7,000!
Ino zina lya Leza liyandika buti? Amulange-lange zyaambwa mumupailo wacikozyanyo ngwaakapa Jesu Kristo. Utalika boobu: “Taateesu ooli kujulu, alilemekwe izina lyako.” (Matayo 6:9) Kumbele, Jesu wakapaila kuli Leza ategwa: “Taata, lemya zina lyako.” Mukwiingula, Leza wakaambaula kuzwa kujulu ulaamba: “Ndalilemya kale, ndiyoolilemya alimwi.” (Johane 12:28) Cilasalala kuti izina lya Leza lilayandika kapati. Aboobo ino nkaambo nzi basanduluzi bamwi ncobatalibikkilizyi izina eeli mubusanduluzi bwabo bwa Bbaibbele, pele muciindi candilyo babelesya mabala aapandulula bulemu?
Kulibonya kuti kuli twaambo tobile tupati. Kakusaanguna, ibanji baamba kuti izina eeli talyeelede kubelesyegwa akaambo kakuti mbolyakali kwaambwa kumatalikilo takuzizyilwe pe sunu. Mabala aa Cihebrayo cansiku tanaakali kulembwa kaajisi bana pe. Aboobo kunyina sunu uunga waamba bwini bantu bansiku mbobakali kwaamba YHWH. Pele sena eeci ceelede kutulesya kubelesya zina lya Leza? Insiku kuciindi ca Bbaibbele, izina lyakuti Jesu lilakonzya kuti lyakali kwaambwa kuti Yeshua naa kuti Yehoshua—mubwini kunyina uusinizyide. Nokuba boobo, bantu nyika yoonse sunu babelesya mazina aayindene-indene aazina lyakuti Jesu, kabalyaamba kweelana amwaambo wabo. Kunyina nobawayawaya kulibelesya izina eelyo akaambo buyo kakuti tabazyi mbolyakali kwaambwa mumwaanda wamyaka wakusaanguna. Mbubwenya buyo, ikuti naa mwaunka kucisi cimbi, muyoojana kuti izina lyanu lini lyaambwa bumbi mumwaambo uumbi. Aboobo, ikutazyiba bwini mbolyakali kwaambwa izina lya Leza insiku takali nkekaambo keelede kutupa kucileka kulibelesya.
Ikaambo kabili ikapegwa bunji bwaziindi ncolitabikkilizyigwi izina lya Leza mu Bbaibbele kajatikizya cilengwa caba Juda cali kutobelwa kuzwa nsiku. Ibanji akati kabo basyoma kuti izina lya Leza talyeelede kwaambwa pe. Ikusyoma boobu kulangilwa kuti kuyeeme aakutamvwisya ncowaamba mulawo wamu Bbaibbele iwaamba kuti: “Utasampauli izina lya-Jehova Leza wako, nkaambo Jehova ulamupa mulandu oyo uusampaula izina lyakwe.”—Kulonga 20:7.
Imulawo ooyu ukasya kutalibelesya kabotu izina lya Leza. Pele sena ukasya kulibelesya munzila yabulemu izina lyakwe? Peepe. Ibalembi ba Bbaibbele lya Cihebrayo (“Cizuminano Cakale”) boonse buyo bakali baalumi basyomeka ibakali kutobela Mulawo Leza ngwaakapede bana Israyeli bansiku. Nokuba boobo, bakalibelesya kapati izina lya Leza. Mucikozyanyo, bakalibikkilizya muntembauzyo zinji izyakaimbwa ankamu zyabakombi. Alimwi mane Jehova Leza wakalailila bakombi bakwe kuti babelesye izina lyakwe nobakomba, alimwi ibasyomeka bakacita oobo. (Joeli 2:32; Incito 2:21) Aboobo Banakristo sunu balalibelesya izina lya Leza cabulemu mbubwenya alakwe Jesu mbwaakacita.—Johane 17:26.
Nobabelesya mabala aapandulula bulemu muciindi cazina lya Leza, basikusandulula Bbaibbele balalubizya kapati. Leza bamupa kuboneka mbuli kuti tabikkili maanu alimwi tali mwini-mwini, kakuli Bbaibbele likulwaizya bantunsi ikuba ‘alumvwano a Jehova.’ (Intembauzyo 25:14) Amuyeeye mulongwe wanu mwini-mwini ngomumvwana kapati. Sena inga kamuli balongwe beni-beni ikuti nomwatalilizyi izina lyamulongwe wanu? Mbubwenya buyo, ikuti bantu kabatalizyi izina lya Leza lyakuti Jehova akaambo kakuti tiibakaambilwa, ino mbuti mbobanga baba acilongwe ciyumu a Leza? Kuyungizya waawa, ibantu nobatalibelesyi izina lya Leza, aluzibo lujatikizya makani mapati kujatikizya ncolyaamba tabanoolujisi pe. Ino zina lya Leza lyaamba nzi?
Leza mwini wakalipandulula ncolyaamba izina lyakwe kumubelesi wakwe uusyomeka Musa. Musa naakayanda kuzyiba izina lya Leza, Jehova wakaingula kuti: “Ndiyooba kufwumbwa mbweyooba.” (Kulonga 3:14, NW) Ibusanduluzi bwa Bbaibbele bwa Rotherham majwi aaya bwaamba kuti: “Ndiyooba kufwumbwa ceeco cindibotela.” Aboobo Jehova ulakonzya kuba kufwumbwa ceeco ciyandika kutegwa azuzikizye makanze aakwe.
Ncinzi ncomunga mwacita ikuti kamukonzya kuba kufwumbwa ceeco ciyandika? Ncinzi ncomunga mwabacitila balongwe banu? Ikuti umwi akati kabo waciswa kapati, mulakonzya kuba musilisi uucibwene akumuponya. Ikuti aumwi wabula mali, mulakonzya kuba muvwubi akumugwasya mupenzi ndyajisi. Pele kasimpe nkakuti nzisyoonto nzyomunga mwaba. Toonse tulalezya. Mbomuyaambele kwiiya Bbaibbele, muyoogambwa kuzyiba Jehova mbwaba kufwumbwa ceeco ciyandika ikutegwa azuzikizye zisyomezyo zyakwe. Alimwi ulacikkomanina ikubelesya nguzu zyakwe kugwasya baabo ibamuyanda. (2 Makani 16:9) Imbazu eezyi zitaliboteli zijatikizya mbwabede Jehova tazizyibidwe pe kuli baabo batalizyi izina lyakwe.
Cilasalala kuti izina lyakuti Jehova lyeelede kubelesyegwa mu Bbaibbele. Ikuzyiba ncolyaamba alimwi akulibelesya lyoonse mubukombi bwesu nzintu ziyandika kapati zitugwasya kuba acilongwe a Taateesu wakujulu, Jehova. *
^ munc. 3 Ikuti kamuyanda makani aambi kujatikizya zina lya Leza, ncolyaamba alimwi atwaambo ncolyeelede kubelesyegwa mubukombi, amubone broshuwa lyakuti Dzina la Mulungu Limene Lidzakhala Kosatha ilyakamwaigwa a Bakamboni ba Jehova.


text:
NCOLYAAMBA BBAIBBELE
Bumambe
Nokuba kuti kusyomeka mucikwati kulakulwaizyigwa lyoonse, pele penzi lyabumambe lyazumanana kunyonganya mikwasyi minji.
Ino bumambe ninzi?
NZYOBAAMBA BANTU
Misyobo imwi yabantu ibona kuti kunyina cilubide akucita bumambe ikapati kuti bwacitwa amulumi. Alimwi bamwi babona cikwati kuti tabuli bubambe bweelede kukkalilila.
NCOLYAAMBA BBAIBBELE
Mu Bbaibbele, bumambe kanji-kanji caamba koonana kwakuliyandila nkwacita muntu uukwete naa uukwetwe amuntu ngwatakwetene limwi. (Jobu 24:15; Tusimpi 30:20) Bumambe ncintu cimusesemya Leza. Mu Israyeli wansiku, ibakali kujatwa bumambe bakali kujaigwa. (Levitiko 18:20, 22, 29) Jesu wakayiisya kuti basikumutobela tabeelede kucita bumambe.—Matayo 5:27, 28; Luka 18:18-20.
KAAMBO NCOCIYANDIKA
Ibacita bumambe tabalemeki cikonke ncobakakonka ciindi nobakakwatana. Alimwi ‘nkubisizya Leza.’ (Matalikilo 39:7-9) Bumambe bulakonzya kwaandaanya bana kubazyali babo. Alimwi kaambo kapati nkakuti “Leza uyoobabeteka . . . basimamambe.”—Bahebrayo 13:4.
“Cikwati acilemekwe abantu boonse, alimwi bulo bwacikwati butasofwaazyigwi pe.”—Bahebrayo 13:4.
Sena bumambe bulakonzya kucimana cikwati?
NCOLYAAMBA BBAIBBELE
Bbaibbele lilazumizya banabukwetene kulekana kuti umwi wacita bwaamu. (Matayo 19:9) Eeci caamba kuti, ikuti umwi wacita bumambe, nkokuti ooyo uunyina mulandu ulakonzya kusala kumuleka iwacita bumambe naa kuzumanana kukkala anguwe. Aaya makani aakulisalila.—Bagalatiya 6:5.
Kulubazu lumwi, walo Leza ubona cikwati kuti cilisetekene alimwi taceelede kumana. (1 Bakorinto 7:39) Leza ulabijilwa kuti muntu wasala kumana cikwati akaambo katwaambo tutayi komoonga mbuli kutabotelwa angobakwetene limwi. Aboobo, kusala kulekana taali makani mauba-uba.—Malaki 2:16; Matayo 19:3-6.
“Ndimwaambila kuti kufwumbwa uuleka mukaintu wakwe ikutali akaambo kabwaamu, umubikka muntenda yakucita bumambe.” —Matayo 5:32.
Sena bumambe ncibi icitakonzyi kulekelelwa?
NCOLYAAMBA BBAIBBELE
Peepe. Bbaibbele lyaamba kuti Leza ulabafwida luse aabo ibeempwa akuleka zibi zyabo kubikkilizya abumambe. (Milimo 3:19; Bagalatiya 5:19-21) Alimwi buya Bbaibbele lilaamba kujatikizya bamaalumi abamakaintu ibakacileka kucita bumambe eelyo bakaba balongwe ba Leza.—1 Bakorinto 6:9-11.
Luse lwa Leza lwakalibonya mumakani aajatikizya Mwami Davida wamu Israyeli wansiku. Davida wakacita bumambe amukaintu waumwi wabasikalumamba bakwe. (2 Samuele 11:2-4) Bbaibbele lilaamba cakusalazya kuti “ncaakacita Davida cakabija kapati” kuli Leza. (2 Samuele 11:27) Naakasinswa, Davida wakeempwa eelyo Leza wakamulekelela. Nokuba boobo, Davida wakali kuyoopenga akaambo kacibi ncaakacita. (2 Samuele 12:13-14) Mwami musongo Solomoni wakazikwaamba kuti “muntu woonse uucita bumambe . . . takwe maano pe.”—Tusimpi 6:32.
NCOMUKONZYA KUCITA
Ikuti mwacita bumambe, mweelede kulomba kulekelelwa kuli Leza akuli ngomukwetene limwi. (Intembauzyo 51:1-5) Amwiiye kusulaika bumambe mbubwenya mbwabusulaika Leza. (Intembauzyo 97:10) Amube amakanze aakuteebelela zintu ziletela muzeezo wakoonana, kutayeeya azintu zyakoonana, kulitondezya kuti mulamuyanda muntu ngomutakwetene limwi naa cintu buyo cimwi cikonzya kumupa kuti muyande koonana amuntu ngomutakwetene limwi.—Matayo 5:27, 28; Jakobo 1:14, 15.
Ikuti ngomukwetene limwi wakalicitide bumambe, amusyome kuti Leza ulizyi mbomulimvwa. (Malaki 2:13, 14) Amumulombe kuti amusololele alimwi akumuumbulizya mpoonya ‘walo uyoomulanganya.’ (Intembauzyo 55:22) Ikuti mwasala kumulekelela ngomukwetene limwi akuzumanana kukkala mucikwati, nyoonse nyobilo mweelede kubeleka canguzu kubambulula cikwati canu.—Baefeso 4:32.
Musinsimi Natani wakaambila Davida iwakeempwa kubumambe mbwaakacitide kuti: “Awalo Jehova wakulekelela cibi cako.”—2 Samuele 12:13.


text:
NSHALEELO A MUNTU
Kwikala bu kamaama tankunkutshishwe kulongyesha bangi nya
Nadi mubatshishibwe mu kipwa kya 1941, panadi na bipwa 12. Anka mu kipwa kya 1946 nyi munadi mupushe bya binyibinyi bya mu Bible kalolo. Bino bibadi bikitshikye naminyi? Ntemesheyi nenulondele bibadi nshaleelo ande.
MU KIPWA kya 1910, baledi bande abafilukile benda mu Tbilisi, mu Georgie, abo nkwata kitshibilo kya nkashaala mwiumbo dya Canada mu ka ntshamba ke peepi na musoko wa Pelly, Saskatchewan, wi kupona nguba kwa eumbo dya Canada. Ne mutandjikwe mu kipwa kya 1928, ne ka mukala mu bana basamombo. Nshami bafwile myeshi isamombo kunyima kwa’mi kutandjikwa, na nyinami bafwile panadi nki mwana mukinga. Lucy, tata eetu a kumpala, bafwile mafuku apela kunyima kwa lufu lwa mama pabadi na bipwa 17. Kunyima kwa paapa, masaba ande Nick baketwatshile na bena bande enda netu kwaye.
Dingi efuku panadi nki mukinga, bangi bakwetu ba mu kifuko abamwene nkwete kupuula ku mikila ya tubalo, na nfwalasa. Bu bibabadi abapusha moo wa’shi tala bangashina kwi kabalo, abangyelele musaase bwa’shi ndekye—anka ntshinadi mwibapushishe nya. Nadi mwibatape mongo, na ntshinadi napusha misaase yabo nya. Biya byoso, tubalo ta ntungashine nya, anka dyadya efuku ngi dibabaukile kwi bakwetu’shi ne kamaama.
Ungi mukwetu a mu kifuko balungwile bangi’shi bantume mu kalasa ka tumaama, ngi bwakinyi masaba Nick banfundishe mu kalasa ka tumaama kabadi mu kibundji kya Saskatoon, mu provinse a Saskatchewan. Abantumine bwandya nkashala ku mbalo ibadi ayitungu kutambuka munda mwa nsaa ibungi bwa kufika pe bakwetu, bu binadi na penda bipwa bitano nadi mupushe moo . Nadi nende mu kutembela bakwetu nka penda mu mafuku a kwikisha. Ku nfudiilo a byoso, nalongyele ludimi lwa tumaama na tubadi atwasha maasha ebuwa na bangi bana.
BINADI MULONGYE BYA BINYIBINYI BYA MU BIBLE
Mu kipwa kya 1939, Marion tata ande badi mukulu ku boso, abadi bamwibakile kwi Bill Danylchuck, abo nkwitwata ami na mukwetu mukashi Frances bwatudya nkashala kwabo. Abo ngi bantu ba kumpala ba mu kifuko kyetu abafumankene na ba Temwe ba Yehowa. Mu mafuku a kwikisha, abadi abandongyesha muyiile ngobesha yabo myanda ibabadi abalongo mu Bible. Bwa kwakula bya binyibinyi, bwa kwisamba nabo tabibadi bibofule nya, mwanda tababadi abauku ludimi lwa tumaama. Anka abadi abamono’shi ne na kifulo kibungi bwa myanda ya mu kikudi. Napushishe’shi kwi kwipushena pankatshi pa myanda ibabadi abakitshi na abyakula Bible, ngi bwakinyi nabangile kwenda nabo mu bulungudi. Nadi na lukalo lwa kubatshishibwa munda mwa mafuku ebungi, na mu 5/9/1941, Bill badi mumbatshishe mu ngungulu mukata muule meema. Meema abadi mashika ngofu!
Mu kipwa kya 1946 panadi mwalukile kwetu mu mafuku a eshipo, tubatwelele mu kikongeno mu Cleveland, Ohio, mu États-Unis. Efuku dya kumpala dya kino kikongeno, bakwetu bakashi abadi abafundu myanda yabakula ku masaki bwa’shi mmone bya kwiyipusha. Anka, mwifuku dya kabidi, napushishe muloo wibungi pa kumona’shi ku kikongeno kubadi kisaka kya tumaama kibabadi abalulwila myanda yabesamba mu ludimi lwa tumaama. Bwa uno mususa napushishe muloo wa kulonda myanda ya ku kikongeno, na nadi na muloo wibungi wa kupusha bya binyibnyi kalolo!
KULONGYESHA BYA BINYIBINYI
Mu aa mafuku, ngoshi ya kabidi ya nsenga ishima ibadi iki’ayikatuka mu kupwa na bantu bebungi abadi bashikwe bantu ba mu angi maumbo ngofu. Panakatukile ku kikongeno, nalukiile na kitshibilo kya kunyingisha lukumino lwande mu kalasa. Byabya nabangile kupela kutshibila ebendela dy’eumbo mpala na kupela kwimba loono lw’eumbo. Na dingi nabangile kupela kutwelakana mu ma feete a bipwilo na kupela kukwatshishena myanda ya bipwilo ibabadi abetukitshisha ku kalasa. Balongyeshi tababadi abasangala nya ngi bwakinyi abakimbile bya kuntshinyisha na kundimba bwa’shi nshintuule binangu byande. Bino byoso bibadi abikemesha bena kalasa nami ngofu, anka bibadi abimpa mushindo wa kwibalungula mukandu wibuwa. Bangi bena kalasa nami bu Larry Androsoff, Norman Dittrick, na Emil Schneider abakuminyine bya binyibinyi, na mpa na lelo uno mbekale bafubi ba Yehowa basha lulamato.
Pabatudi atwende mu kutemba mu bingi bibundji, nadi neatshila kitshibilo kya kulungula mukandu wibuwa kwi ba nshikwe na tumaama. Bu kileshesho, pabatufikile mu kibundji kya Montreal mwi kisaka kya tumaama, nalungwile mukandu wibuwa kwi Eddie Tager, ungi nsongwalume badi mu kisaka kya ba ntomboshi. Mpa na ku lufu lwaye, badi nka mu kakongye ka ludimi lwa tumaama ke mu kibundji kya Laval, mu Quebec. Na dingi, nafumankene na ungi nsongwalume abetanyina bu Juan Ardanez badi akumina kukimbuula na kushinkamisha myanda ya mu Bible bwa kuuka su ngya binyibinyi nka bibadi abikitshi bena Beloyi. (Bikitshino 17:10, 11) N’aye namu batwelele mu bya binyibinyi na mmufubile Yehowa bu mukulu mu kakongye ka mu kibundji kya Ottawa, mu Ontario, mpa na ku lufu lwaye.
Mu kipwa kya 1950, nakatukile nenda ku Vancouver. Sunga mbyandi mukumine kulungula ba nshikwe na tumaama mukandu wibuwa, ntshi bya kuluba uno mwanda ubadi ukitshikye panadi mwisambe na ungi mwana mukashi apushaa abetanyina bu Chris Spicer anadi mulungule mukandu wibuwa mu museese. Badi mukumine jurnale anamupeele aye nkukumina bwa’shi nfikye nemonene na Gary mulum’aye. Nadi mwalukile mu kwibatala ku nshibo yabo, na tubadi besambe myanda ibungi ku bukwashi bwa myanda ibatudi atufundu ku masaki. Tubadi bemonene nka penda uno musango umune, kunyima kwa mafuku, abadi bangitanyine panadi mu kisaka kya bantu ku kikongeno kibakitshikile ku Toronto, mu Ontario. Gary badi akyebe kubatshishibwa dyadya efuku. Uno mwanda wa kukaanya ubadi untentekyeshe muulo wa kutungunuka na kulungula mukandu wibuwa mwanda tatuuku mbalo sunga nsaa ilombene bya binyibinyi kumena mishi mwi muntu.
Kunyima kwa paapa, nalukiile ku Saskatoon. Panafikile kwanka, nafumankeene na ungi nyina bana bantekyele bwa’shi ndongye Bible na bana baye bakashi ba mpasa ba tumaama. Mashina aabo mbu Jean na Joan Rothenberger, abadi abalongo mu kalasa ka tumaama kanadi mutwele ungi musuusa. Munda mwa mafuku ebungi, bano bana babidi abadi abalungula bena kalasa nabo myanda ya mu Bible ibabadi abalongo. Kunyima kwa mafuku, bena kalasa nabo batano abafikile ba Temwe ba Yehowa. Umune a kwabadi nyi Eunice Colin. Nafumankene na Eunice bwa musango wa kumpala ku kano kalasa ka tumaama panadi mu kipwa kyande kya nfudiilo. Wawa mususa, bampeele bonbon na kundungula’shi akumina ngikale kuuku’aye. Kunyima kwa mafuku bafikile muntu e na muulo ukata mu muwa wande mwanda bafikile mukashi’ande!
Nsaa ibashingulwile nyin’aye na Eunice’shi kwete kulonga Bible, balungwile mulongyeshi bwadya kumutunyisha. Mulongyeshi bamunyengyele mpa na mikanda yaye ya mu kalasa. Anka, Eunice badi nka mulame kitshibilo kya kutuula Yehowa pa mbalo ya kumpala. Pabadi akyebe kubatshishibwa, nshaye na nyinaye abamulungwile’shi, “Su bofiki Temwe a Yehowa, atukubingi okatukye pano pa kibundji!” Eunice pabalombeshe bipwa 17, abamubingile kwabo, abo nkumwata mu kifuko kya ba Temwe ba mu kibundji kyabo. Batungunukile na kulonga Bible kunyima bapetele lubatshisho. Pabatudi beyibakishene mu kipwa kya 1960, nshaye na nyin’aye ta mbafikye ku musangeelo w’eyibakishi dyetu nya. Anka, kunyima kwa mafuku, ababangile kwitunemeka pa mwanda wa malongyesha eetu na pa mwanda wa kipaso kibatudi bakushe bana beetu.
YEHOWA BANKWASHISHE
Sunga mbyatudi tumaama, ami na mukashi’ande twi bakushe bana musambo abapusha na abakula. Bino bibadi bu lukalakashi kwatudi, anka tubakitshine bukopo bwa kwibalongyesha ludimi lwa tumaama bwatudya kumona bya kwisamba nabo na kwibalongyesha bya binyibinyi. Bakwetu mu kakongye abetukwashishe ngofu. Bu kileshesho, ungi mukwetu badi mwitufundile mayi ku kasaki etulungula’shi ungi mwan’etu mulume kwete kwakula myanda ibubi ku Nshibo ya Bufumu. Bino bibetupeele mushindo wa kumukwasha pa uno mwanda misusa ibungi. Bana betu balume bananka—James, Jerry, Nicholas, na Steven, bakwete kufubila Yehowa na lulamato pamune na bifuko byabo. Bano bana betu boso bananka bakwete kufuba bu bakulu mu kakongye. Na dingi, Nicholas na mukashi’aye Deborah, bakwete kukwasha mu kwaluula mikanda mu ludimi lwa tumaama ku biro bya filiale bya mu Grande-Bretagne, Steven na mukashi’aye Shannan, namu bakwete kufuba mu kwalula kwa mikanda mu ludimi lwa tumaama ku biro bya filiale bya mu États-Unis.
Bana bande James, Jerry, na Steven na bakashi babo bakwete kukwatshishena mudimo wa bulungudi mu ludimi lwa tumaama mu mishindo ilekene
Mweshi umune kumpala kwa’twe kukita musangeelo wa kipwa kya 40 mu eyibakishi dyetu, Eunice badi mukumbe mukumbo wa cancer. Badi munyingiile ngofu na luno lukalakashi. Lukulupilo lwaye lwa lusangukilo lubadi alumunyingisha ngofu. Nkwete kutengyela efuku dyankemonena naye na lukulupilo looso.
Mu mweshi wa Kabidi mu kipwa kya 2012, naponene nantshokoka kifuka, na pa mwanda wa bino nadi na lukalo lwa muntu a kunkwasha. Ngi bwakinyi nayiile nakashala mu kifuko kya umune a ku bana bande balume. Binobino, twi mu kakongye ka ludimi lwa tumaama ka mu Calgary, na nkwete nka kufuba bu mukulu mu kakongye. Uno ngi musango wa kumpala unatwele mu kakongye ka ludimi lwa tumaama. Banda kunangushena namu uno mwanda! Nadi mushale mu kakongye ka ludimi lwa Anglais munda mwa byabya bipwa byooso—kubanga mu kipwa kya 1946—nadi nakitshi naminyi bwa kudya bya kudya bya mu kikudi? Yehowa mmulombashe mulayilo waye wa kudisha bana ba nshiye. (Misambo 10:14) Ne na lutumbu lwibungi kwi bantu boso abadi balongye ludimi lwa tumaama, abadi abakumina kunfundjila myanda mu masaki, na bankwashe bwa kumpatulwila myanda muyiile ngobesha yabo.
Bwa kwakula kalolo, ingi nsaa nadi napusha moo na kukyeba kubofula mwanda ntshinadi na ngobesha ya kupusha myanda ibabadi abakula sunga pa mwanda wa’shi bibadi abimweneka nka bu’shi ndumbulwilo a Yehowa tabadi mubande kutala nkalo ya tumaama nya. Anka mu aa mafuku, nadi nele binangu ku mayi ababalungwile Yesu kwi Mpyeele amba’shi: “Mwanana, nkwinyi kwatudya kwenda? We na bishima bya muwa wa looso.” (Yowano 6:66-68) Nka bu bangi bakwetu balume na bakashi bebungi tumaama, nalongyele bya kwikala na lwishinko, na bya kutengyela Yehowa na ndumbulwilo aaye. Kukita bino nkumpeteshe myabi ibungi! Binobino ne na bya kudya bya mu kikudi bibungi bya mu ludimi lwa tumaama, na dingi ne na mushindo wa kwibunga na muloo pamune na bakwetu mu bisangilo na mu bikongeno mu ludimi lwa tumaama lwa mu Amérique. Kushii mpaka, ne mupete nshalelo a muloo na ebuwa bukile mu mudimo wa Yehowa Efile Mukulu eetu.


text:
DILONGYESHA 17
Mushindo kinyi awitukwashaa bakunkushi ba bifunda?
Mu Bifundwe bya bwina Kidishitu bya kina Greke abesambila misango ibungi pabitale Barnabee na Mpoolo mutumibwa. Bano balume abaadi bakunkushi abaadi abende na kutambuka, bwa kutala tukongye twa beena Kidishitu ba kumpala. Bwakinyi? Abaadi abetatshisha ngofu bwashi bakwabo beena Kidishitu bekale bibuwa. Mpoolo bambile shi baadi na lukalo lwa ‘kwaluka mu kutala bakwabo’ bwa kumona su be bibuwa. Baadi akumina kutambuka nkama ya bilometre bwa kwenda mu kwibanyingisha. (Bikitshino 15:36, Kilombeno kipya) Bakunkushi abenda na kutambuka ba ano mafuku namu be na lwalwa lukalo.
Abafikaa mu kwitunyingisha. Mukunkushi a kifunda ooso efunyaa mu tukongye 20 sunga kukila misango ibidi ku kipwa, na akishaa lubingo lushima mu kakongye kooso. Bano bakwetu balume abauku mudimo kalolo na bakashi baabo, su mbayibakile, mbakumbeene kwitukwasha ngofu. Bakwete kwitatshisha bwa kuuka muntu ooso, mukinga sunga mukulu, na be na lukalo lukata lwa kwitushindikila mu mudimo wa bulungudi na mu kulonga Bible na bantu. Bano bakunkushi abendaa na bakulu ba mu kakongye mu kutembela bangi beena kakongye, na abakitaa miisambo ayitunyingisha ku bisangilo na ku bikongeno.—Bikitshino 15:35.
Abetatshishaa bwa muntu ooso. Bakunkushi ba bifunda abetatshishaa ngofu bwashi tukongye twikale tunyingye mu kikudi. Abebungaa na bakulu ba tukongye na bafubi ba midimo bwa kutaluula myanda yabadi balumbuule na kwibapa malango pabitale mushindo wa kukumbasha midimo yaabo. Abakwasha ba mbala-mashinda bwa kobesha mudimo wabo, na be na muloo wa kuuka bantu bapya bafikye mu kakongye na kuuka mushindo wabakwete kukula mu kikudi. Ooso a ku bano bakwetu mwipane bu ‘mwinetu afubu n’etu pamune pa mwanda wetu.’ (2 Beena-Kodinto 8:23) Abitungu tulonde kileshesho kyabo kya kwilambula kwi Efile Mukulu.—Beena-Ebreeyi 13:7.
Bwakinyi bakunkushi ba kifunda abendaa mu kutala tukongye?
Kufika kwabo mu kakongye akwitukwasha mushindo kinyi?


text:
Ino Cibi Ninzi?
Bwiinguzi bwamu Bbaibbele
Cibi mucito uuli woonse, naa muzeezo uuteendelani azyeelelo zya Leza. Cibikkilizya kutyola milawo ya Leza kwiinda mukulubizya naa kucita zintu zitaluleme mumeso aa Leza. (1 Johane 3:4; 5:
Mumyaambo yakabelesyegwa kulemba Bbaibbele, ibbala lyakuti cibi lyaamba “kwaalilwa kusika ambaakani.” Mucikozyanyo, mu Israyeli yansiku basikalumamba bamwi bakalicibwene kufwusa mabwe kubelesya nkwisyo cakuti ‘tiibakali kwiinzya nokaba kasusu.’ Ikuti mabala aaya asandululwa, inga twaamba kuti “tiibakali kulubizya.” (Babetesi 20:16) Aboobo, kucita cibi nkutasika azyeelelo ziluleme zya Leza.
Mbwaanga ngo Mulengi, Leza ulijisi nguzu zyakubabikkila zyeelelo bantu. (Ciyubunuzyo 4:
Sena cilakonzyeka kutacita cibi naaceya?
Peepe. Bbaibbele lyaamba kuti “boonse balibisyide alimwi balalezya kubulemu bwa Leza.” (Baroma 3:
Banabukwetene bakusaanguna, ba Adamu a Eva tiibakajisi cibi kumatalikilo. Cili boobu akaambo kakuti bakalengwa kabalondokede, mucinkozya ca Leza. (Matalikilo 1:
Sena kuli zibi zipati kwiinda zimwi?
Inzya. Mucikozyanyo, Bbaibbele lyaamba kuti bantu bamu Sodoma yansiku “bakali babi alimwi bakali kucita zibi zipati” alimwi zibi zyabo zyakali “zipati kapati.” (Matalikilo 13:13; 18:20) Amubone twaambo totatwe tupa kuti cibi caambwe kuti ncipati.
Mbocili cipati. Bbaibbele litwaambila kutacita zibi zipati mbuli bwaamu, kukomba mituni, kubba, kukolwa, bugwebenga, bujayi, alimwi akusyoma mizimo. (1 Bakorinto 6:
9- 11; Ciyubunuzyo 21:8) Bbaibbele lilaziindanya azibi zicitwa cakutayeeya, mucikozyanyo, majwi naa micito iikonzya kucisa bamwi. (Tusimpi 12:18; Baefeso 4: 31, 32) Nokuba boobo, Bbaibbele talikulwaizyi kuubya-ubya cibi cili coonse, akaambo kakuti cibi cili coonse cilakonzya kusololela kukucita zibi zipati zityola milawo ya Leza. —Matayo 5: 27, 28.
Makanze. Zibi zimwi zilacitwa akaambo kakutazyiba ncayanda Leza. (Milimo 17:30; 1 Timoteyo 1:
13) Nokuba kuti azyalo nzibi, Bbaibbele lilaziindanya azibi zyakutyola milawo ya Leza acaali. (Myeelwe 15:30, 31) Zibi zicitwa acaali zizwa ‘mumoyo mubi.’ —Jeremiya 16:12.
Kuvwula kwaziindi ncocicitwa. Bbaibbele alimwi lilaindanya akati kamucito omwe wacibi alimwi akuba acilengwa cakubisya cakwiinduluka-induluka. (1 Johane 3:
4-8) Aabo ibazyi kucita ciluzi, pele ibacita “cibi acaali,” balatambula lubeta lwa Leza. —Bahebrayo 10:26, 27.
Aabo bakacita zibi zipati balakonzya kutyompwa akaambo kakulubizya kwabo. Mucikozyanyo, Mwami Davida wakalemba kuti: “Milandu yangu yandivwulila atala aamutwe wangu; yandiminya kapati mbuli mukuli mulemu.” (Intembauzyo 38:4) Nokuba boobo, Bbaibbele lipa bulangizi oobu: “Simucita zibi aileke nzila yakwe awalo muntu mubi aileke mizeezo yakwe; aapiluke kuli Jehova, walo uutiimufwide luse, aapiluke kuli Leza wesu, nkaambo uyoomulekelela cakumaninina.”
Amwiiye Zinji
NGAZI YAMULINDIZI
Mulakonzya Kwaazunda Masunko!
Ntaamu zyotatwe zikonzya kumugwasya kuzunda masunko.
MIBUZYO YAMU BBAIBBELE YAINGULWA
Sena Leza Ulandigwasya Kuti naa Ndapaila?
Sena ncobeni Leza ulatulanganya kujatikizya mapenzi eesu?
MAKANI MABOTU AAZWA KULI LEZA!
Ino Njiisyo Zyamu Bbaibbele Zitugwasya Buti?
Jesu wakapandulula kaambo ncotuyandika busolozi alimwi anjiisyo zyobilo zyamu Bbaibbele ziyandika kapati.


text:
BYA BUNEME BIJI MU MAMBO A LESA | YELEMIYA 51-52
Byambo bya Yehoba Byonsetu Bifika
Yehoba waambijile jimo bikamweka kulutwe
“Nonai miketo”
“Babiyangala ba bena Babilona baleka kulwa”
Jibwe jo bazhiikwile mu Babilona jitelwa’mba Nabonidus Chronicle panembelwe’mba: “Nzhita ya kwa Kilusa yatwelele mu Babilona kwa kubula kulwa nkondo.” Kino kyamwekele byonkatu byaamba bungauzhi bwa kwa Yelemiya
‘Babilona ukaluka ke milumba ya mabwe kabiji ukashalatu masala myaka ne myaka’
Kutumbalala kwa bena Babilona kwatendekele kuzhiya mu mwaka wa 539 B.C.E. Alekasanda Mukatampe wakebelenga’mba Babilona ekale muzhi mukatampe mu Bufumu bwanji, bino wafwile lufu lwa mu kakimyetu kacheche. Mu myaka ya bena Kilishitu batanshi mu muzhi wa Babilona mwakijinga Bayudea bamo. O ene mambo Petelo o ayijileko. Bino byo papichile myaka nobe 400, uno muzhi wazhiyile ne kushalatu masala


text:
ILYASI 38
Inengu 12
LOLA ivizao vino aonsi yaa yasenzile. Lola icimukungo ca myangazi cino yasenzile. Cati-cifina icakuti aonsi yaili aliyo yati-yacipinga. Nupya lola amaku na ma pomegeleneti. Uzye ivizao ivisuma vii yavifumizye kwi? Yavifumizye uku mpanga ya Kenani. Iusya ukuti uku mpanga ya Kenani akuno Abulaamu, Isaki na Yakobo iikalanga. Nomba, pa mulandu ni cipowe icaponyile kuuku, Yakobo nu lupwa lwakwe yaakukiile uku Eguputo. Nomba paa, lino papita imyaka 216, Mose akutungulula aina Izlaeli ukuswilila uku mpanga ya Kenani. Iyafika apa ncende ino yaka-ama yakuti Kadesyi iyaya umu lwanga.
Umu Kenani mwikalanga antu aipe cuze. Lyene Mose watumile inengu 12, nupya waneenyile yano watumile ati: ‘Kalondelezyini mumanye ndi cakuti kwaya antu aingi kuuku, nu kulola ndi cakuti yaakwata sana amaka. Muce mulole ndi cakuti impanga kwene ii yaya nu muvundo. Nupya mutaca-mwilile ukuleetako iviseekwa.’
Lino inengu zyawezile, zyaneenyile Mose ukuti: ‘I mpanga iisuma cuze.’ Na pakusininkizya vivyo, zyalanzile Mose iviseekwa. Nomba inengu 10 zyene zyalanzile ukuti: ‘Antu aakaikala kuuku a malamba nupya yaakoma cuze. Yalatumoola ndi cakuti twaya umukupoka impanga iiya.’
Lino aina Izlaeli yuvwile amazwi kwene yaa, intete zyayalemile. Yaalanzile yati: ‘Nga caziifile itufwila uku Eguputo nanti sile ukufwila mukwene umu lwanga. Yalatumoola ndi twaya umu kulwa inkondo, nupya yalalema yamama itu na ana. Lekini tusoolole intunguluzi yuze, iyakuti ipyane Mose, muleke tuswilile uku Eguputo!’
Nomba inengu ziili zyene zyataaile Yeova, nupya zyeziizye ukuteekezya antu. Amaziina ya nengu ziili kwene zii a Yoswa na Kalebu. Aonsi yaa yalanzile yati: ‘Mutoopa. Yeova ali naaswe. Citalatutalila ukupoka impanga.’ Nomba, antu yaakanyile ukuvwa. Yaalondanga nu kumoola Yoswa na Kalebu.
Cii, calenzile ukuti Yeova asoke sana, nupya waneenyile Mose ati: ‘Antu yonsi ali ni myaka ukutandikila pali 20 ukuya apapela yataliingila umu mpanga ya Kenani. Yaalola ivizungusyo vino nacisile umu Eguputo nu mu lwanga, nomba yatantaaila ukufika na ndakai. Fwandi yalaalulumba umu lwanga pa myaka 40 ukufika lino yonsi kwene yalafwa. Aalingila umu Kenani a Yoswa na Kalebu casila.’
Mpendwa 13:1-33; 14:1-38.


text:
May 22-
28
YEREMIA 44-48
Ulwimbo 70 ne Pepo
Amashiwi ya Kutendekelapo (3 min. nelyo ukucepako)
ICUMA ICABA MU CEBO CA KWA LESA
“Leka ‘Ukufwaya Ifintu Ifikalamba’”: (10 min.)
Yer. 45:2, 3—Ifyalubana ifyo Baruki aletontonkanya fyalengele atendeka ukusakamana (jr amabu. 104-105 amapara. 4-6)
Yer. 45:4, 5a—Yehova alilungike Baruki (jr ibu. 103 para. 2)
Yer. 45:5b—Baruki alipuswishe umweo wakwe ilyo abikile amano ku fintu ifyacindama (w16.07 ibu. 8 para. 6)
-
Ukufwayafwaya Icuma Icaba mu Cebo ca kwa Lesa: (8 min.)
Yer. 48:13—Cinshi cali no kulenga abena Moabu ‘ukumfwa insoni pali Kemoshe’? (it-1-E ibu. 430)
Yer. 48:42—Mulandu nshi ifyo Yehova apingwile pali Moabu fingakosesha icitetekelo cesu? (it-2-E ibu. 422 para. 2)
Bushe ifyo mwabelengele mu Baibolo uno mulungu fyamusambilishe finshi pali Yehova?
Cuma nshi cimbi ico mwasangile ilyo mwalebelenga Baibolo uno mulungu?
-
Ukubelenga Baibolo: (4 min. nelyo ukucepako) Yer. 47:1-7
IFYO TWINGACITA PA KUTI TULEBILA BWINO IMBILA NSUMA
Umuku wa Kubalilapo: (2 min. nelyo ukucepako) hf—Landeni ico mukalanshanyapo ilyo mukabwelelako.
Icipempu ca Kubwelelamo: (4 min. nelyo ukucepako) hf—Landeni ico mukalanshanyapo ilyo mukabwelelako.
Isambililo lya Baibolo: (6 min. nelyo ukucepako) lv ibu. 199 amapara. 9-10—Mu mashiwi fye ayanono, langeni umusambi ifya kusanga ifyebo pa bwafya akwete.
IFYO FWE BENA KRISTU TULINGILE UKULAIKALA
Mwe Bacaice, Mwilafwaya Ifintu Ifikalamba: (15 min.) Tambeni no kulanshanya vidio iitila Abacaice Bepusha Ukuti—Finshi Ifyo Nkacita mu Bumi Bwandi?—Ifyo Cali Ilyo Bali Imisepela.
Isambililo lya Baibolo Ilya pa Cilonganino: (30 min.) kr “Icipande 4
—Ifyo Ubufumu Bwacimfya” na icipa. 13 amapara. 1-10
Pitulukeni mu fyo Mwasambilila na mu fyo Mukasambilila Umulungu Ukonkelepo (3 min.)
Ulwimbo 17 ne Pepo


text:
ICISAMBILILO 13
Timote Alukufwaisha Ukofwako Abantu
Timote ali musankwa uwalukufwaisha ukofwako abantu. Aliile ku mipunda iingi mu kofwako abantu. Ukucite’fi kwalimulengele ukuba umusangalele mu mweo wakwe. Kani ungafwaya ukumfwa ifi cali?—
Banyina Timote na bambuya wakwe balimusambishe pali baYawe
Timote alikuliile mu mushi uwalukwitwa ati Lustala. Ili aali umwanice, bambuya wakwe ba Loisi na banyina ba Yunike, kabatatika ukumusambisha pali baYehova. Ili Timote alukukula, alukufwaisha ukofwako abantu bambi ukusambilila pali baYehova.
Ili Timote aali umusankwa, Paulu alimulombele ati balukwenda bonse ukuya mu kutulisha ku mipunda imbi. Timote alilabiile ati: ‘Inya!’ Alukufwaya ukuya mu kofwako abantu bambi.
Timote aliile na Paulu ku Makedonya ku mushi wa Tesalonike. Pakweba ati bafiko’ko, balyendele umushinso uutali eli baninine ubwato. Ili bafikile, balyofweleko abantu abengi ukusambilila pali baYehova. Pano bambi abantu balikalipile kabili balukufwaya ne kubapama. Na muli fyefyo, Paulu na Timote balifumineko ne kuya ili batulisha ku mipunda imbi.
Ili papitile imyenshi inini, Paulu alitumine Timote ati abwelele ku Tesalonike mu kubona ifi abaKlistu babyabo balukupyunga. Timote alyelelwe ukuba umukosele pa kubwelela ku mushi uku balukufwaya ukubapama! Pano Timote aliile ni pakuti alukulanguluka pa bakwabo abaKlistu. Ili abwelele, aliletele icebo iciweme kuli Paulu. Abakwababo ku Tesalonike balukupyunga cabe bwino!
Timote alipyungile na Paulu pa myaka iingi. Imbi impindi, Paulu alilabiile pali Timote ati ewaelelwe ukutumwa mu kofwako amakelesha. Timote alitemenwe baYehova ne bantu.
Kani ulibatemenwe abantu kabili ulafwaisha ukubofwako ukusambilila pali baYehova?— Nga wacite’fyo, ungaba umusangalele mu mweo obe, koti ni fyefyo Timote aali!


text:
Nanchi Mukeba Kuyuka Bukine Nyi?
BUKINE bwa ka? Bwa pa mambo a mikumbu ya mepuzho amo anema bingi bantu o bepuzha javula. Apo kampe mwakilangulukapo kala pa mepuzho amo nabiji ano:
- Nanchi Lesa kine wituta muchima nyi?
- Nanchi makondo ne buyanji bikapwa nyi?
- Nanchi tutwajijila kwikala bomi umvwe twafwa nyi?
- Luketekelo ka lo tuji nalo pa mambo a bafu?
- Nakonsha kulomba byepi pa kuba’mba Yehoba omvwe milombelo yami?
- Nakonsha kutana byepi lusekelo mu bwikalo?
Kwepi ko mwakonsha kutana mikumbu ya ano mepuzho? Umvwe mwashikisha bantu, bakonsha kwimubula mikumbu yapusana pusana. Nangwatu umvwe mwashikisha aba baya ku machechi nangwa bantangi ba bupopweshi, napotu mikumbu yo bakemubula kechi ikomvwanyika ne. Mikumbu imo yakonsha kumvwanyi nobe ya kine pa kakimye kacheche, bino itanyiwa kwikala ya bubela pa kupitapo kimye.
Pano bino, kujitu buku umo uji na mikumbu yaketekelwa. Uno ke buku wa bukine. Yesu Kilishitu waambile kwi Lesa amba: “Mambo enu bo bukine.” (Yoano 17:17) Lelo jino tubayuke kuba’mba ano Mambo ke Baibolo Wazhila. Pa mapeja alondelapo, paji mikumbu imo icheche yaumvwanyika ya mu Baibolo yakumbula mepuzho aji peulu po.
Nanchi Lesa Kine Wituta Muchima Nyi?
ENE MAMBO BANTU O BEPWIZHA BUNO BWIPUZHO: Tubena kwikala mu ntanda muji bantu bakanama ne ba nshiji. Mabupopweshi avula afunjisha’mba ke kyaswa muchima wa Lesa kuba’mba bantu bayandenga.
BAIBOLO BYO AFUNJISHA: Lesa kechi ye ulengela bintu byatama kubiwa ne. Yoba 34:10 waamba’mba, “Lesa kechi uba bubi nangwa pachechetu ne, aye Wa bulume bonse kechi uba byatama nangwa pachechetu ne.” Lesa ukeba’mba bantu bekalenga bulongo. O ene mambo Yesu o etufunjishe kulomba’mba: “Tata wetu wa mwiulu,…Bufumu bwenu bufike. Kyaswa muchima wenu kyubiwe pano panshi, byonka byo kyubiwa mwiulu.” (Mateo 6:9, 10) Lesa wituta bingi muchima kya kuba waubapo ne kintu kimo kikatampe bingi kya kufikizha nkebelo yanji.—Yoano 3:16.
Monai ne Ntendekelo 1:26-28; Yakoba 1:13; ne 1 Petelo 5:6, 7.
Nanchi Makondo ne Buyanji Bikapwa Nyi?
ENE MAMBO BANTU O BEPWIZHA BUNO BWIPUZHO: Bantu bakukankalwa kubala bena kufwa bingi ku makondo. Atweba bonse tubena kuyanda bingi.
BAIBOLO BYO AFUNJISHA: Lesa walaya kimye kyo akekajika mutende panopantanda ponse. Umvwe Lesa akatatule kulama ntanda, bantu “kechi bakafundanga bya kulwa nkondo jibiji ne.” “Bakabundanga mapoko abo ne kwialula ke bya kujimako.” (Isaya 2:4) Lesa ukafumyapo shinji yonse ne buyanji. Baibolo walaya’mba: “[Lesa] ukashimuna mipolo yonse ku meso abo; ne lufu kechi lukekalako jibiji ne; nangwa mabingo, nangwa kujila, nangwa misongo, kechi bikekalako jibiji ne: bintu bitanshi [kubikapotu ne nshiji ne buyanji bujiko lelo jino] byapichijila.”—Lumwekesho 21:3, 4.
Monai ne Salamo 37:10, 11; 46:9; ne Mika 4:1-4.
Nanchi Tutwajijila Kwikala Bomi Umvwe Twafwa Nyi?
ENE MAMBO BANTU O BEPWIZHA BUNO BWIPUZHO: Mabupopweshi avula mwaya ntanda afunjisha’mba umvwe muntu wafwa, mupashi wa mukachi kanji kechi ufwa ne. Bamo nabo baitabila’mba bafu bakonsha kukatazha bomi kabiji ne kuba’mba Lesa ukabisha babi kupichila mu kwibela mu mujilo wa helo sabapyatu kikupu.
BAIBOLO BYO AFUNJISHA: Bantu umvwe bafwa, kechi bekalako jibiji ne. Musapwishi 9:5 waamba’mba, “Bafu kafwako kyo bayuka ne.” Byo kiji kuba’mba bafu kechi bakonsha kuyuka nangwa kumvwa kintu ne, kechi bakonsha kukatazha bomi—nangwa kwibakwasha ne.—Salamo 146:3, 4.
Monai ne Ntendekelo 3:19; ne Musapwishi 9:6, 10.
Luketekelo ka lo tuji nalo pa mambo a bafu?
ENE MAMBO BANTU O BEPWIZHA BUNO BWIPUZHO: Tukeba kwikala bomi kabiji ne kwikala bwikalo bwa lusekelo na balunda netu. Tutonga bingi kukamonanana jibiji na batemwe betu ˜ bafwa.
BAIBOLO BYO AFUNJISHA: Bantu bavula bafwa bakasangulwa. Yesu walayile’mba, aba “baji mu bilende…bakafumamo.” (Yoano 5:28, 29) Kwesakana na nkebelo ine ya mwine Lesa, aba bakasangulwa bakekala na jishuko ja kwikala mu paladisa panopantanda. (Isaya 65:21-25) Uno mulaye wa kulutwe wavwangamo ne butuntulu bwa mubiji bwawama kabiji ne bumi bwa myaka ku bantu balukokelo. Baibolo waamba’mba: “Baoloka bakaswana ntanda, ne kwikalamo myaka ne myaka.”—Salamo 37:29.
Monai ne Yoba 14:14, 15; Luka 7:11-17; ne Byubilo 24:15.
Nakonsha Kulomba Byepi pa Kuba’mba Yehoba Omvwe Milombelo Yami?
ENE MAMBO BANTU O BEPWIZHA BUNO BWIPUZHO: Bantu ba mu mabupopweshi onse balomba milombelo. Pano bino, bantu bavula balanguluka’mba milombelo yabo kechi ikumbulwa ne.
BAIBOLO BYO AFUNJISHA: Yesu witufunjishe’mba kechi twafwainwa kubwezha bwezhangapotu byambo bimo mu milombelo yetu ne. Waambile’mba pa kulomba, “ke kulomba kilombelombe” ne. (Mateo 6:7) Umvwe tukeba Lesa kumvwa milombelo yetu, twafwainwa kulomba kwesakana na jishinda jo akebelamo. Pa kuba’mba tube bino, twafwainwa kuyuka kyaswa muchima wa Lesa ne kulomba monka mokyaila. Yoano mutanshi 5:14 waamba’mba: “Umvwe twalomba kintu, nangwa ki ka, mwayila muchima [wa Lesa], aye witumvwa.”
Monai ne Salamo 65:2; Yoano 14:6, 14; ne 1 Yoano 3:22.
Nakonsha Kutana Byepi Lusekelo mu Bwikalo?
ENE MAMBO BANTU O BEPWIZHA BUNO BWIPUZHO: Bantu bavula balanguluka’mba mali, kuya nkuwa nangwa buuya byo bintu byakonsha kwibaletela lusekelo. Bino, nangwa kya kuba bakeba keba bino bintu kuba’mba bamwenemolusekelo—batana kuba’mba bapulwilamotu mabula.
BAIBOLO BYO AFUNJISHA: Yesu watongwele kintu kine kileta lusekelo byo aambile’mba: “Batokwa bonkaba bomvwa mambo a Lesa ne kwialama.” (Luka 11:28) Twakonsha kutana lusekelo lwa kine umvwe satukeba kupwisha nzala yetu ya ku mupashi ya kukeba kuyuka bukine bwa Lesa ne nkebelo yanji kwi atweba. Buno bukine butanwa mu Baibolo. Kuyuka buno bukine kwakonsha kwitukwasha kuyuka kine kintu kyanema ne kyabula kunema. Umvwe ketutangijilwe na bukine bwa mu Baibolo pa kukeba kuba bintu, kiketulengela kwikala bwikalo bwalumbuluka.
Monai ne Byambo bya Mana 3:5, 6, 13-18; ne 1 Timoti 6:9, 10.
Ino ke mikumbu ichechetu ya mu Baibolo yakumbula ano mepuzho atanu na bumo. Nanchi mukeba kuyukilapo ne ikwabo nyi? Umvwe nenuwa muji pa boba “bata muchima ku mupashi,” ko kuba’mba mukeba kuyukilapo ne ikwabo. Mwakonsha kulanguluka ne pa mepuzho akwabo nabiji ano a kuba’mba: ‘Umvwe Lesa waji wituta muchima, mambo ka o aswishisha bubi ne buyanji kuyilangakotu palutwe? Nakonsha kulengela byepi kisemi kyami kwikala kya lusekelo?’ Baibolo wapana mikumbu yaumvwanyika bingi ku ano mepuzho ne ku mepuzhotu akwabo avula.
Pano bino bantu bavula lelo jino kechi bakeba kutanga Baibolo ne. Bamumona’mba buku wabaya bingi kabiji washupa kukwatakanya bukiji. Nanchi mukeba bukwasho bwa kutana mikumbu mu Baibolo nyi? Bakamonyi ba kwa Yehoba bapana bingijisho bibiji byakonsha kwimukwasha kutana mikumbu.
Kitanshi, buku wa Nanchi Baibolo Kine Ufunjisha’mba Ka? wanembelwa kukwasha bantu bapayankana kutana mikumbu yaumvwanyika ku mepuzho anema. Kya bubiji, ke lufunjisho lwa Baibolo. Kamonyi wa kwa Yehoba wafikilamo bulongo kufunjisha Baibolo, wakonsha kwiyanga ku nzubo yenu nangwa ku mpuzha ikwabo ko mwanengezha kwisamba nenu Baibolo mu kakimyetu kacheche kwa kubula kwimulipilisha. Bantu bavula mwaya ntanda bamwenamo bingi mu luno lunengezho. Bavula bamba ne kwamba’mba: “Natana bukine!”
Kafwako kintu kikatampe kyanema kyo mukatana kyakila pa kino ne. Bukine bwa mu Baibolo bwitukasulula ku bingelekezha, bintu bivulañanya maana ne ku moyo wa kuzakama bintu. Bwitulengela kwikala na luketekelo, nkebelo ne lusekelo. Yesu waambile’mba: ‘Mukebuyuka bukine, ne abo bukine bukemukasulula ke baana ba bene.’—Yoano 8:32.
Fundai ne Bikwabo
Lombai Lufunjisho lwa Baibolo Lwatutu
Mambo ka a Kufunjila Baibolo?
Bantu bavula mwaya ntanda babena kutana mikumbu ya mu Baibolo. Nanchi nenuwa mubena kukeba kufunda nyi?
MEPUZHO A MU BAIBOLO A KUMBULWA
Nanchi Lusanguko lo lu Ka?
Kampe mwakonsha kukeba kuyuka bakasangulwa.


text:
ABACAICE BEPUSHA UKUTI
Bushe Mfwile Ukucita Shani nga Balencusha ku Sukulu?
Belenga ne fyo abanobe balandapo ne fyo bakafundisha balandapo pa bacusha abanabo, e lyo pa numa usange amasuko ku mepusho. yali pe samba.
Ukucusha umuntu kubi icine cine. Ilyo aba mu Britain bafwailishe pa bacaice abaipaya abo basabankanya mu nyunshipepala batile cimo icilenga abacaice abengi ukuipaya, mulandu wa kubacusha.
Finshi abacusha abanabo bacita?
Ukucusha umuntu takupilibula fye ukumupuma epala. Mwalunda ne fyakonkapo.
Ukulanda ifyabipa. Celine uwa myaka 20 atile: “
Abakashana balalanda sana ifyabipa.
Nshakalabe mashina banjinike ne fyo balempontela. Balengele ndemona kwati nalisuulwa, ndi wacabecabe, kabili abantu balimpata. Amashiwi balenjeba yalibipile ica kuti no kunguma kwawamapo.”
Ukukankamba umuntu. Haley uwa myaka 18 atile: “
Abo nalesambilila nabo batampile ukuntaluka.
Inshita ya kulya nga yafika, balecita kwati pa tebulo tapali incende pantu tabalefwaya ukuti ndeikala nabo. Pa mwaka uutuntulu naleikala fye neka kabili nalelila sana.”
Ukutuma ifikope na mashiwi ayabi pa kompyuta. Daniel uwa myaka 14 atile: “
Ukutuma fye amashiwi ayanono pa kompyuta kuti kwaonaula ishina lya muntu nelyo kuti mwafuma fye ne mfwa.
Bamo kuti bamona kwati ndekukumya fye, nomba ifya musango yu filacitika!” Umuntu kuti abomfya na foni pa kutuma ifikope nelyo amashiwi ayabipa.
Cinshi abantu bacushisha abanabo?
Ilingi line ifi e filenga.
Nabo balibacushishepo. Umulumendo we shina lya kuti Antonio atile: “
Naleumfwa sana ububi pa fyo abanandi balencusha, e calengele ukuti na ine ntampe ukulacusha bambi.
Lelo pa numa, naishileiluka ukuti ifyo nalecita fyalibipile sana!”
Bapashanya imisango ya bambi. Jay McGraw alembele mu citabo citila Life Strategies for Dealing With Bullies ukuti: “
Ilingi icilenga abaice ukulacusha abanabo . . . bapashanya abafyashi babo, nelyo bamunyinabo ne nkashi shabo.”
Bacita kwati balicila bambi ilyo ninshi bali-isuula. Barbara Coloroso alembele mu citabo citila The Bully, the Bullied, and the Bystander ukuti: “
Abana abacusha bambi bacita kwati balicindama sana ukucila ababiye, lelo ico bacitila ifi mulandu wa kukalipwa umutima no kuimona ukuti tabacindama.”
Ni bani abo bacusha ilingi line?
Abatemwa ukuba fye beka. Abaice abashatemwa ukuba na banabo e bo maka maka bacusha.
Abamoneka ukuba abaibela. Limo icilenga bamo ukulabacusha mulandu wa fyo bamoneka, inkanda yabo, uko bapepa, nelyo pa mulandu wa kutila balilemana, e lyo na fimbipo.
Abacaice abashaicetekela. Abacusha abanabo baleshiba abaimona kwati bacabecabe. Ilingi line aba musango yu ebo bacusha pantu baleshiba ukuti tapali ifyo bengabacita.
Cinshi ufwile ukucita nga balekucusha?
Wilakalipa. Umukashana we shina lya kuti Kylie atile: “
Abacusha abanabo balatemwa sana uo balecusha nga afulwa.
Nga taulekalipa, balaleka ukukucusha.” Baibolo itila: ‘
Uwa mano alakaanya icipyu.’
—Amapinda 29:11.
Wilabwekeshamo. Ukubwekeshamo kuti kwalenga fye ifintu ukubipilako. Baibolo itila: “
Mwilabwesesha ububi pa bubi.”
—Abena Roma 12:17; Amapinda 24:19.
Wilacita ifingalenga balakucusha. Ule-esha na maka yonse ukusengauka abengakucusha kabili wilaya uko bengasangwa.
—Amapinda 22:3.
Ulebasuka mu nshila iisuma. Baibolo itila: “
Ukwasuka ukwafuuka kunasha ubukali.”
—Amapinda 15:1.
Ulefitwala fye mu mipuulwe. Natulangilile, tutile uulefwaya ukulakucusha akweba ati walina sana, kuti waimya fye amapeya no kumweba ati: “
Nalimo kuti cawama nga nabweshako umubili panono!”
Ulefumapo. Nora uwa myaka 19 atile: “
Ukukanayasuka kulanga ukuti uli wa mano kabili walishipa ukucila uulekucusha.
Kabili kulanga ukuti wali-ilama ukucila uulekucusha.”
Uleicetekela. Umukashana we shina lya kuti Rita atile: “
Abacusha abanabo baleshiba nga uli no mwenso,
kabili kuti bakushukila no kulenga walaimona ukuti tapali ico wingacitapo nga balekucusha.”
Ebako bambi. Abafwailisha batila abengi abo batumina amameseji ayabi pa intaneti tabebako umuntu nangu umo, nalimo icilenga kutiina ukuseebana (maka maka abalumendo) nelyo ukutiina ukuti ababacusha e lyo bengacilamo. Lelo wishibe ukuti abacusha abanabo balatemwa sana nga tawebeleko bambi. Ukwebako bambi e ca kubalilapo ufwile ukucita nga ulefwaya baleke ukukucusha.