text:
KITANGO 7
Luketekelo lwa Kine lwa Batemwe Benu Bafwa
Twayuka byepi’mba lusanguko kine lukekalako?
Yehoba umvwa byepi pa mambo a kusangula bafu?
Bañanyi bakasangulwa?
FWANYIKIZHAI kuba’mba mubena kunyema mulwanyi. Awo mulwanyi uji bingi na bulume kabiji unyema bingi kwimukila. Mwayuka’mba lusa ufwalo mambo mwamumonapo ne kala byo aipayapo balunda nenu bamo. Nangwa mutonkolepotu lubilo lwa mutundu ka, ine mwanene, ke afwenye ne pepi. Mwaamba ne kwamba’mba, pano kyapwa yo yonka yo najile. Olo! kakimye kano, mwabazhimukakotu kenkese, ke ku mupokolweshi uji na bulume bwakila yewo mulwanyi wenu, kabiji wimwambila ne kwimwambila’mba usa kwimukwasha. Kino byo kimubwezhapo muchima munda!
2 Mu jishinda jimotu, babena kwimupangisha ku mulwanyi wa uno mutundu. Atweba bonse babena kwitupangisha ku uno mulwanyi. Byonka byo twafunjile mu kitango kyafumako, Baibolo utela lufu amba mulwanyi. Kafwako nangwa umo wa mwi atweba wakonsha kwilunyema ne. Atweba bavula twamonapo kala uno mulwanyi byo aipaya batemwe betu. Bino Yehoba uji bingi na bulume kukila lufu. Ye Mupokolweshi wa butemwe wamwesha kala’mba wakonsha kushinda uno mulwanyi. Kabiji walaya konaunatu shata uno mulwanyi, lufu. Baibolo ufunjisha’mba: “Mulwanyi ukapelako konaunwa lo lufu.” (1 Kolinda 15:26) Ano ke mambo awama!
3 Pano twayai twisambeko pacheche byo tumvwa inge uno mulwanyi lufu waipaya muntu ye twayuka. Kwisamba pa kino kusa kwitukwasha kuyuka kintu kyakonsha kwitusangajika. Yehoba walaya’mba bafu bakekala na bumi jibiji. (Isaya 26:19) Bakabwezhiwa ku bumi jibiji. Luno lo luketekelo lwa lusanguko.
UMVWE MUTEMWE WETU WAFWA
4 Abya mwafwishapo kala mutemwe wenu nyi? Kyakonsha kushupa bingi kuchinchika ku bulanda ne kwiumvwa kushamwa. Pa bimye bya uno mutundu, twafwainwa kutanga Mambo a Lesa kuba’mba tutekeneshiwe. (2 Kolinda 1:3, 4) Baibolo witukwasha kuyuka Yehoba ne Yesu byo bomvwa pa mambo a lufu. Yesu, kimye kyonse wamweshanga biji Shanji, wayukile bulanda bwikalapo umvwe muntu wafwa. (Yoano 14:9) Byo ajinga mu Yelusalema, Yesu wafwakashishanga bingi Lazalasa ne banyenga yanji ba Maliya ne Mata baikalanga mu muzhi wa Betani wajinga kwipi. Baikele ke balunda ba kine kine. Baibolo waamba’mba: “Yesu watemenwe Mata ne mulongo wanji Maliya ne Lazalasa.” (Yoano 11:5) Pano bino byonka byo twafunjile mu kitango kyafumako, Lazalasa wafwile.
5 Yesu waumvwine byepi byo afwishishe mulunda nanji? Jishimikila jitubula’mba Yesu wayile ku balongo ne ku balunda nanji Lazalasa byo bamujijilenga. Byo ebamwene, Yesu waumvwine bingi bulanda. “Muchima wamupile munda, ne aye kwikala bulongo ke ne.” Jishimikila jaamba’mba, ‘Yesu wajijile mipolo.’ (Yoano 11:33, 35) Nanchi bulanda bwa kwa Yesu bwalumbulwile’mba kechi wajinga na luketekelo ne nyi? Ine kechi ibyo ne. Mambo Yesu wayukile’mba kwajinga kintu kimo kya kukumya kyajinga pepi kubiwa. (Yoano 11:3, 4) Nangwa byonkabyo, kyamukolele ku muchima ne kumvwa bulanda na mambo a lufu.
6 Bulanda bwa kwa Yesu bwitutundaika bingi. Bwitufunjisha kuba’mba Yesu ne Shanji, aye Yehoba bashikwa lufu. Bino Yehoba Lesa wakonsha kulwisha ne kushinda uno mulwanyi! Twayayi tumone Lesa byo alengejile Yesu kuba.
“LAZALASA, LUPUKAIMO”
7 Lazalasa bamuzhikile mu jiyengo, kabiji Yesu waambile’mba bafumyeko jibwe jo bashinkileko. Mata wakaine mambo byo papichile moba ana, Lazalasa wafwainwa watendekele kubola. (Yoano 11:39) Pano luketekelo ka lwajingapo mundangulukilo ya bumuntu?
8 Jibwe bejifumishepo ne Yesu wabijikile na jiwi jikatampe amba: “Lazalasa, lupukaimo.” Ki ka kyaubiwe? “Aye muntu wafwile walupukilemo.” (Yoano 11:43, 44) Nanchi mwakonsha kufwanyikizha lusekelo bantu lo bajinga nalo? Kikale Lazalasa wajinga nkasabo, mulongo wabo, mulunda nabo, nangwa wa kinkalankulo, bayukile’mba wafwa. Pano uno yenka mutemwe wabo wasangwilwe ne kwimana mukachi kabo jibiji. Kino kyamwekele nobe kechi kyaubiwa ne. Kwakubula nangwa kuzhinaukatu ne, bavula bamukumbachijilemo Lazalasa na lusekelo. Lufu byo lwashinjiwepo!
9 Yesu kechi waambile’mba waubile kino kya kukumya mu bulume bwanji mwine ne. Mu lulombelo lwanji lo alombele saka akyangye kumwita Lazalasa, walumbulwile bingi bulongo’mba Yehoba ye Mwine mwina lusanguko. (Yoano 11:41, 42) Kino kechi kyo kyonka kimye Yehoba kyo aingijishe bulume bwanji mu jije jishinda ne. Lusanguko lwa kwa Lazalasa ke lumotu pa bya kukumya bitanu na bina bya uno mutundu byanembwa mu Mambo a Lesa.* Kileta bingi lusekelo kutanga ne kufunda ano mashimikila. Etufunjisha’mba Lesa kechi uji na misalululo ne, mambo pa boba basangwilwenga pajinga banyike ne bakulumpe, banabalume ne banabakazhi, bena Isalela ne babujile bena Isalela. Mu ano mashimikila mwalondololwa lusekelo lukatampe bingi! Kya kumwenako, Yesu byo asangwile mushimbi, bansemi banji “bakuminye na kukumya kukatampe.” (Mako 5:42) Ee kine, Yehoba wibaletejile lusekelo lo bakonsheshe kubula kulubamo.
10 Nangwa byonkabyo, aba bo basangwile kwi Yesu mukuya kwa moba bafwile jikwabo. Nanchi kino kilumbulula’mba kwajingatu kukabakana kwibasangula nyi? Ine. Ano mashimikila a mu Baibolo amwesha bukine bwanema ne kwitupa luketekelo.
KUFUNJILA KU MASHIMIKILA A LUSANGUKO
11 Baibolo ufunjisha’mba bafu “kafwako kyo bayuka ne.” Kechi bomi ne kabiji kafwako mpunzha iji yonse kobatwajijila kwikala bomi ne. Jishimikila ja kwa Lazalasa jimwesha kino. Byo aikele ke mumi jibiji, nanchi Lazalasa washimikizhenga ku bantu mashimikila a kwibasangajika pa mambo a mwiulu byo muji nyi? Nangwa abya wibashimikizhenga mashimikila a kwibachinyisha pa mambo a mujilo wa helo nyi? Ine. Mu Baibolo kechi mujipo byambo bya uno mutundu’mba byo byaambile Lazalasa ne. Pa moba ana o afwile, ‘kafwako kyo ayukile ne.’ (Musapwishi 9:5) Lazalasa walaajile mu tulo twa lufu.—Yoano 11:11.
12 Kabiji jishimikila ja kwa Lazalasa jitufunjisha ne kuba’mba lusanguko ko luji, kechi kishimitu ne. Yesu wasangwile Lazalasa ne jibumba ja bantu saka jimona. Ne bantangi ba bupopweshi bashikilwe Yesu kechi bakaine kino kya kukumya ne. Baambile’mba: “Tube byepi? Mambo uno muntu [Yesu] uba biyukilo byavula.” (Yoano 11:47) Bantu bavula bayile na kumona Lazalasa wasangwilwe. Kyafuminemo, bavula baitabijile mwi Yesu. Bayukile’mba Lazalasa ye kishiino kyashiine’mba Yesu watuminwe na Lesa. Kino kishiino kyabayile bingi kya kuba bantangi bamo ba bupopweshi bwa Bayudea bakosele michima baumvwañene amba bepaye Yesu ne Lazalasa.—Yoano 11:53; 12:9-11.
13 Nanchi kyayilamo kukana’mba lusanguko kechi lukekalako ne nyi? Ine, mambo Yesu wafunjishenga’mba juba jimo ‘bonse baji mu bilende bya kivuluko’ bakasangulwa. (Yoano 5:28) Yehoba ye Mulenga wa bumi bonse. Nanchi kyafwainwa kushupa kwitabila’mba wakonsha kulenga bumi jibiji nyi? Byavula byashajila ku mwine Yehoba. Nanchi wakonsha kuvuluka batemwe betu bafwa nyi? Mwiulu muji tubangabanga twa kukankalwa kubala, bino Lesa witutumba mazhina tonse! (Isaya 40:26) Onkao mambo, Yehoba Lesa wakonsha kuvuluka batemwe betu bafwa mu mbaji yonse, kabiji wakonsha kwibasangula kwikala bomi jibiji.
14 Pano nga Yehoba umvwa byepi pa mambo a kusangula bafu? Baibolo ufunjisha’mba wakebesha bingi kusangula bafu. Muntu waoloka Yoba waipwizhe’mba: “Umvwe muntu wafwa wakonsha kwikala jibiji na buminyi?” Yoba waambilenga pa mambo a kupembelela mu kilende kufikila kyokya kimye Lesa kyo akamuvuluka. Waambile kwi Yehoba amba: “Mukangita ne amiwa nkemwitaba; ne anweba mukasaka kwikala ne amiwa ye mwalenga.”—Yoba 14:13-15.
15 Akikilangulukaipotu! Yehoba wasakisha kusangula bafu. Nanchi kechi kisangajika pa kuyuka’mba Yehoba byobyo alanguluka ne nyi? Pano nga ibyepi pa mambo a lusanguko lukiji kulutwe? Bañanyi bakasangulwa, kabiji bakasangwilwa pi?
‘BONSE BAJI MU BILENDE BYA KIVULUKO’
16 Mashimikila a lusanguko aji mu Baibolo etufunjisha byavula pa mambo a lusanguko luji kulutwe. Bantu basangwilwe panopantanda bapwaine jibiji na batemwe babo. Byo bikekala ne lusangulo luji kulutwe—bino alo lukakilapo. Byonka byo twafunjile mu Kitango 3, nkebelo ya Lesa ke ya kuba’mba ntanda yonse ikekale ke paladisa. Onkao mambo, bafu kechi bakasangwilwa mu ntanda muji nkondo, bumbanzhi, ne bikola ne. Bakekala na jishuko ja kwikala myaka ne myaka panopantanda mu mutende ne lusekelo.
17 Bañanyi bakasangulwa? Yesu waambile’mba ‘bonse baji mu bilende bya kivuluko bakomvwa jiwi janji [Yesu], kepo bakafumamo.’ (Yoano 5:28, 29) Ne Lumwekesho 20:13 waamba’mba: “Kalunga kasolwele bafu bajimo; ne lufu ne Kalunga ka bafu byasolwele bafu bajimo: kabiji bonse bebachibile mambo monka mwayila mingilo yabo.” “Kalunga ka bafu” nangwa’mba [Hadesi] bilumbululatu kintu kimo—bilende. (Monai bya Kulumbulula.) Kafwako ukashala mu bino bilende ne. Bantu bonse bakukankalwa kubala bajimo bakekala bomi jibiji. Mutumwa Paulo waambile’mba: “Kukekala lusanguko lwa baoloka ne babula koloka.” (Byubilo 24:15) Kino kilumbulula ka?
18 Mu “baoloka” muji ne bantu bavula bo tutanga mu Baibolo baikeleko Yesu saka akyangye kwiya panopantanda. Mwakonsha kulanguluka pa bantu nabiji ba Nowa, Abalahama, Sala, Mosesa, Luta, Eshita, ne bakwabotu bavula. Bano banabalume ne banabakazhi bamo bakishinka baambiwapo mu Bahebelu kyapitala 11. Kabiji pa bano “baoloka,” paji ne bakalume ba Yehoba babena kufwa ano moba. Na mambo a kuba’mba kukekala lusanguko, kechi twakonsha kuchina lufu ne.—Bahebelu 2:15.
19 Pano kikekala byepi ku boba bantu bonse babulanga kumwingijila nangwa kumukokela Yehoba na mambo a kubula kumuyuka? Abano bantu bavula “babula koloka” kechi bakalubiwako ne. Ne abo nabo bakasangulwa, ne kwibapa kimye kya kufunda pe Lesa wa kine ne kumwingijila. Mu kimye kya myaka kiumbi kimo, bafu bakasangulwa ne kupewa jishuko ja kwinunga ku bantu bakishinka panopantanda mu kwingijila Yehoba. Kikekala kimye kyawama bingi. Kino kyo kimye Baibolo kyo atela’mba Juba ja Kije.#
20 Nanchi kino kilumbulula’mba bantu bonse baikeleko kala bakasangulwa nyi? Ine. Baibolo wamba’mba bafu bamo baji mu “Ngehena.” (Luka 12:5) Jizhina ja Ngehena jafumine ku mpunzha yajinga pangye ya Yelusalema wa kala ko batayanga biswaswa. Bitumbi ne biswaswa byasokewanga konkakwa. Bafu bataiwanga kokwa bebamonanga ku Bayudea amba kechi bafwainwa kuzhikwa nangwa kusangulwa ne. Onkao mambo, Ngehena ke kiyukilo kya lonaiko lwa myaka. Nangwa kya kuba Yesu ukekalako na lubaji lwa kuchibila mambo bomi ne bafu, Yehoba ye Nchibamambo mwine. (Byubilo 10:42) Aba bonse boazhachisha’mba babi babula kukeba kupimpula bwikalo bwabo kechi ukebasangula ne.
LUSANGUKO LWA KUYA MWIULU
21 Kabiji Baibolo wamba ne pa lusanguko lukwabo lwa kwikala kilengwa kya mupashi mwiulu. Lusanguko lwa kwa Yesu Kilishitu lo lusangukotu lumo lwa uno mutundu lwanembwa mu Baibolo.
22 Yesu byo bamwipayile, Yehoba kechi walekelejile uno Mwananji wakishinka kwikajijila mu kilende ne. (Masalamo 16:10; Byubilo 13:34, 35) Lesa wamusangwile Yesu, bino kechi mu bumuntu ne. Mutumwa Petelo walondolola’mba Kilishitu “waipayilwe mu mubiji,…waubilwe bumi mu mupashi.” (1 Petelo 3:18) Kine kino kyajinga kya kukumya kikatampe. Yesu waikele jibiji kilengwa kya mupashi kya bulume! (1 Kolinda 15:3-6) Yesu ye wajinga mutanshi kusangulwa luno lusanguko lwa lukumo. (Yoano 3:13) Bino kechi ye wapelako ne.
23 Byo kwashajile pacheche kufwa, Yesu wabujile baana banji ba bwanga amba ukabwela mwiulu kabiji ne kuba’mba ‘ukebamwena kuntu.’ (Yoano 14:2) Yesu watongwele boba baya mwiulu amba “kajitanga kacheche.” (Luka 12:32) Banga bakekala mu kano kajibumba kacheche ka bena Kilishitu bakishinka? Kwesakana na Lumwekesho 14:1, mutumwa Yoano waamba’mba: ‘Kabiji namwene, ponkapo ke ku Mwana mukooko [Yesu Kilishitu] kasa aimana pa mutumba wa Ziona, ne baimana nanji bantu biumbi makumi jikumi ne ana ne biumbi bina, kasa baji na jizhina janji ne jizhina ja Shanji, anembwa pa bilungi byabo.”
24 Bano bena Kilishitu ba 144,000, kubikapo ne batumwa bakishinka ba kwa Yesu, basangwilwa ku bumi bwa mwiulu. Nga lusanguko lwabo lubiwa kimye ka? Mutumwa Paulo wanembele’mba lukobiwa kimye kya kwikalapo kwa Kilishitu. (1 Kolinda 15:23) Byonka byo mukafunda mu Kitango 9, tubena kwikala mu kikye kimye. Onkao mambo, aba bacheche bashalapo ba mu ba 144,000 bafwa mu ano moba etu a lelo bafikena ponkapotu kusangwilwa ku bumi bwa mwiulu. (1 Kolinda 15:51-55) Bino bantu bavula, baji na luketekelo lwa kukasangulwa kulutwe na lwendo ne kwikala mu Paladisa panopantanda.
25 Ee, Yehoba kine ukashinda mulwanyi wetu lufu, kabiji kechi lukekalako jibiji ne! (Isaya 25:8) Bino mwakonsha kwipuzha’mba, ‘Nga aba basangulwa kuya mwiulu bakobangamo ka?’ Bakekala lubaji lwa kafulumende wawama wa Bufumu bwa mwiulu. Tukafunda byavula pa mambo a uno kafulumende mu kitango kyalondelapo.
BAIBOLO BYO AFUNJISHA
- Mashimikila a lusanguko aji mu Baibolo etupa luketekelo lwa kine.—Yoano 11:39-44.
- Yehoba wasakisha bingi kusangula bafu.—Yoba 14:13-15.
- Bonse baji mu bilende bakasangulwa.—Yoano 5:28, 29.
* Mashimikila akwabo atanyiwa mu 1 Bamfumu 17:17-24; 2 Bamfumu 4:32-37; 13:20, 21; Mateo 28:5-7; Luka 7:11-17; 8:40-56; Byubilo 9:36-42; ne 20:7-12.
# Umvwe mukeba byambo bikwabo byaamba pa Juba ja Kije ne pa bya kuchibilwa mambo, monai bya Kulumbulula.
Mepuzho a Lufunjisho
1-3. Ñanyi mulwanyi ubena kwitupangisha atweba bonse, kabiji mambo ka kwisambila pa bifunjisha Baibolo o kwitutekeneshesha?
4. (a) Yesu byo omvwa pa mambo a lufu lwa muntu bitufunjishapo ka pa mambo a Yehoba byo omvwa? (b) Yesu waikele na bulunda bwa mutundu ka?
5, 6. (a) Yesu waubilepo byepi byo ajinga na balongo ne balunda ba kwa Lazalasa bajinga na bulanda? (b) Mambo ka bulanda bwa kwa Yesu o bwitutundaikila?
7, 8. Mambo ka lufu lwa kwa Lazalasa o lwamwekelenga nobe kafwako luketekelo ku boba bantu bajingapo, bino Yesu waubilepo ka?
9, 10. (a) Yesu wasolwele byepi Mwine mwina bobwa bulume bo asangwijilemo Lazalasa? (b) Ñanyi mfweto imo iji mu kutanga mashimikila a mu Baibolo a lusanguko?
11. Jishimikila ja lusanguko lwa kwa Lazalasa jitukwasha byepi kwitabizha bukine bwanembwa mu Musapwishi 9:5?
12. Mambo ka o twakonsha kushiinwa’mba lusanguko lwa kwa Lazalasa kine lwaubiwe?
13. Ñanyi kishiino kyo tuji nakyo kya kwitabila’mba Yehoba kine wakonsha kusangula bafu?
14, 15. Byonka byo kyalumbululwa na byaambile Yoba, Yehoba umvwa byepi pa mambo a kusangula bafu?
16. Bafu bakasangulwa ne kwikala bwikalo bwa mutundu ka?
17. Lusanguko lukekala byepi?
18. Bañanyi bakwabo bakasangulwa pamo na “baoloka,” kabiji luno luketekelo lwimulengela kubapo ka?
19. “Babula koloka” bo bañanyi, kabiji jishuko ka Yehoba jo ebapa?
20. Ngehena yo ika, kabiji bañanyi bayako?
21, 22. (a) Ñanyi lusanguko lukwabo lujiko? (b) Ñanyi wajinga mutanshi kusangwilwa ku bumi bwa mupashi?
23, 24. Bañanyi balenga “kajitanga kacheche” ka kwa Yesu, kabiji baji banga?
25. Ki ka kyo tukesambapo mu kitango kyalondelapo?


c: text/html

text:
ICAPITALA 6
Nikwisa Ukuli Abafwile?
Findo ficitika kani umuntu afwa?
Mba nindo tufwila?
Kani cingatusangalasha ukwishiba ifi imfwa ili?
1-3. Kani findo abantu bepusha pa mfwa, kabili amapempelo aapusenepusene alasuka shani?
IFI fyakwipusha ifi abantu balangulukilepo pa myaka iingi. Fyakwipusha ificindeme. Ukutatikila pa kasuba twafyelwe, fwense tuli pa mulongo wa kufwa kabili tulalufya ne bakwabesu mu mfwa. Pakuti pali fyefyo, ifyasuko filicindeme kuli fwebo.
2 Mu capitala icafumako, twalilabile pafi umulubulo wa baYesu Klistu waiswile inshila ya ku mweo wa muyayaya. Nakabili twalisambilile ati Baibolo ilishimikile pa mpindi ili “tapakalukuli imfwa libili.” (Ukufisulula 21:4) Pano buno bukumo, tucifwa fwense. Imfumu Solomoni iya mano yalilabile ati: “Abalabi baliisi ati bakafwa.” (Uwakutulisya 9:5) Tulesha apapelele amakosa esu ukulukuli abalabi. Nangabe’fyo, tulalanguluka pa fikacitika kani tukafwe.
3 Ili abakwabesu bafwa, tulalila. Kabili tungepusha ati: ‘Kani baya kwisa? Kani balukupenga? Kani balukutubona? Kani tungabofwako? Kani tukababonapo nakabili?’ Amapempelo amu calo alasuka ifipusenepusene kuli fyefyo ifyakwipusha. Bambi balasambisha ati kani muli balungeme, mukaya kwiulu pano kani mulukucita ifibipile mukaya mu kupya ku mupunda uwa kukululushishamo. Ambi nao amapempelo alasambisha ati pa mfwa, abantu balaya ku mekalo amipashi mu kuba pamo ne fikolwe fyabo. Nakabili, ambi nao amapempelo alasambisha ati abafwile balaya ku calo ca panshi mu kusolololwa kabili eli bafyalwa libili mu mubili umbi.
4. Kani nilisa ilangulushi amapempelo aengi akwete pa mfwa?
4 Amapempelo onse aasambishe’fyo alikwete ilangulushi limo lukoso ilya kweba ati icilewa cesu cimbi cilapuluka imfwa ya mubili. Apepi ne mapempelo onse lukoso, aakale ne abukumo, alalabila ati mu nshila imbi tulapitilisha ukulukuli abalabi ne makosa akubona, ukumfwa, ne kulukulanguluka umuyayaya. Pano lomba, cingaba shani koti ni fyopele’fyo? Tungomfwa, tungabona ne kulanguluka nipakuti lukoso tompwe ilukupyunga. Kani umuntu afwa, tompwe ilaleka ukupyunga. Amakosa esu aakubona, ukumfwa, ne kulanguluka tapitilishapo ukupyunga enka lukoso mu nshila ya mfiso. Taapulukapo kani tompwe yafwa.
KANI FINDO MULI BUCINE IFICITIKA PA MFWA?
5, 6. Kani findo Baibolo isambisha pa mibelo ya bafwile?
5 Ificitika pa mfwa tafilipo fyamfiso kuli baYehova, Abalengeshi ba tompwe. Baliishi icine, kabili mu Mashiwi abo, Baibolo, balabuulishisha imibelo ya bafwile. Ukufunda kwaiko ukumfwanikile bwino ni kuku: Kani umuntu afwa, alaleka ukubako. Imfwa kubulwapo ukwa mweo. Abafwile tekuti babonepo, bomfwepo neli ukulanguluka. Takulipo icilewa cesu icipuluka imfwa ya mubili. Tatukwetepo umweo neli umupashi ifitafifwapo. *
6 Panuma ili Solomoni alabile ati abalabi baliishi ati bakafwa, alilembele ati: “Sombi abafwile tabesi neli kantu.” Eli pano abuulishishe ico icine ili alabiile ati abafwile tabakwetepo ubutemwe neli bupate kabili ne kweba ati “tapali-po neli milimo, neli cakwesya, neli kwisiba, neli mano [mu manda].” (Pendeni Uwakutulisya 9:5, 6, 10) Koti ni fyopele’fyo, Amasamo 146:4 alalabila ati kani umuntu afwa, “ukulaŋguluka kwakwe kulonaika.” Tulafwa kabili tatupulukapo imfwa ya mubili wesu. Umweo tukwete uli koti kwaka kwa kandulu. Kani ukwaka bakushimya, takuyapo ukuli konse. Kulashimangana lukoso.
IFI BAYESU BALABILE PA MFWA
7. Kani baYesu balibuulishishe shani ifi imfwa ili?
7 BaYesu Klistu balilabile pa mibelo ya bafwile. Balicitile’fi kuli Lasalo, umwalalume woyo baishi bwino, kabili ni woyo uwafwile. BaYesu eli babulile abasambile babo ati: “Lasalo, icibusa cesu, aliile mutulo.” Abasambile babo balilangulukile ati baYesu baalukwalula ukweba ati Lasalo alukutusha mu tulo, pakweba ati apole. Pano ifyo talipo efi baYesu balukwalula. BaYesu balibuulishishe ati: “Lasalo alifwile.” (Pendeni Yoane 11:11-14) Boneni ukweba ati baYesu balipalenye imfwa ku tulo. Lasalo taalipo kwiulu neli ku kukululushiwa mu mulilo. Taalipo ne nkalamba neli ifikolwe fyakwe. Lasalo taafyelwepo libili mu muntunshi umbi. Alukutusha mu mfwa, koti ni mu tulo utulemene utwakubule’filoto. Amalembo ambi nao alapalanya imfwa ku tulo. Ku cakubwenako, ili umusambile Stefano bamutobele amabwe mpaka ne mfwa, Baibolo ilalabila ati “aliile mutulo.” (Ifyacitilwe 7:60) Koti ni fyopele’fyo, intangishi Paulu alilabile pali bambi mu mpindi yakwe ati “baliile mutulo” twa mfwa.—1 AbaKolinto 15:6.
8. Kani tuliishi shani ati takwalipo kufwaya kwa baLesa ati abantu balukufwa?
8 Kani kwali kufwaya kwa baLesa ukwa kutanga ati abantu balukufwa? Koku! BaYehova balilengele abantunshi ukulukwikala umuyayaya pa calo. Koti ni fyefyo twasambililepo akale muli lilino ibuuku, baLesa balibikile abantunshi ba kutanga mu paladaiso, uwali mupunda uuweme. Balibapele umweo uwaminine. BaYehova balukufwaya ati ifintu filukubawamina lukoso abo abantunshi. Kani kuliko umufyashi uufwaya abana bakwe ukupenga pakuti pa kucekula ne mfwa? Koku! BaYehova baalitemenwe abana babo kabili balukufwaya ati bo balukusangalala umuyayaya pa calo. Ukulabila pa bantunshi, Baibolo ilalabila ati: “[BaYehova] balibicile umuyayaya mumutima wabo.” (Uwakutulisya 3:11) BaYehova balitulengele ne langulushi lya kufwaisha ukwikala umuyayaya. Kabili balyanshikile inshila ya kweba ati uko ukufwaisha kukakonshiwe.
UMULANDU ABANTUNSHI BAFWILA
9. Kani cindo baYehova bamukenye Adama ukucita, kabili nindo ili ifunde talyakatashishepo ukulilonda?
9 Pano lomba, nindo abantunshi bafwila? Pakweba ati tusangane icasuko, tulyelelwe ukulanguluka pa fyacitikile ili kwali lukoso umwalalume umo ne mwanakashi umo pa calo. Baibolo ilabuulishisha ati: ‘BaYehova Lesa balimeseshe mu mushili imiti yonse iiweme iya kutambako, ne iiweme iya kulyako.’ (Ifyakutaŋga 2:9) Nangabe’fyo, kwaliko cimo ici babakenye ukucita. BaYehova balibuulile Adama ati: “Kumiti yonse iyamwibala ukulya ukalukulya-ko: sombi kumuti uwakwisibisye’fiweme-nefibipile tesi ukalukulya-ko: pakuti akasuba ako ukalya-ko, ukafwe’cine.” (Ifyakutaŋga 2:16, 17) Ili ifunde talyalipo ilikateshe ukulonda. Kwali imiti imbi iingi uku Adama na Efa bangalyako. Pano ili ifunde lyalibapeele ishuko ililibelele ilya kweba ati balangishe ukutota kuli baLesa ababapeele fyonse lukoso, ukubikako ne mweo uwaminine. Ukumfwila kwabo nakabili nga kwalilangishe ati balicindikile ubukulu bwa baWishibo aba kwiulu ne kweba ati baalukufwaya ukutangilila kwabo ukwa butemwe.
10, 11. (a) Kani cali shani pakweba ati Adama na Efa babule ukumfwila baLesa? (b) Mba nindo ukubula ukumfwila kwakwe Adama na Efa kwabelele mulandu uukulu ukwakuti?
10 Ku cakubombomanika, abantunshi bakutanga balisalulwilepo ukubulo’kumfwila baYehova. Ukulabilila mu nsoka, Satana alipwishe Efa ati: “Kani cine balabile baLesa ati: tesi mulye-ko kumiti yonse iyamwibala?” Efa kaasuka ati: “Tuliisi ukulye’fisepo ifyakumiti iyamwibala; sombi ifyafisepo ifyakumuti uli pakati kebala, baLesa balilabile ati: tesi mukalye-po neli kukuma-ko, mwikafwa!”—Ifyakutaŋga 3:1-3.
11 Satana kaalabila ati: “Tamukafwe’cine; pakuti baLesa baliisi ati akasuba ako mukalya-ko, elyo amenso enu akasibuka, namwe mukalukuli koti nibaLesa, abakwisibisye’fiweme nefibipile.” (Ifyakutaŋga 3:4, 5) Satana alukufwaya Efa ukucetekela ati angashuka kani alya icisepo ici babakenye. Koti fintu Satana alukulabila, Efa alikwete amakosa akulisalulwila ifiweme ne fibipile; alikwete amakosa akucita ifi alukufwaya umwine. Satana nakabili alilabile ati baYehova balibepele pa fyali ne kucitika kani balye’cisepo. Efa kacetekela Satana. Popele aliswileko icisepo kabili aliliile. Eli amupeleko fimbi umulume wakwe, kabili naye aliliileko. Tabacitilepo ifyo ukwakubulo’kwishiba. Balishibile ukweba ati balukucita fyenka filya ifi baLesa bababuulile ati teshi ukucita. Pakuti baliliile icisepo, ku mushikila lukoso balikene ukumfwila ifunde ilyali ilipubile kabili ilyali lukoso bwino. Balilangile umupufyo kuli baWishibo aba kwiulu ne bukulu bwabo. Umupufyo wa kube’fyo ku Balengeshi babo ababutemwe tekuti ufitulucilwe!
12. Kani cindo cingatofwako ukumfwisha ifi baYehova baumfwile ili Adama na Efa babafutatiile?
12 Tungacipalanya kuli fifi: Mungomfwa shani kani mwalikushishe ne kulama umwana wenu woyo mu kupita kwa mpindi uwakene ukumumfwileni mu nshila iyalangishe ukweba ati taamucindikilenipo neli ukumutemweni? Icine ico cingamulengeni ukupenga mwilangulushi. Mucalakanye, lomba, ifi baYehova basomenwe ili Adama ne Efa babafutatiile.
13. Kani findo baYehova balabile ati efikacitika kuli Adama pa mfwa, kabili ici cilaalule’ndo?
13 BaYehova tabalekelepo ati Adama na Efa abapulaishe balukuli aba mweo umuyayaya. Balifwile, koti ni fyenka filya balabile ati bakafwa. Adama na Efa balilekele ukubako. Tabailepo ku mekalo amipashi. Tuliishi’fi nipakuti pali fyefyo baYehova balabiile kuli Adama panuma ya kufisulula ukupulaisha kwakwe. BaLesa kabalabila ati: ‘Ukabwelela mwi loba, pakuti emo wafumishiwe. Pakuti webo ewe fukutu kabili ukabwelela na kwi fukutu.’ (Ifyakutaŋga 3:19) BaLesa balibumbile Adama ukufuma kwi loba. (Ifyakutaŋga 2:7) Ili taangabumbwa, Adama taaliko. Pakuti pali fyefyo, ili baYehova balabiile ati Adama akabwelela mwi loba, balyalwile ati Adama akabwelela ku mibelo iya kubulo’kubako. Adama akaba uwakubulo’mweo koti liloba uko uku abumbilwe.
14. Mba nindo tufwila?
14 Adama na Efa nga bali abalabi ukufika na ino mpindi, pano balifwile nipakuti balisalulwilepo ukubulo’kumfwila baLesa kabili fyopele’fyo balibifishe. Umulandu tufwila wa kweba ati ukubifya kwakwe Adama ne mfwa fyalyambukiile abana bakwe bonse. (Pendeni AbaLoma 5:12) Uko ukubifya kuli koti bulwele bwa bupyani ububipile ubu uuli onse tekuti abuseeshepo. Imfwa e mafinge afumamo. Imfwa kapondo, tailipo cibusa. (1 AbaKolinto 15:26) Tungatota ukwakuti pakuti baLesa balyanshikile umulubulo pakweba ati batulubule fwebo kuli kaka akapondo akakutiinisha!
UKWISHIBA IFI IMFWA ILI KULATOFWA
15. Mba nindo citusangalashisha ukwishiba ifi imfwa ili?
15 Ifi Baibolo isambisha pa mibelo ya bafwile filatusangalasha. Koti ni fyefyo twabona, abafwile tabomfwapo ukusomena neli ukukululuka. Takulipo umulandu uwakutiina abafwile, pakuti tekuti batusomeshepo. Tabapengelapo ukubofwa, kabili tekuti batofwepo. Tekuti tulabilepo nabo, kabili tekuti balabilepo na fwebo. Intangishi sha mapempelo ishingi bufi lukoso shilabila ati shingofwa abo abafwile, kabili abantu abacetekela intangishi isha kube’fyo balashipela indalama. Pano ukwishiba ifi imfwa ili kulatulama ukubula ukutumpaikwa kuli babo abasambisha ubufi ubo.
16. Kani ninani umwine wa kusambisha ukusangwa mu mapempelo aengi, kabili findo apyungisha?
16 Kani uku mupempela kulisumine ifi Baibolo isambisha pa bafwile? Amapempelo aengi taasuminapo. Mba nindo? Nipakuti ifi basambisha filafuma kuli Satana. Alapyungisha ukupempela kwa bufi pakweba ati abantu bacetekele ati panuma ili umubili wabo wafwa, balapitilisha ukulukuli abalabi mu mekalo amipashi. Ubu bufi ubu Satana abambakanya pamo ne bufi bumbi pakweba ati apaasushe abantu ukubafumya kuli baYehova Lesa. Kani alacita shani ifyo?
17. Mba nindo icisambisho ca kukululusha umuyayaya tacipeelelapo baYehova ubuleme?
17 Koti ni fyefyo twasambililapo kale, ambi amapempelo alasambisha ati kani umuntu ni mbifi, panuma ya mfwa alaya ku mupunda wa kukululuka mu mulilo uwa muyayaya. Ici icisambisho tacipelapo baLesa ubuleme. BaYehova ni baLesa ba butemwe kabili tekuti bakululushe abantu muli yeyo inshila. (1 Yoane 4:8) Mungomfwa shani kani mwalibwene bawishi balishishikile ukuboko kwa mwana wabo mu mulilo pakuti tomfwapo? Kani mungamucindika umwalalume wa kube’fyo? Kani icinenene mungafwaya ukumwishiba bwino? Icine tekuti mufwayepo! Mungalanguluka ati wakubule’nkumbu. Nangabe’fyo, Satana alafwaya mwebo ukucetekela ati baYehova balakululusha abantu mu mulilo umuyayaya!
18. Nibwisa ubufi amapempelo ambi asambisha ubulenga abantu ukulukulambila abafwile?
18 Satana nakabili alapyungisha ambi amapempelo ukusambisha ati panuma ya mfwa abantu balaaluka mipashi yeyo abalabi belelwe ukucindika. Koti ni cici icisambisho, imipashi ya bafwile ingaaluka ifibusa ifiweme makosa neli abapate abakutinisha. Abantu abengi balapemamo muli bubu ubufi. Balatina abafwile kabili balabacindika ne kubalambila. Ukupusanako na fyefyo, Baibolo ilasambisha ati abafwile balilele kabili tulyelelwe ukupempela lukoso baLesa bacine, baYehova, Abalengeshi besu kabili abatupeela fyonse.—Ukufisulula 4:11.
19. Kani ukwishiba bucine pa bafwile kulatofwa ukumfwisha fisa fimbi ifi Baibolo isambisha?
19 Ukwishiba bucine pa bafwile kulatulama ku kubula ukutumpaikwa ku bufi ubu amapempelo asambisha. Nakabili kulatofwa ukumfwisha na fimbi ifi Baibolo isambisha. Ku cakubwenako, kani mwaishiba ati abantu tabayapo ku mekalo amipashi kani bafwa, ukulaya kwa mweo wa muyayaya mu paladaiso pa calo kulaba ukucindeme kuli mwebo.
20. Kani nicisa icakwipusha twakulabilapo mu capitala cakonkapo?
20 Akale makosa, umuntu umulungeme alipwishe ati: “Kani umuntu afwe, akaba nemweo libili?” (Jobo 14:14) Kani umuntu utakwetepo umweo woyo uulele mu tulo twa mfwa angabushiwa? Ifi Baibolo isambisha pali cici cingatusangalasha ukwakuti, koti ni fyefyo icapitala cakonkapo cakutubuulishisha.
^ par. 5 Boneni ifyebo na fimbi pa mabula 208-211 ifilukulabila pa mashiwi aakweba ati “umweo” ne “mupashi.”

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
CIIYO 10
Yesu wakalinga kunyumfwila lyoonse
Sa ncuubu kunyumfwila bashali bako lyoonse?— Cimwi ciindi teshi cuubu. Sa ulicishi ayi Yesu wakalinga kunyumfwila Yehova alimwi abashali bakwe?— Cakubonenaako cakwe inga cakucafwa kunyumfwila bashali bako nabi kacili ciyumu kucita boobo. Atwiiye ashimwi pali Yesu.
Yesu katana kusa pa cishi, wakalinga kukala kwiculu a Yehova, baishi. Sombi alimwi Yesu wakalinga kucite bashali pacishi. Meena abo akalinga ngu Josefu a Maliya. Sa ulicishi mbobakaba bashali bakwe?—
Yehova wakabwesa buumi bwakwe Yesu kuswa kwiculu akububika mumala mwakwe Maliya kwaamba ayi Yesu ashalwe akukala pacishi. Ici cakalinga ncaankamiko! Yesu wakakula mumala muli Maliya bweenka mbuli baana bamwi. Ndipakeenda myeenshi 9 Yesu wakashalwa. Ubu mbocakalinga kwaamba ayi Maliya aJosefu babe bashali bakwe Yesu ba pacishi.
Ndyaakalinga amyaka 12, Yesu wakacita cintu cakabonesha ayi wakalinga kusuni Yehova, baishi. Ici cakacitika ciindi Yesu amukwashi ndibakaya ku Jelusalemu kuciila ca Pasika. Ndibakaboolela kuŋanda, Josefu aMaliya tabakwe kushiba kwakalinga Yesu. Sa ulikushi nkwakalinga kubete?—
Ino ngumulandu nshi Yesu wakalinga muŋanda yakwe Lesa?
Peenka apo Josefu aMaliya bakaboolela ku Jelusalemu kuya mukulangoola Yesu. Bakalisukama abuumbi mukwiinga tabakwe kumucana. Ono ndyepakeenda nshiku shotatwe, bakamucana muŋanda yakwe Lesa! Sa ulicishi Yesu ncakacanikila muŋanda yakwe Lesa?— Mukwiinga nkwakalinga kukonsha kwiiya pali Yehova, baishi. Wakalinga kusuni Yehova alimwi akwiiya mbweenga wamusangalasha. Nabi ndyakakomena, Yesu wakatolelela kunyumfwila Yehova. Yesu wakalinga kunyumfwila nabi tacakalinga cuubu alimwi cimwi ciindi kucita boobo kwakamuletela mapensho. Sa Yesu wakanyumfwila Josefu aMaliya?— Ee, Baibo ilaamba ayi wakalinga kubanyumfwila.
Ino inga weeya nshi kuli Yesu?— Ulyeelete kunyumfwila bashali bako nabi kacili cuyumu kucita boobo. Sa ulaakucita boobo?—
BELENGA MUBAIBO YAKO
Luka 1:30-35; 2:45-52
Bene Efeso 6:1
Bene Ebulu 5:8


text:
ULUPUNGU LWA KWA KALINDA No. 5 2016 | Nani Wingamusansamusha nga Muli na Mafya?
Bonse fye tulafwaya Lesa ukulatusansamusha, maka maka nga tuli na mafya. Ino magazine nailanda ifyo Lesa atusansamusha nga tuli na mafya.
ICIPANDE ICIKALAMBA
Bonse Tulafwaya uwa Kutusansamusha
Nani wingamusansamusha nga namufwilwa, namulwala, muli na mafya mu cupo, nelyo incito naipwa?
ICIPANDE ICIKALAMBA
Ifyo Lesa Atusansamusha
Natulande pa ifintu 4 ifyo Lesa abomfya sana pa kusansamusha abantu.
ICIPANDE ICIKALAMBA
Uwingatusansamusha nga Tuli na Mafya
Ifyo abantu bamo basansamushiwe ilyo balekabila sana icisansamushi.
PASHANYENI ICITETEKELO CABO
“Ubulwi bwa kwa Yehova”
Cinshi cayafwile Davidi ukucimfya Galyati? Finshi twingasambilila kwi lyashi lya kwa Davidi?
Bushe Cishinka Davidi Alilwile na Galyati?
Abantu bamo balatwishika nga ca kuti ili ilyashi lya cishinka. Bushe kwaliba ifishinka ifilenga baletwishika?
BAIBOLO ILAALULA ABANTU
Nali Umunkalwe Kabili uwa Lubuli
Cinshi calengele umulumendo umo uwa ku Mexico uwatemenwe sana ulubuli ukwalula imibele yakwe?
Bushe Ubufumu bwa kwa Lesa ni Cinshi?
Abantu abalatontonkanya ifyalekanalekana pa Bufumu bwa kwa Lesa. Nomba finshi amalembo yalanda pa Bufumu bwa kwa Lesa? Nga mwasanga ifyo Baibolo ilanda pa Bufumu bwa kwa Lesa kuti mwapapa sana.
Na Fimbi Ifyo Mwingasanga pa Webu Saiti
Mulandu Nshi Uwa Kupepela? Bushe Lesa Akanjasuka?
Nampo nga Lesa akasuka amapepo yenu nelyo iyo cikashintilila pali imwe.


text:
Sena Mulacita Mulimo Wabumisyinali?
Inzya. Kufwumbwa nkobakkala boonse Bakamboni ba Jehova balasola kuba amuuya wabumisyinali, kutola lubazu lyoonse mukwaambila bantu zyalusyomo lwabo.
Kuyungizya waawo, Bakamboni bamwi balaswaya naa kulongela kumasena aambi mucisi mobakkala kwalo kuli bantu banji ibayandika kumvwa makani mabotu aamu Bbaibbele. Bamwi Bakamboni balongela kuzisi zimbi kutegwa bayungizye mulimo wabo wakukambauka. Balikkomene kutola lubazu mukuzuzikizya businsimi mbwaakapa Jesu bwakuti: “Muyooba bakamboni bangu . . . kusikila kumagolelo aanyika.”
Mu 1943, twakatalisya cikolo cakuyiisya bamisyinali besu bamwi lwiiyo lulibedelede. Kuzwa ciindi eeco, Bakamboni bainda ku 8,000 bakanjila kale cikolo eeci, iciitwa kuti Watchtower Bible School of Gilead.


text:
CIIYO 23
Ino Mabbuku Eesu Alembwa Buti Alimwi Asandululwa Buti?
Kutegwa katuubeleka kabotu mumulimo wakukambauka “makani mabotu . . . kumasi oonse, kumisyobo yoonse, kumilaka yoonse alimwi akubantu bamisyobo yoonse,” tulasimba mabbuku mumyaambo iinda ku 750. (Ciyubunuzyo 14:6) Ino tucikonzya buti kucita mulimo ooyu uukatazya? Tulacikonzya akaambo kakugwasyilizyigwa abasanduluzi ibalyaabide muzisi zisiyene-siyene alimwi boonse Mbaakamboni ba Jehova.
Zibalo zisaanguna kulembwa mu Chingisi. Kabunga Keendelezya kalalanganya mulimo uucitwa a Dipatimenti Yabasikulemba kumaofesi eesu mapati. Dipatimenti eeyi ileendelezya milimo yabasikulemba babelekela kumaofesi mapati alimwi akumaofesi aamitabi imwi. Kuba abalembi bazwa mumasena asiyene-siyene citupa kulemba makani aagwasya bantu bajisi zilengwa zisiyene-siyene, alimwi mabbuku eesu alabakkomanisya bantu bamuzisi zinji.
Zibalo zyalembwa zilatumwa kubasanduluzi. Zyamana kulangwa-langwa zibalo zilembedwe alimwi akuzumizyigwa, zilatumwa kubasanduluzi nyika yoonse mboizulwa kwiinda mukubelesya nzila yakutambikizyanya makani akkompyuta. Basanduluzi aaba ibabelekela mutubunga tusandulula, balasandulula, balalanga-langa, alimwi akubala makani aasandululwa. Balasoleka kusala akubelesya “majwi aaluzi aakasimpe” aakonzya kwaamba kaambo keni kalembedwe mumwaambo wa Chingisi.
Makkompyuta apa kuti mulimo kaucitwa cakufwambaana. Kkompyuta taikonzyi kubeleka mbuli mbobabeleka bantu balemba alimwi ambobabeleka basanduluzi. Nokuba boobo, mulimo ngobacita balembi alimwi abasanduluzi ulakonzya kucitwa cakufwambaana kwiinda mukubelesya mabbuku aapandulula mabala aakkompyuta, makkompyuta alimwi azibelesyo zimwi zyakuvwuntauzizya zyaakkompyuta. Bakamboni ba Jehova bakapanga pulogilamu yaakkompyuta iitegwa Multilanguage Electronic Publishing System (MEPS) yalo iigwasya kuti cikonzyeke kulemba zibalo mumyaambo minji, kubikka mabala azifwanikiso antoomwe kweelana amboziyooboneka mubbuku, mpoonya akusimba.
Nkaambo nzi ncotusolekesya kucita boobu, nokuba kuti myaambo imwi ibelesyegwa buyo abantu basyoonto? Akaambo kakuti Jehova uyanda kuti “bantu boonse bafwutulwe akuba aluzyibo lwini-lwini lwakasimpe.”
Ino mabbuku eesu alembwa buti?
Nkaambo nzi ncotusandulwida mabbuku eesu mumyaambo minji?


text:
Masunde pa Kusunga Ivyeo ni Nkaama
Iuvi lyakwe ya Nte Yakwe Yeova lyacindika sana insambu zino antu yakwata izya kuisungila inkaama. Pakuti mumanyilepo ivingi pali vino iuvi litu lyatantika Masunde pa Kucingilila Ivyeo, mukwai tiniini paa.
Masunde pa Kucingilila Ivyeo yano twatantika yakalangilila vino iuvi lya Nte Zyakwe Yeova likaomba ni vyeo vya eneco. Nakapya, kwaya na masunde na yauze aakulondela lino mukuomvya webusaiti wii yano itutantika apisika.
Aineco yakwe webusaiti wii aa Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. (“Watchtower”), kulikuti akaungwe akasicita ivya uculuzi akayela uku New York akakatungilila imilimo yakwe ya Nte Yakwe Yeova nu mulimo wa kusambilizya antu Baibo. Ya kompyuta yamwi akalamba aalemelela webusaiti wii yayela uku United States of America.
Vyeo Pali Mweineco
Vyeo Pali Mweineco vino mwemwe kwene mwalemba pali webusaiti wii i vyakuomvya sile lino tukulonda tuombe vino twaminena pa nsita ino mukulemba ivyeo vivyo.
Vyeo Pali Mweineco tusivipeela ku muntu aliwensi suka manye ndi cakuti cikulondekwa sana ukucita vivyo pakuti vino mukulonda tucite viombeke ningo, alino suka ituminena nu kuti avino tumacita, nanti ndi cakuti itusininkizya ukuti umu cumi ukunenako yauze pa vyeo vinu kukulondekwa pano avino isunde lya uteeko likulonda, nanti ndi cakuti limwi amu uteeko aliyo yatunena ukuti ivyeo vivyo vikulondekwa pakuti yaombele pa ntazi imwi nanti ngi cakuti cifwile sile ukuya vivyo kwene pakuti tucilikile usomvi, kuicingilila ku yantu aipe nanti ukulungisya vimwi. Nga mukuomvya webusaiti wii ala imuzumila ukuti Vyeo Pali Mweineco tungavipeela kuli yauze ndi cakuti avino calondekwa kulingana na vino itulanda. Vyeo Pali Mweineco vino mwalemba paa tutalavikazya kulikonsi nanti ukuvikauzya umu nzila iili yonsi, nanti ciye uli.
Yauze Angingilamo Umwi Lyasi Lii. Insita zimwi webusaiti wii angakwata tumwi utwakutinapo utungamutwala kuli webusaiti wa yantu yauze yano twazumilizya ukutuombelako vimwi (wako, nga mukulonda ukulemba muli foomu wa pa intaneti). Mulamanya ukuti mwayula webusaiti wa yantu yazue pano ilapusanako imilolekele napya pologalamu wa kuyulila intaneti uno mukuomvya alalanga adelesi muze. Lino tukusoolola yauze angingilamo umwi lyasi lii, alino na limwi limwi pacisila, tukapituluka mu masunde yao pa kusunga inkaama pakuti tusininkizya ukuti yacili yakweti masunde akoline na itu. Nga mukulonda ukumanyilapo ivingi pa masunde yako yaayo yano tungaomvya, mukwai mungaiwelengela masunde yaayo yano yika pali webusaiti wao.
Kucingilila
Twasumbako sana mano ku kusunga ningo Ivyeo Pali Mweineco. Vyeo Pali Mweineco tukavicingilila sana lino tukuvisezya kuomvya inzila zya kufisila mwenemo ivyeo wako ino yakati Transport Layer Security (TLS). Tukaomvya ya kompyuta aafisama kuno antu yatanga yaye yakayuleko napya aasungwa mu vikulwa ivicingililwe sana pakuti ivyeo vino mukulemba ivyakutwazwa ukumiombela vimwi vitasokololwa kuli yauze.
Maakaunti
Adelesi wako e-mail uno mwalemba pakuyulisya akaunti pali webusaiti wii alaomviwa pa kumunena ivyeo vimwi vya pali akaunti kwene uno mwayula. Wakwe ndi cakuti mwilila izina lya kuyulila nanti pasiwedi, lyene mukulonda tumwazwe ukuyula, ala tumamutumila meseji kuli e-mail kwene wiyo wino mwalemvile.
Misangulo
Ndi cakuti mwasangwilako impiya pa intaneti kwene, ala tumasunga izina linu na kuno tungamuzana. Pa kuzumila nu kupoka imisangulo inu ino mwasangwilile ukuomvya kaadi wa ku banki uwakuti credit card, tukaomvya inzila izicingililwe sana. Pa kumalilila mulimo wa kupokeelela imisangulo inu, tusisunga nanti ukulemako ku vyeo vya pali kaadi winu, manambala yako akaunti wa ku banki, nanti ivyeo vyuze pali akaunti winu. Aakaombela ku kupokelela imisangulo yakasunga ivyeo pa myaka 10 nanti ukucilapo. Vyeo vivyo vikupiliula wanda lino mwasangwilile, uwingi wa mpiya, ni nzila ino mwaomvizye pa kusangula. Kucita vii kukatwazwa ukuomba ukulingana na masunde pa vya mpiya napya cikatwavwa ukwasuka mauzyo ndi cakuti mwiza mwatuuzya api lyasi kwene lii mu nsita iyo. Kumutumila kwene tutalamutumila ukuti mukasangwileko nazyuze.
Vyeo Navyuze
Mungalemba ivyeo pali mweineco (wako izina linu, adelesi ya ku positi, na nambala yakwe foni) nga mukulonda ukucitako vyuze ivisi vya kusangwilako nanti ukuyula akaunti (wakwe nga mukulonda ukulembesya ukuti umwi akize akamusambilizya Baibo). Tukakopolola ivyeo vivyo, kuvisunga, nu kuviomvya umu nzila ya kuti citwavwe ukuomba vino mwemwe mukulonda napya tukavisunga pa nsita ilingane na lino ivyeo vivyo vikulondekwa.
Kusunga Ivyeo ni Nzila Zyuze Izya pa Kompyuta
Nga mwiza pa webusaiti itu, makompyuta yakakopa ivyeo vimwi pali mwemwe nu kusunga. Tukasenda ivyeo vivyo nu kuvisunga ukuomvya vino yakati “ma cookies,” “ma web beacons,” alino ni nzila zyunze izya pa kompyuta. Izwi lyakuti cookie lino ituomvya muu likupiliula ivingi napya lingalozya nu yauze wako “mwakusungila.”
Kusunga Ivyeo (ma Cookie). Wakwe vino caya pa mawebusaiti aingi, ndi mwayula pali webusaiti wii kukaaya utuvyeo utunono tuno yakati “cookie” utukasungwa pali foni winu, pali tabuleti, nanti pali kompyuta. Ma cookie yaayo yaaya apusane-pusane napya yakaomba ivipusane-pusane pakuti camwazwa ukuomvya ningo webusaiti. Limwi tungaomvya ma cookie pakuti tumanye ngi cakuti mwatala mwayulapo webusaiti ku cisila, nanti ukwiusya vino mweineco mwasolola ukuti mwavizana ndi mwayula webusaiti. Wakwe vino ululimi luno mwasoolola ukuti amuno mwayulikila webusaiti ala lumasungwa muli cookie pakuti lino mwayula webusaiti umuku uze ala imayulikila mu lulimi luno mwasoolwile. Tusiomvya ma cookie ku kumanyisyako antu yauze pali vino tukulonda.
Misango ya ma cookie aaomviwa pali webusaiti wii yaaya patatu:
Ma Cookie Atafwile Ukufumapo
—Ma cookie yaa yacindama sana pakuti mungaomvya ningo webusaiti wii, wako nga mukulonda mwingile muli akaunti winu, nanti nga mukulonda ukulemba muli foomu wa pa intaneti. Ma cookie yayo nga yasiko, vimwi vino mukulonda wako ukusangwilako impiya, vitanga viombe. Mu ma cookie kwene yaa mwaya yamwi akatwavwa ukumiombela vino mukulonda pa nsita ino mucili pa webusaiti. Ma cookie yaa yasisunga ivyeo vimwi pali mwemwe vino limwi vingaomviwa ku kukazya vimwi nanti ukwiusya vino imukulola pa Internet.
Ma Cookie Akalondekwa
—Yaa yakaomviwa ku kulenga webusaiti ukwiusya vino mwasolola (wakwe izina lya kwingilila pali akaunti, lulimi, nanti mpanga kuno muli) napya yakazifya ivintu pakuti camwangukila lino muli pa webusaiti.
Ma Cookie ya Kupimilako
—Ya yene yakaomviwa uku kumanya vino antu yakaomvya webusaiti wii, wako impendwa ya antu aakayulapo na vino yakalengelapo ndi yayapo. Ivyeo vivyo i vyakutwazwa sile ukumanya vino tungazifya imiombele yakwe webusaiti wii.
Ma cookie yamwi a itu napya webusaiti witu kwene aakayapanga. Ma cookie yauze yakapangwa na mawebusaiti aa yantu yauze. Tukaomvya ma cookie aitu sile, suka lino tukulonda ukuomvyako cino yakati Google reCAPTCHA alino tukaomvya ma cookie yako yauze. Google reCAPTCHA a pologalamu ya pa kompyuta iikaomviwa ukupusanya antu na vimasyini pa kucingilila ya kompyuta ku yantu aipe. Mulole masunde pa kusunga inkaama yano ya google yakaomvya aaya pa https://www.google.com/intl/en/policies/privacy/.
Ma Web Beacon. Webusaiti witu wakwata utumafaelo twa pa kompyuta tuno yakati ma web beacon aakalenga ukuti ivikuombwa pali webusaiti vyamanyikwa, wakwe nga mwatina pamwi nu kuyulika vyayulika. Ma web beacon yakaomviwa ukumanya vino antu yakuomvya webusaiti witu nu kulola ndi cakuti ikuomba ningo nanti foo.
Kuomvya Maadelesi Yako IP. Adelesi wako IP akapiliula inambala ino cila kompyuta akamanyikilwako ndi cakuti ali pa intaneti. Tukaomvya maadelesi yako IP alino na pologalamu ino mukuyulilako intaneti pakumanya vino mukuomvya webusaiti witu alino nu kuzifya ivisikuomba ningo pa webusaiti alino nukumanya vino tungamuombela ningo ivintu lino muli pali webusaiti witu.
Vino Mwasoolola. Ya pologalamu akuyulila intaneti aingi yakazumilizya ukuyala ma Cookie nanti ukumumanyisya lino cookie atatala wasungwa pali kompyuta winu. Mukwai mungawelenga ivingi pa masunde yako cila pologalamu pakuti mumanye vino mungacita. Nomba mufwile ukumanya ukuti, nga ma cookie yayo yasikuomba, limwi mutanga muomvye ningo webusaiti witu.
Lulimi Luiyeele Lwako Scripting Nanti JavaScript
Pa mapulogalamu yano mukuyulila intaneti paaya ululimi luiyeele luno yakati scripting uluka-avwa ukuti webusaiti aomba ningo. Kuomvya scripting kuka-azwa ukuti ivyeo vyayulika zuwa. Webusaiti wii asiomvya scripting uku kwikilako mapologalamu yauze pali kompyuta winu nanti ukusenda ivyeo vya pa lwinu ukwaula kuti muzumilizye.
Pakuti vintu vyaombeka ningo pali webusaiti mulinzile ukutina apaakuti scripting wiyo nanti cino yakati JavaScript aaomba. Mapologalamu yako intaneti aingi yakwata pano mungatina ukuti scripting aaomba, nanti ukuti ataaomba pa ma webusaiti yamwi. Mukwai muce muwelenge masunde pali cila pologalamu uno mukuomvya pakuti mumanye ivyakucita.
Insambu Zinu
Mukweti insambu zya kuyula webusaiti wii imukopapo ni mpapulo izyayapo, mavidyo, nanti amazwi akopele limwi, uwila sile. Pa kuomvya webusaiti wii, asi kuti mulinzile ukuyulisya akaunti, kusangwilako impiya, nanti ukucita vimwi iviiyeele ivingalondekwa ukuti musokolole vyeo pali mweineco. Lelo kwene, ndi cakuti avino mwasoololapo ukuti muyule akaunti, musangwile, mulembesye ukumusambilizya Baibo, nanti ukucita ivili vyonsi ivingalondekwa ukuti mulembe ivyeo pali mweineco, mukwai ala imuzumila ukukonka masunde pa kusunga ivyeo ni nkaama; nu kuti ivyeo pali mwemwe vingasungwa kuli ya masyini ayela uku United States of America; nu kuti ya Watchtower alino nu tuungwe utukatungilila Inte Zyakwe Yeova yangakopolola, kuomvya, ukukuusya, nu kusungila kuze ivyeo pali mweineco mu mpanga zipusanepusane pakuti vino mukulembesya viombelwepo ningo. Aakaombela ku kukopolola ivyeo yangaya apusanepusane ukulingana na vino mwaelezya ukuomvya webusaiti. Wakwe ndi cakuti mwasangwilako impiya ku kaungwe kakwe ya Nte mu mpanga imwi, ala izina linu na vino tungamizana vingapeelwa ku kaungwe kwene kano iyamuneena lino mukulembesya ukuti musangwileko. Nanti tuti limwi mukulembesya ukuti twamusambilizya Baibo, ala izina linu ni vyeo pali vino tungamuzana vilatumwa ku ofesi inono iyayela uku mpanga ili apipi na kunomuli.
Ndi cakuti mutalemvile vyeo pali mweineco pa kuyulisya akaunti, ukusangwilako, nanti vyuze ivikulondekwa ukuti mulembepo vyeo pali mweineco, ala tutanga tuombele pali vino mukulonda.
Ngi cakuti calondekwa sana ukuti twaalule Masunde pa Kusunga Ivyeo ni Nkaama, tulalangilila vino itwalula pakwene pali webusaiti pakuti lyonsi mwamanya ivyeo vino tukasenda na vino tukaviomvya.
Kulingana na vino masunde ya uteeko yakulonda, kungayako insambu nazyunze zino mungakwata pali vino vyeo pali mweineco vingaomviwa. Zingaya i nsambu pali wino angalolako, kulembulula nanti kufuuta vyeo pali mweineco vino imutupeela ukuomvya webusaiti wii. Ngi cakuti avino caya uku mpanga inu, mulazana ivyeo pali vino mungalanda naswe paa. Ndi cakuti vino mukulonda ukuuzyapo kulozya ku vyeo pali mweineco a pa vya kusangwilako, mukwai mulinzile ukulanzyanya na yano mwalemvilepo ukuti aali ya kupokelela uwila winu, kuli kuti yaya kwene yano twaminenyile lino mwalembesyanga pa webusaiti.


text:
I Cani Cino Leza Akaalonda?
Leza akaalonda ukuti tuce twikale umutende nu kuya ni nsansa umu paladaise manda pe!
Nomba, limwi mungazunguka muti, ‘Uzye kwene ivintu vya musango uu vingacitika?’ Baibolo ikati Uwene Wakwe Leza uli uno ulacita ivintu vii, nupya Leza Akaalonda ukuti antu yonsi yamanye ningo Uwene, na vino akaalonda ukuti twaikala.—Masamu 37:11, 29; Ezaya 9:7.
Leza akaalonda ukuti ivintu vyatuziipila.
Tata witu uwa mwiyulu akalondesya ukuti twaya ni nsansa amanda yonsi; waya wa monsi umwi aakalondesya ukuti ana yakwe yaikala ningo. (Ezaya 48:17, 18) Watulaya ukuti wensi “akacita ukulonda kwakwe Leza akaikalilila manda pe.”—1 Yoane 2:17.
Leza akaalonda ukuti twakonka vino akutuneena.
Baibolo ikati Kaumba witu akaalonda ‘ukutusambilizya imiyele yakwe’ pa kuti ‘tupite umu nzila zyakwe.’ (Ezaya 2:2, 3) Wakonganika antu yakwe aakaomvya izina lyakwe pakuti yasimikila antu amu nsi yonsi pali vino akaalonda. —Milimo 15:14
Leza akaalonda ukuti twaombela pamwi lino tukumupepa.
Kupepa Yeova kusipaatukanya antu lelo kukayalenga ukulaombela pamwi nu kutemwana sana. (Yoane 13:35) Uzye ndakai aantu ci aakasambilizya antu yauze umu nsi yonsi pali vino yangaombela Leza? Mukwai welengini umu kabuku kwene kaa pa kuti mumanye amasuko.


text:
Sena Mukute Kunyamfwilisha Kwenshika Masoka?
Ee, Bakamboni ba Yehova tunkanda twinji bakute kunyamfwilisha kwenshika masoka. Tukute kunyamfwilisha bantu bonse, Bakamboni ba Yehova nebabula kuba Bakamboni ba Yehova kwelana nencoikute kwamba Baibolo pa Agalatiya 6:10 eti: “Tiyeni twinshile bantu bonse bintu byaina, koma maka maka abo mbotwekatana nabo mulushomo.” Kayi tukute kwelekesha kubanyamfwilisha pabintu byonse bikute kuyandika pacindi ico, kumubili kayi nekumushimu.
Likoto
Ito kulenshiki masoka, bamakulene bakumusenya uyo bakute kubalangaula bantu bonse bamumabungano amumusenya uyo kubona ito na kuli bilayandikinga. Bamakulene aba bapwisha kulanga-langa bilayandikinga bakute kwambila baku ofesi yamusampi ya Bakamboni ba Yehova yakumusenya uyo.
Ito mabungano amumusenya uyo nkaela kucikonsha kunyamfwilisha, Likoto Lishikutangunina lya Bakamboni ba Yehova likute kubika bubambo bwakupa lunyamfwo lulayandikinga. Iyi enshila njobali kusebensesha Bakilisitu bakutanguna mpobali kunyamfwilishana cindi cansala. (1 Akorinto 16:
Mali
Nshila imo mwakute kusebensa mali akute kutumwa kumusampi wa Bakamboni ba Yehova nikunyamfwilisha abo bali mumasoka. (Machitidwe 11:


text:
Ni Lilali Amalyashi Yalanda Pali Yesu Yalembelwe?
Icasuko ca mu Baibolo
Umutumwa Paulo alembele pa fyalecitika mu bumi bwa kwa Yesu ati: “
Uwamwene ici, e washimika, kabili ifyo ashimika fya cine, kabili ulya muntu alishiba ukuti alanda ica cine, pa kuti na imwe musumine.”—Yohane 19:35.
Cimo icalenga tucetekele ifyo Mateo, Marko, Luka na Yohane balembele mu mabuuku ya Mbila Nsuma, ni co balembele ifyaba muli aya amabuuku ninshi abengi abamweneko ifi fintu tabalafwa. Bamo batila, Ibuuku lya kwa Mateo ilya mu Baibolo lyalembelwe nalimo mu 41 C.E., ninshi papita fye imyaka 8 ukutula apo Kristu afwilile. Bamo abasambilila pali ili lyashi batila lyalembelwe mu myaka ya ku ntanshi, lelo abengi balisumina ukuti amabuuku yonse aya mu Malembo ya ciGriki aya Bena Kristu yalembelwe mu nshita ya Bena Kristu ba kubalilapo.
Abamwenepo Yesu ilyo ali pano calo, no kumonako uko afwile no kubuushiwa, e bengalanda bwino nga ca kuti ifyaba mu mabuuku ya Mbila Nsuma fya cine nelyo iyo. Amuba ifilubo nga balilandile bwino bwino. Ba Professor F. Bruce batile: “
Cimo icilanga ukuti ifyo abatumwa balembele fya cine ca kuti, balilanda ifishinka ifilenga abantu basumina ukuti ifyo balembele ifya cine. Tabalanda fye ukuti, ‘Twalimwene ifi fintu,’ lelo basosa no kuti, ‘nge fyo na imwe mwe bene mwaishiba.’ (Imilimo 2:22).””


text:
KIFUNDWA 13
Temote Wādi Usaka Kukwasha Bantu
Temote i nsongwalume wādi usenswe kukwasha bantu. Wādi wenda ku bibundi bivule kukakwasha bantu. Kino kyāmuvudijije nsangaji mu būmi. Le usaka kuyuka mobyāikadile?—
Inandya Temote ne nkambo wandi bāmufundije myanda ya Yehova
Temote wātamīne mu kibundi kya Lesetala. Paākidi mwanuke, nkambo wandi Loisa ne inandi Yunisa bāshilwile kumufundija myanda ya Yehova. Temote nandi paādi utama, wādi usaka kukwasha bakwabo bayuke myanda ya Yehova.
Temote paādi ukidi nkasampe, Polo wāmwipangwile shi ubwanya kukasapula nandi ne kukwabo. Temote nandi’mba: ‘Biyampe!’ Wāitabije kwenda mwanda wa kukakwasha bakwabo.
Temote wāendele na Polo ku kibundi kya Tesalonika mu ntanda ya Masedonia. Pa kufika’ko, bādi bidi ba kwenda lwendo lulampe lwanshi, kupwa lwa bwato. Abo pa kufika, bākweshe bantu bavule bayuke Yehova. Ino bamo bebālobēle, bākimba’nka ne kwibasanshija. O mwanda Polo ne Temote bātalukile bakasapula kukwabo.
Pāpita’tu myeji, Polo wānena Temote ajokele ku Tesalonika akatale mwikadile banabetu. Byādi bilomba kininga pa kujokela mu kino kibundi mwādi kyaka nenki! Ino Temote wāendele’mo mwanda wādi na mutyima kūlu pa mwikadile banabetu bādi’ko. Ino aye pa kujoka wāletele lapolo miyampe kudi Polo. Banabetu mu Tesalonika bādi bendelela biyampe!
Temote wāingile na Polo myaka mivule. Kadi Polo wālembele’mba Temote wādi muntu muyampe mpata waādi ubwanya kutuma akwashe bipwilo. Temote wādi usenswe Yehova ne bantu bakwabo.
Le nobe usenswe bantu, kadi usakanga kwibakwasha bayuke Yehova?— Shi ulonge namino, ukekala na būmi bwa nsangaji kadi buyampe na bwādi na Temote!
TANGA MU OBE BIBLE
2 Temote 1:5; 3:15
Bilongwa 16:1-5; 17:1-10
1 Tesalonika 3:2-7
Fidipai 2:19-22


text:
ICIPANDWA 14
Mu Lupwa Lwenu Kuti Mwaba Insansa
1, 2. Bushe Yehova afwaya aba mu lupwa baleikala shani?
YEHOVA LESA e waufishe abantu ba kubalilapo babili. Tubelenga mu Baibolo ukuti abumbile umwanakashi uwa kubalilapo no ‘kumutwala ku muntu.’ Adamu alitemenwe nga nshi, atile: “Nomba uyu e fupa lya mu mafupa yandi kabili e munofu wa mu munofu wandi.” (Ukutendeka 2:22, 23) Aya amashiwi yalangilila ukuti Yehova afwaya abaupana baleba ne nsansa.
2 Ku ca bulanda, abantu abengi tabatala abakwatapo insansa mu ndupwa shabo. Na lyo line, mu Baibolo mwaliba amashiwi ayengi ayengafwa bonse aba mu lupwa ukuba ne nsansa no kulaikala bwino.—Luka 11:28.
IFYO LESA AFWAYA ABAUME ABAUPA UKUBA
3, 4. (a) Bushe abaume abaupa bafwile ukulasunga shani abena mwabo? (b) Cinshi cawamina ukuti abaupana baleelelana?
3 Baibolo itila, umwaume uwaba bwino afwile ukutemwa umwina mwakwe kabili afwile ukulamucindika. Belengeni Abena Efese 5:25-29. Umwaume afwile ukulalanga ukuti alitemwa umwina mwakwe muli fyonse ifyo alecita. Afwile ukulamucingilila, ukulamusunga bwino, kabili tafwile ukulacita ifintu ifingalamukalifya.
4 Nomba finshi ifyo umwaume afwile ukucita nga ca kuti umwina mwakwe alufyanya? Baibolo yeba abaume abaupa aiti: “Muletemwa abakashi benu kabili mwilaba ne cipyu kuli bena.” (Abena Kolose 3:19) Mwe baume abaupa muleibukisha ukuti na imwe bene mulalufyanya. E ico nga mulefwaya ukuti Lesa alemubelela uluse, mulingile ukulaelela abena mwenu. (Mateo 6:12, 14, 15) Abaupana nga baleelelana, kuti baleba ne nsansa mu cupo cabo.
5. Cinshi umwaume alingile ukulacindikila umwina mwakwe?
5 Yehova afwaya ukuti umwaume alecindika umwina mwakwe. Umwaume afwile ukubika sana amano ku fyo umwina mwakwe alekabila. Uyu umulimo walicindama nga nshi, pantu nga talesunga bwino umwina mwakwe, nalimo Yehova te kuti alekutika ku mapepo yakwe. (1 Petro 3:7) Ukutemwa e kulenga Yehova alemona ukuti abantu balicindama. Tacindamikapo abaume ukucila abanakashi.
6. Bushe amashiwi ya kuti abaupana baba “umubili umo” yalola mwi?
6 Yesu atile umulume no mukashi ‘tababa babili na kabili iyo, lelo baba umubili umo.’ (Mateo 19:6) Balaba ne cinshika mu cupo kabili balacetekelana. (Amapinda 5:15-21; AbaHebere 13:4) Abalume na bakashi balingile ukulapelana ifya mu cupo. (1 Abena Korinti 7:3-5) Umwaume afwile ukwishiba ukuti “takwatala akuba umuntu nangu umo uwapata umubili wakwe; lelo alauliisha no kuusunga bwino.” E ico afwile ukutemwa umwina mwakwe no kulamutetemba. Ico umwanakashi afwaisha ku mwina mwakwe, kumutemwa no kuba ne cikuku kuli ena. —Abena Efese 5:29.
IFYO LESA AFWAYA UMWANAKASHI UWAUPWA UKUBA
7. Cinshi mu lupwa mulingile ukubela umutwe?
7 Aba mu lupwa balingile ukukwata umutwe wa lupwa, uwa kubatungulula pa kuti balebombela pamo. Baibolo pali 1 Abena Korinti 11:3 itila: “Umutwe wa mwaume onse ni Kristu; no mutwe wa mwanakashi mwaume; no mutwe wa kwa Kristu ni Lesa.”
8. Finshi umwanakashi afwile ukucita pa kuti alange akatiina ku mwina mwakwe?
8 Abaume bonse abaupa balalufyanya. Lelo nga ca kuti umwanakashi aletungilila umwina mwakwe mu fyo alefwaya ukucita kabili nga balebombela pamo, mu lupwa mulaba insansa. (1 Petro 3:1-6) Baibolo itila: “Umukashi na o abe na katiina ku mulume wakwe.” (Abena Efese 5:33) Inga nga ca kuti umwaume tasumina mu fyo umwina mwakwe asumina? Na lyo line, umwanakashi afwile fye ukuba na katiina ku mwina mwakwe. Baibolo itila: “Mwe bakashi, mulenakila abalume benu, pa kutila na balya abakaana ukumfwila icebo ca kwa Lesa, banashiwe apabula ishiwi nangu limo ilyo balemona imibele isuma iya bakashi babo, pantu abene bakulaimwena imyendele yenu iisuma e lyo ne fyo mwabakwatila akatiina.” (1 Petro 3:1, 2) Umwanakashi nga ali na katiina ku mwina mwakwe, kuti alenga umwina mwakwe acindika ifyo asuminamo.
9. (a) Bushe umwanakashi kuti acita shani nga ca kuti tatemenwe ifyo umwina mwakwe alefwaya ukucita? (b) Finshi abanakashi abaupwa bengasambililako ku mashiwi ayaba pali Tito 2:4, 5?
9 Bushe umwanakashi kuti acita shani nga ca kuti tatemenwe ifyo umwina mwakwe alefwaya ukucita? Afwile ukulanda ifyo aletontonkanya lelo afwile alanda no mucinshi. Ku ca kumwenako, Sara alilandile amashiwi ayo Abrahamu ashatemenwe, lelo Yehova aebele Abrahamu ati: “Umfwa ishiwi lyakwe.” (Ukutendeka 21:9-12) Apo ilingi line umwina Kristu umwaume alapingulapo ukucita ifintu ifyo Baibolo yasuminisha, umwanakashi afwile amutungilila. (Imilimo 5:29; Abena Efese 5:24) Umwanakashi uwaba bwino alasunga bwino aba mu ng’anda yakwe. (Belengeni Tito 2:4, 5.) Aba mu lupwa nga bamona ifyo abombesha pa ku basunga bwino, balamutemenwako kabili balamucindika.—Amapinda 31:10, 28.
10. Finshi ifyo Baibolo yalanda pa kupatukana na pa kulekana?
10 Inshita shimo abaupana balapingulapo bwangu ukulekana nelyo ukupatukana. Lelo Baibolo itila “umukashi tafwile ukufuma ku mulume wakwe, no mulume tafwile ukufuma ku mukashi wakwe.” (1 Abena Korinti 7:10, 11) Kulaba ificitika fimo ifilenga abaupana bapingulapo ukupatukana, lelo uyu mulandu uukalamba. Inga ca kuti bapingulapo ukulekana? Baibolo itila abaupana kuti balekana fye nga ca kuti umo acita ubucende.—Mateo 19:9.
IFYO LESA AFWAYA ABAFYASHI UKUBA
11. Finshi ifyo abana bafwaisha?
11 Mwe bafyashi mulekwata inshita iikalamba iya kuba pamo na bana benu. Abana benu balafwaya ukulaba nenu, kabili bafwaisha ukuti imwe bene mulebasambilisha pali Yehova.—Amalango 6:4-9.
12. Finshi abafyashi bafwile ukucita pa kuti balecingilila abana babo?
12 Abantu muno calo ca kwa Satana balebipilako fye, kabili abantu bamo kuti baonaula na bana besu kabili kuti babekata no kubapatikisha fye ukulaala nabo. Abafyashi bamo cilabafya ukulanda na bana babo amalyashi ya musango uyu. Lelo abafyashi balingile ukusoka abana babo no kubafunda ifya kuicingilila ku bantu ba musango uyu. Mwe bafyashi mufwile ukulacingilila abana benu. *—1 Petro 5:8.
13. Bushe abafyashi kuti basambilisha shani abana babo?
13 Abafyashi balikwata umulimo wa kusambilisha abana babo imibele iisuma. Bushe kuti mwabasambilisha shani? Mulingile ukulabakansha, lelo tamufwile ukuba no bunkalwe ilyo mulebafunda. (Yeremia 30:11) Kanshi te cakwesha ukufunda abana benu nga na mukalipa. Amashiwi yenu tayalingile ukuba ngo “lupanga ululasaula,” pantu kuti mwabakalifya. (Amapinda 12:18) Mulesambilisha abana benu ico balingile ukubela ne cumfwila.—Abena Efese 6:4; AbaHebere 12:9-11; belengeni Ifyebo na Fimbi pa 30.
IFYO LESA AFWAYA ABANA UKUBA
14, 15. Mulandu nshi abana balingile ukulaumfwila abafyashi babo?
14 Yesu aleumfwila Wishi lyonse nangu ifintu fyafye shani. (Luka 22:42; Yohane 8:28, 29) Ifi fine Yesu ali kuli Wishi, e fyo Yehova afwaya abana ukulaumfwila abafyashi babo.—Abena Efese 6:1-3.
15 Mwe bana, nga mulemona kwati calyafya ukulaumfwila abafyashi benu, muleibukisha ukuti nga mulebomfwila, Yehova na bafyashi benu bakamutemwa. * —Amapinda 1:8; 6:20; 23:22-25.
16. (a) Ni bani abo Satana atunkilamo abaice ukucita ifyabipa? (b) Cinshi cawamina ukukwata abanenu abatemwa Yehova?
16 Satana Kaseebanya kuti alenga ifibusa fyenu nelyo abaice banenu ukumutunka ukucita ifintu ifyabipa. Alishiba ukuti nga bamutunka kuti camukosela ukukaana. Ku ca kumwenako Dina umwana wa kwa Yakobo, akwete abanankwe abashatemenwe Yehova. Ukukwata ifibusa fya musango uyu kwalimuletelele, kwaletelela no lupwa lwakwe. (Ukutendeka 34:1, 2) Abanenu nga tabatemwa Yehova, kuti bamutunka ukucita ifintu ifyo Yehova ashifwaya, kabili kuti mwailetelela, mwaletelela no lupwa lwenu. (Amapinda 17:21, 25) Kanshi caliwama ukukwata abanenu abatemwa Yehova.—1 Abena Korinti 15:33.
KUTI MWABA NE NSANSA MU LUPWA LWENU
17. Finshi ifyo aba mu lupwa bafwile ukulacita?
17 Nga ca kuti bonse mu lupwa baleumfwila ifyo Lesa alanda, balasengauka amafya kabili tabacula. E co mwe baume muletemwa abena mwenu kabili mulebatentemba. Mwe banakashi muleumfwila abena mwenu no kubanakila kabili mulepashanya umwanakashi uwalandwapo pa Amapinda 31:10-31. Mwe bafyashi mulesambilisha abana benu ukutemwa Lesa. (Amapinda 22:6) Mwe bafyashi abaume, muletungulula “bwino” ulupwa lwenu. (1 Timote 3:4, 5; 5:8) Na kabili, mwe bana muleumfwila abafyashi benu. (Abena Kolose 3:20) Muleibukisha ukuti bonse mu lupwa balalufyanya, e ico muleicefya kabili muleelelana. Ca cine, mu Baibolo mwaliba ifyebo ifingatungulula bonse mu lupwa.
^ para. 12 Nga mulefwaya ukwishibilapo na fimbi pa fyo mwingacita pa kuti mulecingilila abana benu belengeni icipandwa 32 mu citabo ca kuti Sambilila Kuli Kasambilisha Mukalamba, icalembwa ne Nte sha kwa Yehova.
^ para. 15 Umwana tafwile ukumfwila abafyashi nga balemweba ukucita ifintu ifyo amafunde ya kwa Lesa yalesha.—Imilimo 5:29.


text:
Your Family Can Be Happy
Amazwi Yakutalicila
Nga mukuwonvya ukwavwa kwamwe Baibolo kuno kuli mu kalibuku ka-a mungawa ni nsansa mu cupo cinu.
ICIPYA 1
Mwalola kwe Leza pa Kuwa ni Cupo ca Nsansa
Amawuzyo yawili yano yangamyavwa mu icupo.
SECTION 2
Mwawa ni Cisinka
Uzye ukucita uwuzelele akuno kukalanjizya vye ukukanawa ni cisinka mucupo?
ICIPYA 3
Vino Mungacita pa Kumala Intazi
Nga mukukonka amasundo yamwe Baibolo mungamanya vino icupo ca nsansa capusana ni cupo cino mutawa insansa.
ICIPYA 4
Ivya Kuwonvya Icete Indalama
Uzye ukusuwilana ni cisinka vingavwa wuuli awa mu cupo?
ICIPYA 5
Vino Mungatwalilila Ukwivwana na Walupwa
Mungacindika awakwasi winu ukwasowa ukulecelezya icupo cinu.
ICIPYA 6
Umwana Akacinja Icupo
Uzye ndi mwakwata umwana, mungawa ni nsansa mu cupo cinu?
ICIPYA 7
Ivya Kusambilizya Umwana
Kwawa navinji ukucila pa kuuma na ukukonka vye amasundo pa kusunda.
ICIPYA 8
Vino Mungacita ndi Mwaponelwa ni Ntazi
Lolani ukwavwa ukuzima.
ICIPYA 9
Mwapepa Yehova Ponga nu Lupwa
Uzye mungacita wuuli pakuti mwayitopwa amapepo ya lupwa?


text:
BUPETA BWA MWIYI DY’EFILE MUKULU | YEELEMIYA 51-52
Eyi dya Yehowa adilombanaa mu myanda yooso
Yehowa batemukile myanda ibaadi na kyankakitshika mafuku ekumpala nka byayidi
“Sambulayi mikyetwe”
51:11, 28
Bena-Mede na bena-Perse, abaadi abauku kwela mikyetwe kalolo, na abaadi abafubisha buta bu kina ngoshi kyabo kikata. Abaadi abasambula mikyetwe yabo bwashi ikale ayitwele ngofu mu mbidi
“Basalayi ba bena Babilone abakalekyesha kulwa ngoshi”
51:30
Ebwe dyabadi bafunde myanda ya Nabonide adilesha shi: “Basalayi ba Siruse abaadi batwele mu Babilone kushi kulwa ngoshi.” Bino abilesha shi abaadi na kyakutwela kushi lukalakashi na mbipushene na bibaadi Yeelemiya mutemukye
‘Babilone akafiki mutuuto wa mabwe [na] takekala dingi kwanka’
51:37, 62
Kubanga mu kipwa kya 539 K.B.B., ntumbo ya Babilone ibabangile kushimina. Alexandre le Grand baadi na lukalo lwa kutuula epata dyaye mu Babilone, kadi tamwishe kufwa. Pababangile bwina Kidishitu, bangi bena Yunda bakibaadi mu Babilone, byabya ndjo bibaadi bitakule Mpyeele bwa kwenda mu kwibatala. Kadi mu siekle a kananka B.B., Babilone baadi mubutulwe na takyekalaa dingi kwanka


text:
Icisimicisyo 42: Imbongolo Yalabila
KANI ulyumfwilepo imbongolo ilukulabila? Pambi ungalabila ati: ‘Koku. Inama tasilabilapo.’ Pano Baibolo ilalabila pa mbongolo iyalabile. Ngatubone ifi cacitikile.
AbaIsilaeli bali apepi ne kwingila mu calo ca Kanani. Balaci, imfumu ya Moabi, alukubatina abaIsilaeli. Popele atuma abakwita umwalalume umucenjele uwe sina lya Balami ukwisa mu kufinga abaIsilaeli. Balaci alaya ukupela Balami indalama isingi, popele Balami aninsa pa mbongolo yakwe ne kutatikako ulwendo lwakwe ukuya mu kubona Balaci.
BaYehoba tabalukufwaya Balami ukufinga abantu Babo. Popele batuma inkalamba ne mpoko iitali ukuya mu kwimakana mu nsila ne kwimakanika Balami. Balami taleibona inkalamba, sombi imbongolo yakwe yaibona. Popele imbongolo ilukwesyaesya ukupasukako ku nkalamba, na mukupelako yalala pansi mu nsila. Balami akalipa makosa, kabili apama imbongolo yakwe ku nkoli.
Eli baYehoba balenga Balami ukukutika ku mbongolo yakwe ukulabila kuli ye. Imbongolo ya mwipusya ati: ‘Mba findo nacita kuli mwebo pakuti mumpame?’
Balami alabila ati: ‘Wanenga ukuboneka koti mutumpile. Nga nacikwata impoko nga nakwipaya!’
Imbongolo yaipusya ati: ‘Kani nalimucitileni ifyakube’fi ne kale?’
Balami aasuka ati: ‘Koku.’
Eli baYehoba bamulenga Balami ukubona inkalamba ne mpoko ilimakene mu nsila. Inkalamba yalabila ati: ‘Mba nindo waipamina imbongolo yobe? Naisa mu kukusinkile’nsila, pakuti webo tawelelwe ukuya mu kufinga Isilaeli. Kani imbongolo yobe tayacipasukako kuli nebo, nga nacikwipaya, pano imbongolo yobe nga naciipulusya.’
Balami alabila ati: ‘Nabifya. Nsyacisiba ati mwacimakana mu nsila.’ Inkalamba yamuleka Balami ati alukuya, kabili Balami atwalilila ukuya mu kubona Balaci. Acili alukwesyaesya ukufinga Isilaeli, pano, mu mupunda wa ceco, baYehoba bamulenga ukusyucisya Isilaeli imiku syotatu.
Ifyakupenda 21:21-35; 22:1-40; 23:1-30; 24:1-25.
Ifyakwipusya
- Kani Balaci ninani, kabili nindo atumina abakwita Balami?
- Mba nindo imbongolo yakwe Balami yalalila pansi pa musebo?
- Kani nifindo Balami aumfwa imbongolo ilukulabila?
- Kani nifindo inkalamba yalabila kuli Balami?
- Mba nifindo fyacitika ili Balami aesya ukufinga Isilaeli?
Ifyakwipusya na fimbi
- Pendeni Ifyakupenda 21:21-35.
Mba nindo Isilaeli acimfisye Imfumu Sikoni iya baAmoli ne Mfumu Ogo iya ku Basyani? (Pen. 21:21, 23, 33, 34)
- Pendeni Ifyakupenda 22:1-40.
Kani nicindo icali ukufwaya kwakwe Balami pa kwesya ukufinga Isilaeli, kabili nifindo tungasambililako kuli cici? (Pen. 22:16, 17; Ifisi. 6:16, 18; 2 Pet. 2:15; Juda 11)
- Pendeni Ifyakupenda 23:1-30.
Nangaba’ti Balami alukulabila koti alukupempela baYehoba, kani ifi alukucita fyalilangisye syani ati talukupempela baYehoba? (Pen. 23:3, 11-14; 1 Sam. 15:22)
- Pendeni Ifyakupenda 24:1-25.
Kani ici cisimicisyo ca mu Baibolo cilakosya syani bucicetekelo bwesu ati baYehoba balapyunga koti kufwaya kwabo? (Pen. 24:10; Yisa. 54:17)


text:
ABACAICE BEPUSHA UKUTI
Kuti Nacita Shani Pa Kutila Ndeumfwila Abafyashi Bandi?
Nalimo walishibapo abacaice bamo abo mulingene na bo abaya mu kwangala ica kuti babwela fye pa ng’anda ubushiku, bafwala fye ifyo batemenwe, kabili baya na banabo uko balefwaya pa nshita iyo abene batemenwe. Nalimo abafyashi babo balikwata sana ifya kucita ica kuti tababika na mano ku fyo abana bacita.
Baibolo ilanga ukuti ukukusha abana muli iyi nshila takwawama. (Amapinda 29:15) Icalenga abengi abo tumona ukukanaba no kutemwa, ni co babakushiishe mu mayanda umushali amafunde.
Wilakumbwa abaice abo abafyashi babo basuminisha ukucita fyonse ifyo balefwaya, ulemona ukuti ico abafyashi bobe bakupeelela amafunde ni co balikutemwa kabili balikubikako amano. Nga balekukaanya ukucita fimo ninshi balecita ifyo Yehova Lesa acitile ilyo aebele abantu bakwe ati:
“Nkakucenjesha no kukusambilisha inshila iyo ufwile ukuyamo. Nkakupanda amano ninshi na menso yandi yali pali iwe.”
—Amalumbo 32:8.


text:
CIIYO 2
Rebeka Wakali Kuyanda Kumukkomanisya Jehova
Rebeka wakali mukaintu wakali kumuyanda Jehova. Mulumaakwe wakali Izaka. Awalo wakali kumuyanda Jehova. Ino Rebeka a Izaka bakazyibana buti? Ino Rebeka wakatondezya buti kuti wakali kuyanda kumukkomanisya Jehova? Atwiiye zinji kujatikizya nguwe.
Bazyali ba Izaka bakali ba Abrahamu a Sara. Bakali kukkala munyika ya Kanana, mwalo bantu mobatakali kukomba Jehova. Pele Abrahamu wakali kuyanda kuti mwanaakwe akwate mukaintu wakali kukomba Jehova. Aboobo wakatuma mubelesi wakwe, ambweni Eliezere, kuti akajanine Izaka mukaintu kubusena ibwakali kwiitwa kuti Harani, ikwakali kukkala babbululu ba Abrahamu.
Eliezere wakaunka antoomwe ababelesi bamwi ba Abrahamu. Lwakali lweendo lulamfwu kapati. Bakatolelezya ankamela zili kkumi izyakanyamwide zyakulya alimwi azipego. Ino Eliezere wakali kuyoomuzyiba buti mukaintu ngwaakeelede kusalila Izaka? Ciindi Eliezere ababelesinyina mbaakali limwi nobakasika ku Harani, bakaima amugoti nkaambo Eliezere wakalizyi kuti tacikootola ciindi cilamfwu kuti bantu baboole kuteka maanzi. Wakapaila kuli Jehova akwaamba kuti: ‘Ikuti mukaintu ngonditiilombe maanzi andipe alimwi ape ankamela zyangu kuti zinywe, ndilazyiba kuti ngomukaintu ngoosala.’
Mpoonya Rebeka wakaboola kumugoti. Bbaibbele lyaamba kuti wakali mubotu kapati. Eliezere wakalomba maanzi, mpoonya Rebeka wakaingula kuti: ‘Inzya ndilakupa. Ndilakupa maanzi aakuti yebo unywe alimwi ankamela zyako kuti zinywe.’ Kociyeeyela buyo! Nkamela izilaanyota zinywa maanzi manji kapati, aboobo Rebeka wakeelede kupilukila kumugoti ziindi zinji. Mucifwanikiso ncowabona, ncinzi citondezya kuti mukaintu ooyu ulabeleka canguzu?— Eliezere wakagambwa kubona Jehova mbwaakawiingula mupailo wakwe.
Eliezere wakapa Rebeka zipego zinji zibotu. Rebeka wakaambila Eliezere ababelesinyina mbaakali limwi kuti baunke limwi kuŋanda yabazyali bakwe. Eliezere wakapandulula kaambo Abrahamu ncaakamutumina alimwi a Jehova mbwaakawiingula mupailo wakwe. Mukwasyi wa Rebeka wakakkomana kuti akwatwe kuli Izaka.
Rebeka wakaunka ku Kanana antoomwe a Eliezere akuyookwatwa kuli Izaka
Pele sena uyeeya kuti Rebeka wakali kuyanda kuti akwatwe kuli Izaka?— Rebeka wakalizyi kuti Jehova nguwakatuma Eliezere. Aboobo mukwasyi wakwe nowakamubuzya naa ulayanda kuunka ku Kanana kuyookwatwa kuli Izaka, Rebeka wakaingula kuti: ‘Inzya, ndilayanda kuunka.’ Mpoonya-mpoonya wakaunka a Eliezere. Nobakasika ku Kanana, wakakwatwa kuli Izaka.
Akaambo kakuti Rebeka wakacita eeco Jehova ncaakali kuyanda kuti acite, Jehova wakamulongezya. Nokwakainda myaka minji, Jesu wakazyalwa muzyalani lya Rebeka! Ikuti komukkomanisya Jehova mbuli mbwaakacita Rebeka, uyookulongezya anduwe.


text:
ABALUMYANA NA BALINDWANA BIKULALUSYA
Mbombeghe Isyafiki Linga Ndoliwe Ukukonga Ululaghilo Ulu Abapapi Babikile Panyumba?
Keta isi mubaghile ukubomba ukuti ifindu fileke ukonangika fiyo.
Yoba ubwanaloli. Linga kukana ukwitikisya linga wonangile, ubaghile ukupangisya ukuti bapapi baleke ukukusubila. Po muyobeghe ubwanaloli bosa.—Isya Mbupingamu 28:13.
Muleke ukuyoba ififukwa fyakwihobokela.
Bwila mukumbukeghe ukuti “
ukwamula mbutengamoyo kukubotesya ubukalale.”—Isya Mbupingami 15:1.
Upepesyeghe. Linga mukunangisya ukuti mupalamasiwe na isi monangile, mubaghile upangisya ukuti babwesyeko ulufundo ulu mwabaghilile ukuti mwambilile. Loli muleke ukupepesya ukuti nkhani yimalike itolo.
Mwitikeghe ulufundo. Ukwitikisya ukwambilila fihombiwa pa isi monangile, kukunangisya ukuti muli na mahala. Linga ghonangile ugheleghele ukubomba fyosa ifi ubaghile ukufwanisya ukuti abapapi bako bande kangi ukukusubila.—Isya Mbupingamu 20:11.
Ukumbukeghe ukuti abapapi bako bali na maka ghakupako indaghilo isi sibaghile ukukutula. Yonongwa Ibaibolo liyobile ukuti “
ubombeghe isi ne ghuso ngukubula kangi u
ngibwagha isi unyoko ikukumanyisya”—Isya mbupingamu 6:20.
Linga kulonda ukuti abapapi bako bakupeghe ubwabuke bingi
Ukongeghe indaghilo isi bikukupa.
Wiyuleghe ukunangisya ukuti uli mwana wakupilikila.


text:
Amasuko ku Mepusho ya mu Baibolo
Bushe tukakwatapo ubuteko bumo fye mu calo conse?
Elenganyeni ifyo cingawama nga twakwete fye ubuteko bumo pano calo. Abantu abengi balacula pantu bapiina, lelo bambi bakankaala. Lelo ubuteko ubwaishiba bwino ifyo abantu bacula, kuti bulepeela abantu ifyo bakabila. Bushe muletontonkanya ukutila kuti kwaba ubuteko bwa bantunse ubwingapwisha amafya yonse?—Belengeni Yeremia 10:23.
Ukutula fye na kale, amabuteko tayapeela abekala calo ifyo bakabila, maka maka abapiina. Mu mabuteko yamo mwaliba ubunkalwe. (Lukala Milandu 4:1; 8:9) Lelo Lesa wa Maka Yonse alilaya ukuti akaleta ubufumu ubukapyana amabufumu yonse. Kateka wa bufumu bwa kwa Lesa akalabika sana amano ku bantu.—Belengeni Esaya 11:4; Daniele 2:44.
Ifyo Ubufumu bwa kwa Lesa bukacitila abantu
Yehova Lesa alisala Kateka umusuma, Umwana wakwe, Yesu ukuba Kateka wa calo conse. (Luka 1:31-33) Ilyo Yesu ali pano calo, alitemenwe sana ukwafwa abantu. Ilyo akalateka, akekatanya abantu ba mu fyalo fyonse kabili akafumyapo fyonse ifibacusha.—Belengeni Amalumbo 72:8, 12-14.
Bushe abantu bonse balisumina ukuti Yesu e walinga ukuteka? Awe. Lelo Yehova alibatekanishisha. (2 Petro 3:9) Alibapeela inshita ya kuti beshibe ukuti Yesu e walinga ukuteka icalo conse. Tapakokole, Yesu akonaula abantu bonse ababipa pano calo, kabili akaleta umutende no mutelelwe mu calo conse.—Belengeni Mika 4:3, 4.


text:
MWISAMBO WA MEPUZHO | FAN YU
Shayuka wa Makompyuta Walumbulula Lwitabilo Lwanji
BA FAN YU batendekele kufunda nsamushi mu China pa sukulu wa China Institute of Atomic Energy, uji kwipi na muzhi wa Beijing. Kimye kyo bafunjilenga nsamushi kechi baitabijile mwi Lesa ne, baitabijile kuba’mba bilengwa byaishilekotu abyo bine. Pano luno ba YU bayuka kuba’mba Lesa ye nsulo ya bumi. Banemba Labainga! besambile nabo pa byo baitabilamo.
Tubuulaiko mwapita bwikalo bwenu.
Nasemekelwe mu 1959 mu muzhi wa Fuzhou mu kibunji kya Jiangxi mu China. Byo najinga na myaka itanu na isatu, mu kyalo kyetu mwajinga milukuchi ya kukeba kupimpula bisho. Batata bajinga basendwe mu bya kushimikashimika kabiji bebechile kuya na kulenga ngyangi kwalepa mungye. Baiyangatu na kwitumona jimo pa mwaka. Pa ino myaka yonse naikalangatu na ba mama bajinga bafunjishi pa sukulu umo. Twaikalanga pa sukulu ponka pafunjishanga ba mama. Mu 1970, twavilukijile ku Liufang, ka muzhi kacheche kajinga mu Linchuan kwakepele bingi kajo.
Ñanyi bintu balongo benu byo baitabijilemo?
Batata kechi batemenwe bya bupopweshi nangwa bya bumulwila ntanda ne. Ba mama bajinga ba Buddha. Ku sukulu nafunjile kuba’mba bilengwa byaishilekotu abyo bine, kabiji naitabijile byafunjishanga bafunjishi bami.
Ñanyi kintu kimulengejile kutemwa nsamushi?
Natemenwe bingi nsamushi mambo ilengela muntu kulanguluka bingi pa kuba’mba ataane mukumbu. Nayile pa sukulu mukatampe panyuma ya lufu lwa ba Mao Tse-tung mu 1976. Nafuukwilepo kutendeka kufunda nsamushi. Byo natambwile digili mu nsamushi, natendekele kupesa pesa bingila minkinyi ilenga malaichi.
Mwaubile byepi kimye kyo mwatendekele kutanga Baibolo?
Mu 1987, nayile ku kyalo kya United States pa sukulu wa Texas A&M University na kufunjilapo bikwabo. Nayukile kuba’mba mu kyalo kya America, bantu bavula baitabila mwi Lesa kabiji batanga bingi Baibolo. Kabiji naumvwine ne kuba’mba mu Baibolo muji byambo bikwasha bantu. Kino kyandengejile kutendeka kutanga Baibolo.
Natemenwe bingi bintu byo natangilenga mu Baibolo. Bino bimo kechi nebyumvwishanga ne. Kino kyandengejile kuleka kutanga Baibolo.
Mwatendekele byepi kutanga Baibolo jikwabo?
Byo bamfunjishenga kuba’mba kuji Mulenga walengele bintu byonse kechi naswile ne. Onkao mambo, nafuukwilepo kukebakeba bishinka amiwa mwine pa uno mutwe
Mu 1990, Kamonyi wa kwa Yehoba wamfwakashijile pa nzubo ne kumbuula byaamba Baibolo pa bwikalo bwa kulutwe. Wankebejile ba mulume ne mukazhi kwiya na kumfunjishanga Baibolo. Palutwe kacheche, mukazhami aye Liping wafunjishanga sayansi mu China wabujile kwitabila mwi Lesa, naye watendekele kufunda Baibolo. Twafunjile byaamba Baibolo pa byatendekele bumi. Byo bamfunjishenga kuba’mba kuji Mulenga walengele bintu byonse, kechi nakiswile ne. Onkao mambo, nafuukwilepo kukebakeba bishinka amiwa mwine pa uno mutwe.
Pano mwaubile byepi?
Byonji shenyenye mu nsamushi, bamfunjishe kwitaina bishinka bimwesha bintu byo byatendekele. Kabiji nafunjile ne kuba’mba pa kuba’mba bumi bwikaleko, kajo kakomesha mubiji kafwainwa kwikalako. Onkao mambo, nakebeshe kuyuka kajo kakomesha mubiji byo kakonsha kwilenga ako kene. Kano kajo kakomesha mubiji kalengwa mu jishinda ja kukumya. Mu mubiji wa muntu muji maselo a kajo kakomesha mubiji avula bingi. Nashiinwe kuba’mba kafwako muntu wakonsha kuyuka bilengwa kajo kakomesha mubiji ne. Kabiji nkyangye kutangapo bishinka bimwesha’mba maselo aji mu kajo kakomesha mubiji elengeletu ao ene. Abino byonse byandengejile kushiinwa’mba kine Mulenga koaji.
Ki ka kimulengejile kushiinwa’mba Baibolo wafuma kwi Lesa?
Byo natwajijile kufunda Baibolo na Bakamonyi ba kwa Yehoba, nafunjile kuba’mba mu Baibolo muji bungauzhi bwavula bwafika. Byo nalondejilenga byo nafunjilenga, namwene buwame bwa kulondela mafunde a mu Baibolo. Neshikishanga’mba, ‘Ñanyi kintu kyalengejile banembi ba Baibolo bajingako kala kunemba bintu byawama bikingila ne ano moba?’ Kuba bino, kwandengejile kushiinwa’mba Baibolo kine Mambo a Lesa.
Ñanyi bintu bibena kwimulengela kutwajijila kushiinwa’mba kya kine Mulenga koaji?
Inge namona bintu biji mu ntanda, bindengela kushiinwa’mba Mulenga kine koaji. Luno ndenga bintu byo bengijisha mu makompyuta. Nkumya bingi bongo bwa muntu byo bwingila kukila makompyuta. Kikwabo kindengela kukumya ke bongo byo buyuka jiwi ja muntu. Atweba bonse tuyuka jiwi ja muntu nangwatu inge kechi wapwisha kwamba ne, inge ubena kuseka, inge uji na kikukuma, ñambilo yanji, jiwi ja muntu uji palepa nangwa inge ubena kwamba pa foni. Bino bintu ke bya kukumya bingi. Pano bino bintu byo balenga bya kwingijisha pa makompyuta bingila mu jishinda japusanako. Bongo bwa bantu bwakila biñambañamba byo balenga bya pa kompyuta bisombolola mawi a bantu.
Kupusanako na makompyuta, bongo bwa bantu buyuka bibena kumvwa muntu, ñambilo yanji ne kuyuka ubena kwamba. Bantu balenga makompyuta babena kupesa pesa pa kuba’mba balengenga makompyuta ayuka mawi a bantu byonka byuba bongo bwa muntu. Nashiinwa kuba’mba kuno kukebakeba ko babena kuba babena kusombololatu mingilo ya Lesa.


text:
Makani 32: Zipenzyo Zili 10
LANGA azifwanikiso. Acimwi citondezya cipenzyo Jehova ncaakaletela bana Ijipiti. Acifwanikiso cakutaanguna ulakonzya kubona Aloni nkwauma Mulonga wa Nailo ankoli. Mbwaaumina buyo meenda asanduka kuba bulowa. Nswi zyafwa amulonga watalika kununka.
Kumane Jehova wakapa kuti bacula bazwe mu Mulonga wa Nailo. Bakeenda ceendeende muzitofwu, muzyiko, muzibiya alimwi amumalo—inzya koonse-koonse. Nibakafwa bacula, bana Ijipiti bakabalundika eelyo nyika yoonse yakali kwiile kununka bacula.
Kumane Aloni wakauma ansi ankoli yakwe, alimwi lusuko lwakasanduka kuba masenya. Masenya cakali cipenzyo catatu mu Ijipiti.
Zyoonse zipenzyo zyakali kupenzya buyo bana Ijipiti ikutali bana Isilayeli. Cane cakali cipenzyo canziniini zipati-pati zyakali kuuluka akunjila mumaanda oonse abana Ijipiti. Cipenzyo casanu cakapenzya zivwubwa. Ibunji bwaŋombe, mbelele ampongo zyabana Ijipiti zyakafwa.
Kumane, Musa a Aloni bakabweza mulota akuuwaala mujulu. Bakaba azilonda zipati bantu alimwi azivwubwa. Eeci cakali cipenzyo cacisambomwe.
Amane Musa wakatambika janza lyakwe mujulu, Jehova wakaleta mvwula yacikulamabwe yakali kuzuma akulaba. Yakali njemvwula yakainda kubija mu Ijipiti.
Cipenzyo calusele cakali cansozi zipati-pati. Taku nikwakali nsozi zinji boobu munyika. Zyakalya kufwumbwa eeco cakacaala kumvwula yacikulamabwe.
Cipenzyo cafwuka cakali camudima. Kwamazuba otatwe kwakali mudima uusiya mbi, pele bana Isilayeli bakali mumumuni.
Kumamanino, Leza wakaambila bantu bakwe kusansaila bulowa bwakana kapongo naa kambelele amilyango yabo. Kumane mungelo wa Leza wakainda mu Ijipiti. Mungelo naakali kubona bulowa, tanaakali kujaya muntu muŋanda eeyo. Mumaanda oonse aatakajisi bulowa amulyango, mungelo wa Leza wakajaya bana babantu ababanyama bataanzi kuzyalwa. Eeci cakali cipenzyo ca 10.
Nicakainda cipenzyo eeci camamanino, Falawo wakabaambila bana Isilayeli kuti baunke. Bantu ba Leza boonse bakali libambide kuunka, ngeena masiku aayo bakatalika kugweta kuzwa mu Ijipiti.
Kulonga caandaano 7 kusikila ku 12.
Mibuzyo
- Kwiinda mukubelesya zifwanikiso zili waawa, pandulula zipenzyo zyotatwe zyakutaanguna Jehova nzyaakaleta mu Ijipiti.
- Nkwiindana kuli buti kwakaliko kuzipenzyo zyotatwe zyakutaanguna alimwi azyeezyo zimwi?
- Ncipenzyo nzi cakali ca 4, 5 a 6?
- Pandulula cipenzyo ca 7, 8 a 9.
- Ncinzi Jehova ncaakabaambila bana Isilayeli kucita katanaleta cipenzyo ca 10?
- Ncinzi cakali cipenzyo ca 10, alimwi ncinzi cakacitika nicakamana kucitika?
Mibuzyo aimwi
- Bala Kulonga 7:19-8:23.
Nikuba kuti bapaizi basimasalamuzi babana Ijipiti bakakonzya kucita maleele ngeena Jehova ngaakacita aakutaanguna obilo, ino ncinzi ncibakazumina nibayanda nibatayandi kumaleele aatatu? (Kul. 8:18, 19; Mt. 12:24-28)
Mbuti maleele aa 4 mbwaakatondezya nguzu Jehova nzyajisi zyakukwabilila bantu bakwe, alimwi mbuti kuzyiba makani aaya mbwaabagwasya bantu ba Leza nibasikilwa “mapenzi ayo mapati” aakasinsimwa? (Kul. 8:22, 23; Ciy. 7:13, 14; 2 Mak. 16:9)
- Bala Kulonga 8:24; 9:3, 6, 10, 11, 14, 16, 23-25; a 10:13-15, 21-23.
Ninkamu nzi zyabantu zyobilo zyakasikilwa Zipenzyo zili 10, alimwi mbuti eeci mbocikujatikizya mbotuzyibona nkamu eezyi zyobilo? (Kul. 8:10, 18, 19; 9:14)
Mbuti bbuku lya Kulonga 9:16 mbolitugwasya kubona kaambo Jehova ncamulekela Saatani kuti kaciliko kusikila sunu? (Balo. 9:21, 22)
- Bala Kulonga 12:21-32.
Mbuti Pobwe lya Kwiindilila mbolyakapa kuti bantu banji bakonzye kufwutuka, alimwi nkufwutuka kuli buti ooku nkolyakali kwaamba? (Kul. 12:21-23; Joh. 1:29; Balo. 5:18, 19, 21; 1 Kor. 5:7)


text:
2
U Mulandu ci Uno Nkasakamalila Sana Pali Vino Nkaloleka?
I VYANI VINO UNGACITA?
Elenganya ukuti vii vikucitika: Lino Julia walola umu cilola, walola ukuti wataina. Lyene watandika ukuivwanzya, wati “Ndinzile sile ukuwezyako umwili.” Nanti icakuti ya cuza yakwe alino na avyazi yakwe yakamunena ukuti “walinga sile umwili.”
Watandika ukwelenganya ukuti amaezyanga ukucita ivili vyonsi ivingalenga ukuti cilawanda afumyako “ma kg 2.3.” Welenganya ukuti alinzile sile ukukanalya amanda yamwi . . .
Ndi cakuti naawe watandika kuyuvwa wakwe vino Julia akayuvwa, i vyani vino ungacita?
TALA ELENGANYA PALI VII!
Citaipa ukusumbako sana amano kuli vino ukaloleka. Na Baibo ikalanda sana pa onsi na anaci alolekanga ningo, pali yayo pali na Sala, Lakeli, Abigelo, Yosefu na Davidi. Baibo ikati Abishagi wali “umuyembe wakwe cimwi.”—1 Yamwene 1:4.
Lelo, acance aingi iikako sana mano uku milolekele yao. Na cii cingalenga kuye intanzi izingi. Elenganya pali vino aakalondelezya amalyasi yalanzile:
Yatile, twazanyile ukuti akazyana 58 pesenti yakailizyanya ukuti yanyomesya alino fwandi ali 17 pesenti sile aliyo yanyoma sana.
Yauze nayo yatile cazanyilwe ukuti yanamayo 45 pesenti yapepukisya nomba yene ala yelenganyanga ukuti yanyoma sana.
Pakuti acance aingi yawezyeko imili, yamwi yakata ukulya pakuti sile yonde na cii cingalenga umuntu alwale.
Ndi cakuti walola ukuti umwili wako waluwana pa mulandu wa kukanalya, nenako yamwi yakwazwe. Utandikilepo ukunena avyazi nanti umuntu aliwensi uwikolo wino wataila sana. Baibo ikati: “Cuza, umukundwe insita ili yonsi. Uwina nao uwacani fwandi ndi cakuti asi wakuculila pamwi?”—Mapinda 17:17.
IVINTU IVISUMA VINO UNGACITA IVINGAKWAZWA!
Vino umuntu akacita nu kwelenganya ivikalenga antu yamutemwe nanti foo. Leka tulande pa mwana wa Mwene Davidi Abusalomu. Baibo ikati:
“Kutali umuntu nanti wenga . . . wino yangalingana na Abusalomu ku kuyemba. Wene atakweti akaulema nanti kamwi.”— 2 Samueli 14:25.
Nomba nanti ciye vivyo umulumendo wii wali sana ni cilumba nupya walondesyanga ukucita sile vino akulonda umweneco alino ataali ni cisinka. Lelo Baibo italandapo ivingi pali Abusalomu; yalanda sile ukuti wali umonsi atakweti insonyi muli vino wacitanga nupya wakweti ulupato ulungalenga akome nu muntu.
Baibo ingatwazwa, acino ikatupandako amano ukuti:
“Zwalini untu upya.”—Kolose 3:10, NWT.
“Mutalinzile ukuomvya vimwi vyakunzi pakuti muiyemvye . . . , lelo ukuyemba kwinu kulinzile kuya ukwa mukasi kinu.”—1 Petulo 3:3, 4.
Kwene citaipa ukulonda ukuloleka ningo, nomba ukuya ni miyele isuma kwacindama ukuluta ukuloleka ningo. Ungikala amanda aingi ndi cakuti uli ni miyele isuma sana ukucila vino ungikala ndi cakuti uli na amaka nanti wewe muyembe. Umukazyana umwi uwizina lyakuti Phylicia watiile: “Antu aingi yangakukumbwa lili kwene sile lino yakulola, nomba ndi waya ni miyele isuma ali ino antu yalaakwiusizyapo sana.”
ILOLE VINO UKALOLEKA
Uzye ukauvwa uyi pali vino ukaloleka?
Uzye watala welenganyapo pa kupakala mafuta yamwi yano limwi ukulola ukuti ndi wayaomvya yalalenga waloleka ningo nanti sile ukwalula imilile yako pakuti utina sana?
I vyani vino ungalula pali vino ukaloleka ndi cakuti wali nu kwalula? (Sila ponsi pano ukulola ukuti avino ungalula.)
ICIMO
UKUNYOMA
INYELE
IMILOLEKELE YA MWILI
ICINSO
IMILOLEKELE YA NKANDA
Ndi cakuti iwasuka ee umu mauzyo yaili akutandikilako nupya watusila pa vintu vitatu nanti ukucilapo pali vino ungatemwa ukwalula pa milolekele yako pi uzyo lyakwe citatu, tala elenganya pali vii: Antu aingi cuze yasikulola ukwipa wakwe vino wemwineco ukailola. Canguka sana ukucita ivintu vimwi vino ukulola wemwineco ukuti vingalenga waloleka ningo alino nu kusakamala sana pa milolekele yako.—1 Samueli 16:7.


text:
Ncinzi Cipa Kuti Bantu Kabafwa?
Bwiinguzi bwamu Bbaibbele
Tacigambyi kuyanda kuzyiba cipa kuti bantu kabafwa kwaambisya ciindi notwafwidwa mulongwe wesu. Bbaibbele lyaamba kuti: “Ikuluma kuletela lufwu ncibi.”
Ncinzi cipa kuti bantu boonse kababisya alimwi akufwa?
Bantu bakusaanguna, ba Adamu a Eva bakafwa akaambo kakuti bakabisyila Leza. (Matalikilo 3:
Cibi ncaakacita Adamu cakapa kuti bantu boonse kababisya. Bbaibbele lyaamba kuti: ‘Cibi cakanjila munyika kwiinda mumuntu omwe alufwu kwiinda mucibi, eelyo lufwu lwakasikila bantu boonse nkaambo boonse bakabisya.’ (Baloma 5:12) Bantu boonse balafwa akaambo kakuti boonse balabisya.
Mboluyoogwisyigwa Lufwu
Leza utusyomezya kuti ciyoosika ciindi ‘lufu nayoolumena mane kukabe kutamani’. (Isaya 25:8) Kutegwa alugwisye lufwu, weelede kusaanguna kugwisya cibi, nkaambo cibi ncecileta lufwu. Leza uyoocita oobo kwiinda muli Jesu Kristo, walo “uugusya zibi zyanyika.”
Amwiiye Zinji
Ino Ncinzi Cini Bbaibbele Ncoliyiisya?
Ino Bafwide Bali Kuli?
Amwiiye ncolyaamba Bbaibbele kujatikizya nkobabede bafwide alimwi akaambo bantu ncobafwida.


text:
SHAPITRE A EKUMI NA ITANO
Kipaso Kibuwa Kya Kulangwila Efile Mukulu
1. Nnanyi mulombeene kwitwiukisha kipaso kibuwa kya kulangwila Efile Mukulu?
BIPWILO bibungi abishinkamisha’shi bikwete kulongyesha bya binyibinyi pabitale Efile Mukulu. Anka ta bi byabya nya, mwanda bikwete kulongyesha myanda ilekeenelekeene pabitale Efile Mukulu na kipaso kya kumulangwila. Twi balombeene kwiuka kipaso kibuwa kya kulangwila Efile Mukulu naminyi? Anka Yehowa Efile Mukulu nabeene nyi akwitwiukisha kipaso kibuwa kya kumulangwila.
2. We mulombeene kwiuka kipaso kibuwa kya kulangwila Efile Mukulu naminyi?
2 Yehowa mmwitupe Bible bwashi tulongye kipaso kibuwa kyatudi balombeene kumulangwila. Byabya, ikala olongo Bible. Yehowa akakukwasha bwa kupusha malongyesha aye mwanda kwate kwikalakasha boobe.—Yeeshaya 48:17.
3. Efile Mukulu akyebe’shi tukite kinyi?
3 Bangi bantu abakula’shi Efile Mukulu mmukumiine bipwilo byooso, anka Yesu ta baadi mulongyeshe bino nya. Aye bakwile’shi: “Nta mbaba booso abangamba’shi; Fumu, Fumu abakatwele mu Bufumu bw’eulu; anka yawa akitshi kikyebe ki’eshimba dya Shami e mwiulu.” Kumbi, bi na muulo bwa kulonga kikyebe ky’eshimba dy’Efile Mukulu na kwikitumikila. Uno nyi mmwanda ukata mwanda Yesu baadi mupwandikishe bantu bash’abakokyela Efile Mukulu na bantomboshi, “Bakitshi ba bubi.”—Mateo 7:21-23, Kilombeeno kipya 2014.
4. What did Jesus say about doing God’s will?
4 Yesu baadi mwitudimushe’shi, atukapete bitompwanga nsaa y’atukyebe kukita kikyebe ky’eshimba dy’Efile Mukulu. Bambile’shi: “Twelayi ku kibelo kipeela; mwanda kikata nyi nkibelo, n’eshinda diangabale aditwaala [bantu] mu kushimina, na bebungi mbaaba abatwelela ku kianka; mwanda kipeela nyi nkibelo, na dibuungye nyi eshinda aditwaala [bantu] ku muwa, na [bantu] bapeela mbaaba abedipete.” (Mateo 7:13, 14, Kilombeeno kipya 2014) Eshinda dibuungye sunga dibuwa bwa kulangwila Efile Mukulu aditwalaa ku muwa wa ikalaika. Eshinda kikata, sunga eshinda dibubi bwa kulangwila Efile Mukulu, aditwala ku lufu. Anka, Yehowa t’akumiina’shi muntu su ngumune afwe nya. Aye mmupe bantu booso mushindo wa kulonga pa bimutale.—2 Mpyeele 3:9.
KIPASO KIBUWA KYA KULANGWILA EFILE MUKULU
5. Yesu baadi mwambe naminyi pabitale kukita kikyebe ky’eshimba dy’Efile Mukulu?
5 Yesu bakwile’shi twi balombeene kutundula baaba abalangwila Efile Mukulu mu kipaso kibuwa. Atwibatundula nsaa y’atutaluula byabalambukisha na byabakitshi. Yesu bambile’shi: “Ku bikitshino byaabo nkwanukeebatundwila.” akupu akumbasha’shi: “Mutshi ooso wibuwa autuushaa bikuba bibuwa.” (Mateo 7:16, 17) Bino t’abipatuula’shi baaba abalangwila Efile Mukulu mbapwidikye nya. Anka, bafubi b’Efile Mukulu misusa yooso abetatshishaa bwa kukita bibuwa. Binobino tubandengye kutala myanda ayitukwasha bwa kutundula baaba abalangwila Efile Mukulu mu kipaso kibuwa.
6, 7. Twi kutundula baaba abalangwila Efile Mukulu mu kipaso kibuwa naminyi?
6 Abalangwila muyiile abyamba Bible. Bible akula’shi: “Kifundwe kyoso nkiyokyelwe kwi Efile Mukulu na nkipwandikiile bwa kulambukisha, bwa kukuminisha, bwa kulumbuula, bwa kuludika mu kululama, bwashi muntw’Efile Mukulu akumbane na akumbanyiniine bwa mufubo ooso wibuwa”. (2 Timote 3:16, 17, Kilombeeno kipya 2014) Mpoolo mutumibwa baadi mufundjile beena Kidishitu bino: “Pabaanudi batambule Eyi dy’Efile Mukulu dibaatudi beenulambukishe, nubaadi beedipokyeele, ta mbu eyi dya bantu, kadi anka bu byadidi biinyibiinyi Eyi dy’Efile Mukulu.” (1 Beena-Tesalonika 2:13) Balangwidi ba binyibinyi abalangwila muyiile abyamba Eyi dy’Efile Mukulu, Bible. T’abalangwilaa muyiile binangu bya bantu, bipikwa sunga kingi kintu kyooso nya.
7 Myanda yooso ibaabadi balongyeshe kwi Yesu ibaadi ayitukila nka Mwiyi dy’Efile Mukulu. (Badika Yowano 17:17.) Baadi atemuna Bifundwe misusa yooso. (Mateo 4:4, 7, 10) Balangwidi ba binyibinyi b’Efile Mukulu abalondaa kileshesho kya Yesu na abataa myanda yooso y’abalongyesha nka mu Bible.
8. Bwakinyi balangwidi ba binyibinyi abalangwilaa muyiile abyamba Bible? Kileshesho kya Yesu akitulongyesha kinyi?
8 Abalangwilaa nka penda Yehowa. Mukanda wa Misambo 83:18 awamba’shi: “Bawukye’shi eshina dyoobe mbuu Yehowa, obe buupenka, Sha-kwiyilu kula pa nsenga ishima!” Yesu baadi akyebe’shi bantu baukye Efile Mukulu a binyibinyi kalolo na baadi mulongyeshe bantu eshina dy’Efile Mukulu. (Badika Yowano 17:6.) Yesu bakwile bino: “Yehowa Efile Mukulu oobe, ngi akulangwila, dingi nnaye buupenka oody’a kufubila.” (Mateo 4:10) Byabya, bafubi b’Efile Mukulu abalondaa kileshesho kya Yesu. Abalangwilaa nka penda Yehowa, kutemuna eshina dyaye, kwidilongyesha bangi na kwibalungula myanda yaketukitshina.
9, 10. Yesu baadi mwitulongyeshe kinyi pabitale kulangwila Yehowa?
9 Abalesha bantu kifulo kya binyibinyi. Yesu baadi mulongyeshe balondji baye bwa kwifulena munkatshi mwabo. (Badika Yowano 13:35.) Sunga twekala batuukile mbalo kinyi, be na kipikwa ki naminyi, sunga ba mpeta sunga balanda. Kifulo kya bwina muntu abitungu kitubungye bu bana na bana. (Beena-Kolose 3:14) Byabya, t’atukumanga kutwelakana mu ngoshi bwa kwipa bantu nya. Bible akula’shi: “Bino nyi abilesha patôka kwilekêna kwa bana b’Efile Mukulu na bana ba kafilefile: Yawa êse shakitâ bilulame sunga kufula mwina kukumîna n’ê [mukwabo, NWT] kifulo ta mwana a Efile Mukulu ooo.” Na akumbasha’shi: “Ta twibapwandjikîle twekala bu Kaina, ooo. Ê bádi muntu a yawa mubi, byabya bayipayile mwin’ê.”—1 Yowano 3:10-12; 4:20, 21, EEM.
10 P’atufubu na nsaa yetu, bukome na bintu byetu bwa kwikwashena na kwinyingishena, (Beena-Ebelu 10:24, 25) ‘Atukitshina bantu booso myanda ibuwa.’—Beena-Ngalatea 6:10.
11. Mushindo kinyi watwileshena kifulo kya bana na bana?
11 Abakookyela Yesu mwanda nyi Eshinda dya kw’Efile Mukulu. Bible amba’shi: “Takwi kipandjilo mu mungi muntu; mwanda’nyi takwi dingi eshina muushi mw’eulu, dipeebwe munkatshi mwa bantu dilombeene twakapandjila kwadidi.” (Bikitshino 4:12, Kilombeeno kipya 2014) Mu shapitre a 5 a uno mukanda, twikeele balongye’shi Yehowa batumine Yesu bwa kutuusha muwa waye bu nkuulo bwa bantu basha kukookyela. (Mateo 20:28) Yehowa mmusangule Yesu bu Nfumu bwa kukunkusha nsenga ishima. Nyi bwakinyi, Bible etulungula’shi abitungu tukookyele Yesu su atukyebe kupeta muwa wa ikalaika.—Badika Yowano 3:36.
12. Bwakinyi atukumina’shi Yesu nyi eshinda dya kw’Efile Mukulu?
12 T’abatwelakanaa mu myanda ya politike. Yesu tabaadi atwelakana mu myanda ya politike nya. Nsaa ibaabadi bamufishe ku tumilaadi twa Pilato mukunkushi a bena Looma, bamulungwile’shi: “Bufumu bwande ta mbwa pano pa nsenga ooo.” (Badika Yowano 18:36, EEM.) Nka bu Yesu, twi balamate ku Bufumu Bw’Efile Mukulu bwa mwiyilu. Ngi bwakinyi, tatwi bya kutwelakana mu myanda ya politike nya sunga twekala bashalele mbalo kinyi. Anka, Bible etulanga bwa kukookyela “banfumu bee na matalwa,” bakwete kukunkusha. (Beena-Looma 13:1) Mbalo yooso yatudi, tukookyele miiya y’eumbo. Kadi, su mwiya w’eumbo ubekutwena na mwiya w’Efile Mukulu, atwambula batumibwa abakwile’shi: “Bii buwa kukookyela Efile mukulu pee kukookyela bantu.”—Bikitshino 5:29; Maako 12:17.
13. Bwakinyi tatwi bya kutwelakana mu myanda ya politike?
13 Abeuku’shi nka Bufumu bw’Efile Mukulu ndjo abupudisha myanda ya pa nsenga. Yesu bakwile’shi, “mukandu wi buwa wa Bufumu” aukalungulwa pa nsenga yooso. (Badika Mateo 24:14, Kilombeeno kipya 2014.) Takwi mbulamatadi pa nsenga mulombeene kukita byabya abiketukitshina Bufumu bw’Efile Mukulu nya. (Misambo 146:3) Yesu baadi mwitulongyeshe bwa kuteka, aamba’shi: “Bufumu bwobe bufikye. Kyookyebe kikitshikye pa nsenga, mumune na mwiyilu.” (Mateo 6:10) Bible etulungula’shi Bufumu bw’Efile Mukulu abukabutula mbulamatadi yooso ya bantu na “abukashaala looso.”—Ndanyele 2:44.
14. Nkinyi kyatulungula bantu pabitale Bufumu bw’Efile Mukulu?
14 Kunyima kwa kutaluula ino myanda, banda kwiyipusha’shi: ‘Mbananyi abalongyeshaa nka abyamba Bible? Mbananyi abalungula bangi eshina dy’Efile Mukulu? Mbananyi abalesha bangi kifulo kya binyibinyi na abakumiina’shi Efile Mukulu batumine Yesu bwa kwitupasha? Mbananyi bash’abatwelakanaa mu myanda ya politike? Mbananyi abalongyesha’shi nka Bufumu bw’Efile Mukulu nyi bulombeene kupudisha myanda ya pa nsenga?’ Nka penda Batemwe ba Yehowa.—Yeeshaya 43:10-12.
KYODI MULOMBEENE KUKITA
15. Su atukyebe’shi Efile Mukulu akumiine lulangwilo lwetu, nkinyi akitungu tukite?
15 Kwamba penda shi, ‘nemukumiine mwi Efile Mukulu’ ta nkukumbane nya. N’anka ba demo abakuminaa’shi Efile Mukulu e kwanka, anka t’abamukookyelaa nya. (Shake 2:19) Su atukyebe’shi Efile Mukulu akumiine lulangwilo lwetu, t’abitungu tukumiine penda shi e kwanka nya, anka, abitungu tukite kyakya ky’etutekye.
16. Bwakinyi abitungu tutuukye mu kipwilo kya madimi?
16 Bwashi Efile Mukulu akumiine lulangwilo lwetu, abitungu tutuukye mu kipwilo kya madimi. Mutemuki Yeeshaya bafundile’shi: “Katukaayi munkatshi mwa baaba bantu . . . tanukumanga kintu kii butete su nkimune.” (Yeeshaya 52:11; 2 Beena-Kodinda 6:17) Ngi bwakinyi, abitungu tukatushe kintu kyooso ki mu kipwano na lulangwilo lwa madimi.
17, 18. “Babilone mukata” nkinyi, na bwakinyi abitungu kwimutuuka bukidibukidi?
17 Kipwilo kya madimi akilesha kinyi? Nyi kipwilo kyooso akitulongyesha bwa kulangwila Efile Mukulu mu kipaso kiituukeene n’Eyi dyaye. Bible ayitanyina bipwilo byooso bya madimi bu “Babilone mukata.” (Kibafumbwilwe 17:5) Bwakinyi? Kunyima kwa Mpeshi a kabutu a mu mafuku a Nowa, ndambukisho ibungi ya madimi ibatuukile mu kibundji kya Babilone. Yaaya ndambukisho ya madimi nkupalakana pa nsenga yooso. Kileshesho; beena Babilone abaadi abalangwila b’efile basatu. Lelo uno, bipwilo bibungi abilambukisha’shi Efile Mukulu e Mbasatu. Anka Bible alongyesha’shi, kwi Efile Mukulu a binyibinyi penda umune, Yehowa, na’shi Yesu nyi Mwan’aye. (Yowano 17:3) Na dingi, beena Babilone abaadi abakumiina’shi muntu e na kipindji kya mbidi akishaalaa kwanka su baafu na kilombeene nkakyenga losoo mu inferno. Bino ta mbya binyibinyi nya.—Tala kikumbashilo 14, 17, na 18.
18 Efile Mukulu mmulee’shi abutula bipwilo byooso bya madimi binobino. (Kibafumbwilwe 18:8) Bopusha bwakinyi abitungu kutuuka mu kipwilo kya madimi bukidibukidi? Yehowa Efile Mukulu akumiina’shi otuukye kushii kunyengakana.—Kibafumbwilwe 18:4.
19. Nsaa yuata kitshibilo kya kufubila Yehowa, mmushindo kinyi wakakukwasha?
19 Nsaa yuata kitshibilo kya kutuuka mu kipwilo kya madimi bwa kufubila Yehowa, bangi ba kuuku na beena kifuko noobe ta mbalombeene kupusha bwakinyi bwata kyakya kitshibilo nya, na mbalombeene kubanga kukukyengyesha. Anka, Yehowa t’akakusumbusheena nya. Wekala munkatshi mwa kifuko kikata ki mu nsenga ishima mwi bantu midiyo abakakulesha kifulo kya binyibinyi, na okapete lukulupilo lwa kushaala mu ndumbulwilo mupya a Efile Mukulu bwa losoo. (Maako 10:28-30) Pangi, bangi ba kuuku boobe na beena kifuko abapele kitshibilo kyoobe kya kufubila Yehowa mbalombeene kukumiina kulonga Bible su nkunyima a mafuku.
20. Bwakinyi bi na muulo bwa kulangwila Efile Mukulu mu kipaso kibuwa?
20 Efile Mukulu akabutula bantu booso babi binobino, na Bufumu bwaye bumunane pa nsenga yooso. (2 Mpyeele 3:9, 13) Kyakya akikekala kipungo kibuwa bukile! Bantu booso abakalangwila Yehowa mu kipaso kyakumiina. Byabya bi na muulo bwashi onyingiile kubanga binobino na olangwile Efile Mukulu mu kipaso kibuwa.


text:
Uzye Mwazumila Muli Yesu?
Ee. Twazumila muli Yesu uwalanzile ukuti: “
Nene ndi nzila ni cumi nu umi. Pasi umwi angiza kuli Tata suka wizila muli nene.” (Yoane 14:6) Twakwata utailo uwakuti Yesu wafumile ukwiyulu aiza pano nsi nupya wapeezile umi wakwe uwali umalilike ukuya impolelwa. (Mateo 20:28) Imfwa yakwe Yesu nu kututuluka kwakwe vilalenga ukuti yonsi aamutaila yace yaye nu umi wa pe. (Yoane 3:16) Nupya twazumila nu kuti, ndakai Yesu akuteeka umu Wene wakwe Leza uwa kwiyulu uno likwene wasya ulete umutende umu nsi yonsi. (Umbwilo 11:15) Lelo, twamanya ukuti Yesu ataalingana na Leza, pano umweneco walanzile ukuti: “
Tata andusile.” (Yoane 14:28) Fwandi, tusipepa Yesu, nupya tutazumila ukuti Yesu a Leza Uwa Maka Yonsi.
Sambililini na Vyunze
ILYASI LISUMA LINO LEZA AKUTUNEENA!
Uzye Yesu Klistu A Weni?
Umvwini icalenzile ukuti Yesu afwe, na vino ukukulula kukapiliula, alino na vino Yesu akaacita ndakai.


text:
Iciputusya 6: Ukufyalwa kwa BaYesu Ukufika na ku Mfwa Yabo
Inkalamba Gabiliyeli yalituminwe kuli moye umulombe uwailicilwe ati Maliya. Kaimubula ati akakwato’mwana uukaba ni mfumu iikalukuteka umuyayaya. Umwana, Yesu, alifyalilwe mu cibaya, uko abembesi baisile mu kumubona. Impindi imbi, akabangabanga kalibatangilile abalalume ukufuma ku mutulesuba ukwisa ku mwanice. Tulasambilila uwabalengele ukubona kalya akabangabanga, kabili nefi Yesu apulukile ku kufwaisyo’kumwipaya.
Mukukonkapo, tulasangana Yesu, ili aali ne myaka ya kufyalwa 12, alukulabila ne basambisi mwi tempuli. Panuma yakupita imyaka ikumi na isanu na itatu baYesu balibatisiwilwe, kabili balitatikileko ukutulisya palwa Bufumu ne kusambisya ifi baLesa babatumine ukwisa mukucita pa calo. Kukubofwako muli uyu mulimo, baYesu balisobwele abalalume 12 ne kuba intangisi syabo.
BaYesu kabili balicitile ifimpelampela ifingi. Baalilisisye amasausande abantu isabi ilinini na sinkwa iinini. Baaliposesye abalwasi ne kubusya abafwile. Mukupelako, tulasambilila ifyakuti ubwingi baYesu bacitile mu kasuba kakupelako aka mweo wabo, kabili ne fibabepeye. BaYesu balitulisye apepi koti myaka itatu na afu, popele ICIPUTUSYA 6 cilalabila pa mpindi ukucilako panini pa myaka 34.


text:
CHIIYO 18
Tubagwasya Biyeni Bakwesu Bacitilwa Penzi?
Ikuti kwacitika penzi, Bakamboni baJehova bacita mabambe aakugwasilizya cakufwambaana kuti bazoogwasye bazyalwanyina bali mupenzi. Milimu eeyi itondeezya luyando lwesu lwacoonzyo kuli bamwi besu. (Johane 13:34, 35; 1 Johane 3:17, 18) Tubagwasya munzilaa nzi?
Tubelesya mali. Nikwakacitika nzala mpati kuJudiya, Makristu aakusanguna kuAntiyokkiya bakatumizya lugwasyo lwamali kuba zyalwanyina. (Incito 11:27-30) Andiswe kuti twaziba kuti bakwesu bali kuli zimwi nyika baswaanana abuyumu-yumu, tutumizya zipo kwiinda mumbungano zyesu kuti tupe ziyandikana kuli babo bali mupenzi.
Tulapa lugwasyo. Baalu bali kubusena ooko kwacitika penzi balayanduula umwi awumwi kuti babone naa ulikabotu. Ikkomiti iibona zyakucitikilwa penzi ilabamba kutumizya zyakulya, maanzi akunywa aali kabotu, zyakuzwaata, lugwasyo lwakusilika abusena bwakukkala. Bakamboni biingi balaaluzibo luyandikana balalyaaba kababelesya mali zyabo kwiinka kuyoogwasya naa kuyakulula Maanda aaBwaami amyuunzi yakamwayika. Kujatana kwesu katuli mbunga alimwi aluzibo nditujana mukubelekelaamwi, zitugwasya kulibambila cakufwambaana muziindi aawo bamwi nibayanda lugwasyo. Nikuba kuti tulagwasilizya “kwaambisya kulibaabo baciinga calusyomo” alubo tulagwasyilizya ababo mbitutakombi aabo kuti kwakonzeka.
Tulabawumbulizya katubelesya Magwalo. Bacitikilwa penzi kapati mbibayandikana kuumbulizigwa. Muziindi zili boobo tujana nguzu kuli Jehova, “nguwe uutuumbulizya mumapenzi esu oonse.” (2 baKorinto 1:3, 4) Tulazuwa zisyomezyo zyamu Bbaibbele ababo bacitikilwa penzi, kusimisya kuti lino-lino Bwaami bwaLeza buyoomanisya mapenzi oonse aapa macise akufwaba.
Nkaambo nzi Bakamboni nibafwambaana kutola ntaamu nikwacitika penzi?
Nduumbulizyo nzi nditunga tulaabilana abaabo bafutuka?