text:
Jishimikila 110: Timoti Waikele Nkwasho wa kwa Paulo
AWE wakyanyike ye ubena kumona pa kikye kipikichala uji ne mutumwa Paulo ye Timoti. Timoti waikalanga pamo na kisemi kyanji mu Lisitila. Bainanji jizhina jabo bajinga ba Yunisa, ne bankambo yanji ba bakazhi bajinga ba Loisa.
Kino kyajinga kimye kya busatu Paulo kyo ayile ku Lisitila. Byo papichile mwaka umo, Paulo ne Banabasa baishile kuno konka ku Lisitila na kusapwila. Pano Paulo wabweleleko jibiji pamo ne mukwabo Silasa.
Nanchi wayuka Paulo byo abena kwamba kwi Timoti nyi? Ubena kumwipuzha’mba: ‘Kana wakonsha kutemwa kwendela pamo ne Silasa ne amiwa nyi? Twauba namba tusapwilenga pamo ku bantu baikela mu mapunzha mwalepa.’
Timoti wakumbwile’mba: ‘Ee, nakeba kuya nenu.’ Ponkapo Timoti washile kisemi kyanji ne kuya na Paulo ne Silasa. Bino saka tukyangye kwamba pa lwendo lwabo, twaya patanshi tumone kyamumwekejile Paulo. Papichile myaka 17 kufuma kimye Yesu kyo amwekele kwi aye pa lwendo lwanji lwa kuya ku Damasakasa.
Vuluka kuba’mba, Paulo wayile ku Damasakasa na kumanyika baana ba bwanga ba kwa Yesu, pano aye yenka waikele ke mwana wa bwanga! Palutwe kacheche, balwanyi bapingile bipingo bya kumwipaya Paulo mambo kechi batemenwe byo afunjishenga pe Yesu ne. Bino baana ba bwanga bamukwashishe Paulo kunyema. Bamupishishe pa nsakwa, kasa bamwikizha bichebiche mu kyabo nangwa’mba mu musansa.
Panyuma ya bino, Paulo wayile ku Antioka na kusapwila. Akuno ko ku mpunzha ko batelelwe kimye kitanshi baana ba bwanga ba kwa Yesu amba bena Kilishitu. Paulo ne Banabasa bebatumine kufuma mu Antioka kuya na kusapwila mu byalo bikwabo. Muzhi umo mo bayile wajinga Lisitila, mo mwaikalanga Timoti.
Byo papichile mwaka umo, Paulo wayile jibiji ku Lisitila pa lwendo lwanji lwa bubiji. Timoti byo aendejile pamo na Paulo ne Silasa, wayuka ko bayile nyi? Akimona pa mapu, kabiji twaya tufundepo mapunzha amo.
Patanshi, bayile kwipi na ku Ikonyuma, kepo bafikile ne ku muzhi utelwa’mba Antioka. Byo bafumine ku ino mizhi bayile ku Toloasa, ku Filipai, ku Tesalonika ne ku Beliya. Abya wamumona muzhi wa Atene pa mapu nyi? Ko ko asapwijile Paulo. Panyuma ya bino, bapwishishe mwaka umo ne kichika na kusapwila mu Kolinda. Kyapeleleko, baikeleko mu Efisesa. Kepo babwelele ku Kesalea, ne ku Antioka ko aikelenga Paulo.
Timoti waendelenga miseke yalepa bingi na kukwasha Paulo kusapwila “mambo awama” ne kutendekesha bipwilo byavula bingi bya bwina Kilishitu. Ne obewa inge wakoma, abya ukekala kalume wa Lesa byonka byajinga Timoti nyi?
Byubilo 9:19-30; 11:19-26; kitango 13 kufika ku kitango 17; 18:1-22.
1. Loma; 2. Melita; 3. Beliya; 4. Tesalonika; 5. Kolinda; 6. Filipai; 7. Atene; 8. Keleta; 9. Toloasa; 10. Efisesa; 11. Miletusa; 12. Kolose; 13. Antioka; 14. Ikonyuma; 15. Lisitila; 16. Kipilusa; 17. Antioka; 18. Kesalea; 19. Yopa; 20. Damasakasa; 21. Yelusalema; 22. Kalunga Kakatampe (Meditelanya)
Mepuzho
- Awe mwanamulume wa kyanyike uji pa kipikichala ñanyi, waikalanga kwepi, kabiji bainanji ne bankambo yanji bajinga bañanyi mazhina?
- Timoti waambile’mba ka kimye Paulo kyo amwipwizhe inge wakebelenga kwingijila pamo ne Silasa ne Paulo mu mwingilo wa kusapwila ku bantu baikalanga kwalepa?
- Kwepi baana ba bwanga ba kwa Yesu ko batelelwe kimye kitanshi amba bena Kilishitu?
- Paulo ne Banabasa byo bayile ku Antioka, mizhi ka imo yo bafwakashijile?
- Timoti wakwashishe byepi Paulo, kabiji mepuzho ka bakyanyike ba ano moba o bakonsha kwiipuzhanga abo bene?
Mepuzho akwabo
- Tanga Byubilo bya Batumwa 9:19-30.
Paulo waingijishe byepi maana kimye kyo apichilenga mu makatazho na mambo a kusapwila mambo awama? (Byu. 9:22-25, 29, 30; Mat. 10:16)
- Tanga Byubilo bya Batumwa 11:19-26.
Nanchi byambo byanembwa mu Byubilo bya Batumwa 11:19-21, 26 bimwesha byepi amba mupashi wa Yehoba ubena kutangijila mwingilo wa kusapwila?
- Tanga Byubilo bya Batumwa 13:13-16, 42-52.
Nga Byubilo bya Batumwa 13:51, 52 bimwesha byepi amba baana ba bwanga kechi balefwilwe na mambo a kwibamanyika ne? (Mat. 10:14; Byu. 18:6; 1 Pe. 4:14)
- Tanga Byubilo bya Batumwa 14:1-6, 19-28.
Nanchi byambo bya kuba’mba “bebafikizhe kwi Nkambo” byakonsha kwitukwasha byepi kupwisha bijikila biji byonse kimye kyo tubena kukwasha bakatataka? (Byu. 14:21-23; 20:32; Yoa. 6:44)
- Tanga Byubilo bya Batumwa 16:1-5.
Nanchi Timoti byo aswile kutwela mu mukanda kimwesha byepi buneme bwa kuba bintu “byonse na mambo a mambo awama.”? (Byu. 16:3; 1 Ko. 9:23; 1 Tesa. 2:8)
- Tanga Byubilo bya Batumwa 18:1-11, 18-22.
Nanchi Byubilo bya Batumwa 18:9, 10 bimwesha byepi kutazha kwi Yesu byo evwangilemo mu kutangajila mwingilo wa kusapwila, kabiji akye kyakonsha kwitupa ñanyi luketekelo lelo jino? (Mat. 28:20)


c: text/html

text:
ICAPITALA 15
Ukupempela Uku BaLesa Basuminishe
Kani nikonse ukupempela ukusangalasha baLesa?
Tungeshiba shani ukupempela kwa cine?
Kani nibani buno bukumo abapempela baLesa muli bucine?
1. Nibwisa bune tungasanganamo kani tulukupempela baLesa koti ni fyopele’fyo bafwaya?
BAYEHOVA LESA balatulamo’kwakuti kabili balafwaya twalibwena ubune ubufumamo mu kofwelesha kwabo. Kani twabapempela bo mu nshila iyelelwe, tukaba ne kusemba kabili tukaseesha amakatasho aengi mu myeo yesu. Kabili bakatushukisha ne kutofwako. (Yisaya 48:17) Pano, kuli amakelesha amapempelo imyanda ne myanda aalabila ati alasambisha ifya cine pali baLesa. Nangabe’fyo, aya makelesha amapempelo alasambishe’fipusenepusene pafi baLesa bali kabili nefi bafwaya fwebo ukulukuli.
2. Koti twasambilila shani ifya kupempela baYehova mu nshila iilungeme, kabili mba niciisa cakubwenako icilukutofwako ukumfwisha pali cici?
2 Kani mungeshiba shani mwebo ati iyi e nshila iilungeme baYehova bafwaya ukubapempelelamo? Tamwelelwe ukusambilila ne kupalanya ifi amapempelo onse lukoso asambisha. Mulielelwe lukoso ukusambilila ifi Baibolo muli bucine isambisha pa kupempela kwa cine. Ku cakubwenako: Mu fyalo ifingi, muli amakatasho ya ndalama sha bufi. Kani bamupeeleni umulimo wa kwishiba indalama sha bufi, koti mwapyunga shani? Kani ni pa kulukwanuka indalama ya bufi iili yonse lukoso? Koku. Cingabe’ciweme ukupyungisha impindi yenu ku kusambililo’kwishiba ifiboneka indalama sha cinenene. Panuma ili mwaishiba ifiboneka indalama ya cinenene, koti mwaishiba ifiboneka indalama sha bufi. Mu kupalanya kuli fyefyo, kani twasambilila ifya kwishiba ukupempela kwa cine, koti twaishiba ne mapempelo abufi.
3. Koti ni fyopele’fyo baYesu balabile, findo twelelwe ukucita kani tulukufwaya baLesa ukutusumina?
3 Cincindeme kuli fwebo ukupempela baYehova mu nshila basuminishe. Abantu abengi balisumine ukweba ati amapempelo onse alasangalasha baLesa, pano Baibolo taisambishapwe’fyo. Ukulabila lukoso ati ndi muKlistu tacilipo icikumanine. BaYesu balilabile ati: “Abakulabila kuli nebo ati: BaSikulu! BaSikulu! tabali bonse abakenjila muBufumu bwaKwiulu, sombi beŋka abo abacita koti kufwaya kwabaTata abakwiulu.” Kani tulukufwaya baLesa ukusumina ukupempela kwesu, pakuti pali fyefyo, tulyelelwe ukusambilila ifi baLesa bafwaya kuli fwebo ne kulukucita fyenke’fyo. BaYesu balitile baabo abatabapyunga ukufwaya kwa baLesa ati ‘abakucite’fisendeme.’ (Matayo 7:21-23) Koti ni ndalama sha bufi, amapempelo abufi alukoso. Ne cibipishe cakweba’ti amapempelo akube’fyo alatwala ku konalwa.
4. Mba baYesu ifibalabile pa nshila shobilo filaalule’ndo, kabili inshila imo imo ilatwala pi?
4 BaYehova balipeele uuli onse pa calo ishuko lya kupoka umweo wa muyayaya. Pano pa kuba ne mweo wa muyayaya mu Paladaiso, nangabe’fyo, tulyelelwe ukupempela baLesa koti ni fyefyo bafwaya kabili ne kulukwikala koti kusuminisha kwabo. Ica kubombomanika ca kweba’ti abengi balakaana ukwikala koti kufwaya kwa baLesa. E mulandu baYesu balabilile ati: “Injileni pamulyaŋgo uce: pakuti umulyango ukulu nenshila ikulu iile mukupela kukonalwa; mopele umo emuya nebantu abenji. Pakuti umulyaŋgo uce nenshila ice iile mukupela kumweo, sombi uyo ulabona abace.” (Matayo 7:13, 14) Ukupempela kwa cine kulatwala ku mweo wa muyayaya. Ukupempela kwa bufi kulatwala ku konalwa. BaYehova tabafwayapo umuntu uuli onse ukonalwa, kabili uyo e mulandu balukupeelela abantu ishuko lya kusambilila pali bo ukuli konse. (2 Petilo 3:9) Muli bucine, inshila tupempelelamo baLesa koti yatulenga twaba ne mweo neli ukufwa.
IFI MUNGESHIBA UKUPEMPELA KWA CINE
5. Kani tungabeshiba shani abapempela mu kupempela kwa cine?
5 Kani ‘inshila ya ku mweo’ mungaisangana shani? BaYesu balilabile ati ukupempela kwa cine koti kwaishibikilwa ku mibelo ya babo abantu abalimo. Balilabile ati: “Mukabesibila kufisepo fyabo,” pakuti “Imiti yonse iweme ilekata ifisepo ifiweme.” (Matayo 7:16, 17) Mu mashiwi ambi, abo abali mu kupempela kwa cine ifya kubeshibilako ni fyenka filya basumiinemo kabili ne mibelo yabo. Nangaba ati tabawamininepo kabili nabo balacita ifyakubifya, abapempeshi bacine balafwaya-fwaya ukucito’kufwaya kwa baLesa. Lekeni pano tulabile pa fintu 6 ifi tungeshibilako ukupempela kwa cine.
6, 7. Kani abapyungishi ba baLesa balaibona shani Baibolo, kabili baYesu balimakanikile shani icakubwenako muli fyefyo twelelwe ukuibona?
6 Abapyungishi ba baLesa aba cine balasambisha ifili mu Baibolo. Baibolo iine yenka ilalabila ati: “Amalembo onse alunjicilwe afumine kuli baLesa alielelwe ukusambisya, nekucenjesya, nekulunjika, nekufunda ukuluŋgeme: ati umuntu wabaLesa akalukuli uwaminine, ukonsiwe lukoso ukulukucite’milimo yonse iweme.” (2 Timote 3:16, 17) Ku baKlistu babyakwe, intangishi Paulu yalilembele ati: “Ili mwapokele kuli fwebo isiwi lyakumfwa ilyabaLesa, mwalilipokelele koti lisiwi lyabantunsi teko, sombi koti nififi ifi lili icine, lisiwi lyabaLesa.” (1 AbaTesalonike 2:13) Pakuti pali fyefyo, ifi abapempeshi bacine basumiinemo ne mibelo yabo tafifuminepo ku mano abuntunshi neli ku fyakutantaaka. Filifumine mu Mashiwi abaLesa, Baibolo.
7 BaYesu Klistu balimakanikile icakubwenako iciweme ica kusambisha ukufuma mu Mashiwi abaLesa. Mwi tembelo lyabo kuli baWishibo abaKwiulu, balilabile ati: “Isiwi lyenu ebucine.” (Yoane 17:17) BaYesu balicetekele Amashiwi abaLesa, kabili fyonse ifibalukusambisha fyalukubeelana bwino ne Malembo. Mu mpindi ishingi baYesu balukulabila ati: “Fililembelwe.” (Matayo 4:4, 7, 10) Popele apo baYesu balukulabila ifilembelwe mu malembo. Mu kupalana na fyefyo, abantu ba baLesa muli yiyino myaka tabasambishapo ifyakwalakanya fyabo. Balisumiine ukweba ati Baibolo e Mashiwi abaLesa, kabili ukusambisha kwabo kulieyamine kuli fyenka filya ilabila.
8. Kani mu kupempela baYehova muli ne kucite’ndo imbi?
8 Abali mu kupempela kwa cine balapempela lukoso baYehova ne kulenga ishina lyabo ukwishibwa. BaYesu kababuulishisha ati: “Ulukucindika baSikulu [baYehova] Lesa wobe, kabili ulukubapyunjila bo beŋka.” (Matayo 4:10) Fyopele’fyo, abapyungishi ba baLesa balapempela lukoso benka baYehova. Uku kupempela kulisankenemo ne kulenga abantu ukwishiba bucine pe shina lya baLesa bacine ifi lili kabili nefi bali. Amasamo 83:18 alalabila ati: “Besibe ati mwebo mweŋka, mwemuli neshina lyabaYawe (neli, baYehova), nimweBacilile lukoso napacalo conse.” BaYesu balitubuulishishe ifyakofwako abantu ukwishiba baLesa, koti ni fyefyo balabile mwi tembelo ati: “Nalilifisulwile isina lyenu kubantu abo abamwampele abafumine pabapacalo capansi.” (Yoane 17:6) Mu kupalana na fyefyo, abapempeshi bacine ino myaka balasambisha bambi pe shina lya baLesa, ukufwaya kwabo, ne mibelo yabo.
9, 10. Kani nimuli shisa nshila abaKlistu bacine balilangishisha ati balitemwanshenye?
9 Abantu ba baLesa balitemwanshenye. BaYesu balilabile ati: “Pakuti pali kuku abantu bonse bakesiba ati muli basambile banji, kani mukalukwikele nekutemwanshanya.” (Yoane 13:35) AbaKlistu ba kutanga baali ne butemwe kuli umo ne mubyakwe koti ni bubo baYesu balabilepo. Ubutemwe baLesa batubuulile ukuba nabo bulashiliisha umusobololo, kabili bulalengesha abantu ukwikatana mu bwana bwankashi ubwakubulo’kushila. (Pendeni AbaKolosai 3:14) Abali mu mapempelo abufi tabakwetepo ubutemwe ubuli koti bwa pa bwana bwankashi. Tuliishi shani’fi? Pakuti bo balepayana abene na bene pakuti pa kupusana kwa fyalo ne mushobo. AbaKlistu bacine tabapyungishapo ifyakulifunako ku kwipaya abaKlistu babyabo neli abantu bambi. Baibolo ilalabila ati: “Abana babaLesa nebana bamusensesi balibwenekele muli fifi: ati abantu bonse utaacite’filuŋgeme taali wakuli baLesa, neli niwoyo utaatemwo’mukwabo. . . . Tuŋgelelwa ukutemwansyanya: ati tekucita koti nifyefyo ifi acitile Kaini, uwali wakuli yeyo-mbifi, nekwipayo’mukwabo.”—1 Yoane 3:10-12; 4:20, 21.
10 Fya cine, ukuba ne butemwe bwa cinenene talipo kubula lukoso ukwipaya bambi. AbaKlistu bacine ukwakubula akaso balapyungisha impindi yabo, amakosa abo, ifipe fyabo pakweba ati bofweleshanye ne kukoshanya. (AbaEbeya 10:24, 25) Balofwana mu mpindi ya makatasho, kabili balicetekele ababyabo. Muli bucine, balapyungisha ukufunda kwa Baibolo ukulabila ati: “Ŋgatulukucite’fiweme kubantu bonse.”—AbaGalatya 6:10.
11. Mba nindo twelelwe ukusuminina baYesu Klistu ukweba ati ebo baLesa bakapyungisha pa kutupulusha?
11 AbaKlistu bacine balisumiine baYesu Klistu ati ebo baLesa batumine ku kutupulusha. Baibolo ilalabila ati: “Mubantu bambi bonse neli umo tamuli-po ukupuluka; pakuti kabili pansi pano tapali-po isina limbi iliilicilwe kubantu ilyelelwe fwebo ukupulucila-mo.” (Ifyacitilwe 4:12) Koti ni fyopele’fyo twabwene mu Capitala 5, baYesu balipeele umweo wabo icakulubula abantunshi abacumfwilo. (Matayo 20:28) Nakabili, baYesu e Mfumu baLesa bekalikile pa Bufumu bwa kwiulu ubukateka icalo conse. Kabili baLesa balafwaya fwebo ukweba ati tulukubomfwila baYesu ne kupyungisha ukufunda kwabo kani tulukufwaya umweo wa muyayaya. Eci na Baibolo ilabilila ati: “Uyo ulukupema-mo muMwana euli neMweo uwamuyayaya; sombi uyo utaasuminino’Mwana taakabona-po Umweo.”—Yoane 3:36.
12. Ukubula ukuba aba pa calo e kweba’ti shani?
12 Abapempela ifya cine tabalipo ba papano pa calo. Ili balukubesha pantangile yakwe Pilati, uwalukwikalika abaLoma, baYesu kabalabila ati: “Ubufumu bwanji tabuli bwamucalo cino icapansi.” (Yoane 18:36) Temulandu ne calo ukubekala, abasambile bacine aba baYesu batekwa ba Bufumu bwa kwiulu kabili tabalibikamo mu fya mapolitiki neli panini. Tababapo ku kabeya akali konse aka mapolitiki. Nangabe’fyo, abapempeshi ba baYehova tabakanyapo abo abasalapo ukuba mu mapolitiki ya calo, neli abalukufwaya ukuba abekalikishi ba calo neli kani balukufwaya ukusala abekalikishi. Nangaba ati abapempeshi ba baYehova tabalibikamo mu fya mapolitiki, bo balalama amafunde. Mba nindo? Nipakuti Amashiwi abaLesa alababuula ‘ukukomekwa ku bukulu ububekalika.’ (AbaLoma 13:1) Kani paba ukupusana pafi baLesa bafwaya eli nefi ubuteko bulukufwaya, abapempeshi bacine balalonda icakubwenako ca ntangishi, ishalabile ati: ‘Ukutwelelwa ukumfwila baLesa ukwakucila na pa kumfwila abantu.’—Ifyacitilwe 5:29; Mako 12:17.
13. Mba abasambile bacine aba baYesu balabona shani Ubufumu bwa baLesa, namulifyefyo cindo batulisha pali bubu Ubufumu?
13 Abasambile bacine aba baYesu balatulisha ukweba ati Ubufumu bwa baLesa e bwenka lukoso abantunshi belelwe ukucetekela. BaYesu balishimikile ati: “Icebo ici Iciweme icaBufumu cikatulika monse mucalo capansi, koti nibumboni kumikoka yonse yabantu, elyo kukesa ukushila.” (Matayo 24:14) Pa mupunda wa kukoselesha abantu ukucetekela ukuteka kwa buntunshi ukweba’ti e kukashilisha amakatasho, abasambile bacine aba baYesu Klistu balatulisha Ubufumu bwa kwiulu ubwa baLesa ati ebo twelelwe ukucetekela. (Amasamo 146:3) BaYesu balitusambishe ifya kutembela pali bubulya ubuteko ubuwaminine ati: “Ubufumu bwenu bwise. Ukufwaya kwenu kucitwe, pansi pano koti nikwiulu.” (Matayo 6:10) Amashiwi abaLesa aalishimikile ati Ubufumu bwa kwiulu “bukapalaishisha nekonala ubu-bufumu [ubulipo pali ino mpindi] bonse; nabo ubwine nekwiminina inshiku shonse isyakulukuyayaya.”—Danyeli 2:44.
14. Mba nibani abapyunga fyefyo ukupempela kwa cine kwelelwe ukupyunga?
14 Koti ni fyefyo twalabilapo, lipusheni mwebene pano ati: ‘Mba nikwisa kupempela ukusambisha ififuma mu Baibolo kabili ne kulenga ishina lya baYehova ukutulishiwa? Mba nikwisa kupempela ukulanga ubutemwe koti ni fyefyo baLesa bafwaya, ukucetekeele muli baYesu, ukutakuliibikamo mu fya cicino icalo, kabili ukutulisha ati Ubufumu bwa baLesa e bwenka lukoso abantunshi belelwe ukucetekela? Pa mapempelo onse aali mu calo, mba nikwisa ukupempela ukukumanisha ifipengelwa?’ Bucine ubwaboneka apatubile bwa kweba ati ni Mboni sha baYehova.—Pendeni Yisaya 43:10-12.
FINDO MUKACITA?
15. Findo baLesa bafwaya panuma ili twaishiba ati eko bali?
15 Ukucetekela muli baLesa talipo lukoso ati e cifwaikwa pa kubasangalasha. Fya cine, pakuti na Baibolo ilalabila ati ifibanda nafyo filicetekele ati baLesa eko bali. (Jakobo 2:19) Apatubile lukoso, nangabe’fyo, ifibanda tafipyungapo koti kufwaya kwa baLesa kabili balifipatile. Pakuti baLesa batushukishe, tatwelelwepo lukoso ukusumina ati eko bali pano tulyelelwe ne kucita ifi bafwaya. Kabili tulyelelwe ukufumamo mu kupempela kwa bufi ne kulukuli mu kupempela kwa cine.
16. Findo twelelwe ukucita ili caisa ku fingatulundanya ne kupempela kwa bufi?
16 Intangishi Paulu alitubuulishishe ili alabile ati tatwelelwepo ukupyungako ificitwa mu kupempela kwa bufi. Kaalemba ati: “BaLesa [baYehova balabila] ati: Fumeni-mo muli bo, mulukulekene nabo; tekukuma-ko kucintu icibipile neli cimo, eli ŋkamupokeleleni.” (2 AbaKolinto 6:17; Yisaya 52:11) AbaKlistu bacine balalifumyako kuli fyonse lukoso ifingabalundanya ne kupempela kwa bufi.
17, 18. Kani ‘Babiloni Umukulu’ cindo, kabili mba nindo twelelwe ukwendesesha ‘ukufumamo muli ye’?
17 Baibolo ilatubwenesha ati konse lukoso ukupempela kwa bufi kulilundene na ‘Babiloni Umukulu.’ * (Ukufisulula 17:5) Ili shina lilatwanushako umushi wa kale uwa Babiloni, koko ukupempela kwa bufi kwatatikile panuma ili Ubulobe bwa mu mpindi yakwe Noa bwashilile. Ifisambisho ifingi ififulile mu kupempela kwa bufi muli yiyino myaka filituntukile ku Babiloni wa ku kale. Ku cakubwenako, akale abaBabiloni balukupempela ubuntu bwa patatu ubwa bulesa. Pali bukumo, icisambisho icikulu ici basambisha mu mapempelo aengi ca buntu bwa patatu ubwa bulesa. Pano Baibolo ilatusambisha apaswetele ati kuli lukoso bamo baLesa bacine, baYehova, kabili ati baYesu Klistu bana babo. (Yoane 17:3) AbaBabiloni balisumine ne kweba’ti abantunshi bali ne mweo uutaufwapo, uufumamo mu muntu kani afwa ne kuya ku mupunda umbi mu kupenga. Bukumo nabo, amapempelo aengi alasambisha ati umweo uutaufwapo neli umupashi koti wapenga mu mulilo wa kulukuyayaya.
18 Pakuti ukupempela kwa baBabiloni kwali lukoso ukuli konse, kanshi Babiloni Umukulu uwa ino mpindi buteko bwa calo ubwa kupempela kwa bufi. Kabili baLesa balishimikile ati ubu buteko bwa kupempela kwa bufi bonse bukonalwa mu kupulumucilwa. (Ukufisulula 18:8) Kani pano mwabona ici mwelelwe ukulifumishako mwebene kuli Babiloni Umukulu? BaYehova Lesa balafwaya mwebo ‘ukufumamo muli ye’ ili kucili mpindi.—Ukufisulula 18:4.
19. Kani findo mukasangana mu kupyungila baYehova?
19 Kani mwebo mwafumamo mu kupempela kwa bufi, bambi abantu aba mwali nabo bakaleka ukuba ne bulunda na mwebo. Nangabe’fyo, kani mulukupyungila baYehova pamo ne bantu babo, mukaba ne fyakuti ubwingi ifyakucila na pali fyefyo mwashiile. Koti basambiile ba kutanga aba baYesu abashiile fyonse ne kubalonda, na mwebo mukakwata abakwabenu abengi aba mwi kelesha. Mukaba mu cisoolo icikulu ica mamilyoni abaKlistu bacine icili mu calo conse, abakamutemweni mucinenene. Kabili mukaba ne bucetekelo ubuweme ubwa kuba ne mweo wa muyayaya ‘pa mpindi iyo iikesa.’ (Mako 10:28-30) Pambi mukupita kwa mpindi, abo abalekele ukuba ne bulunda na mwebo pakuti pafi musuminemo bakeshiba ifi Baibolo isambisha ne kuba abapempeshi ba baYehova.
20. Mba nifindo fili kuntangiile ifi bapembelela abo abali mu kupempela kwa cine?
20 Baibolo ilasambisha ati baLesa bukumo lukoso bakufumyapo bumbifi pa calo kabili ne kulete’calo ca bukumo icilungeme icikalukutekwa ne Bufumu bwabo. (2 Petilo 3:9, 13) Mame’calo ifi cikawama! Kabili muli cenke’co icalo, mukaba lukoso ukupempela kumo, kumo lukoso ukupempela kwa cine. Kani cingelelwa kuli mwebo ukupyungapo fimo pa kulukuli ne bapempeshi bacine yenka ino mpindi?
^ par. 17 Kani mulukufwaya ukwishibilapo na fimbi pafi Babiloni Umukulu e makaninako ukupempela konse lukoso ukwa bufi ukuli pa calo, boneni ifyebo na fimbi, pa mabula 219-220.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
CIIYO 2
Ino Leza Nguni?
1. Nkaambo nzi ncotweelede kumukomba Leza?
Leza wakasimpe ngo Mulengi wazintu zyoonse. Tajisi matalikilo alimwi kunyina nayooba amamanino. (Intembauzyo 90:2) Ikuli nguwe nkwaazwa makani mabotu aali mu Bbaibbele. (1 Timoteyo 1:11) Akaambo kakuti Leza ngowakatupa buumi, tweelede kukomba nguwe alikke.
2. Ino Leza ujisi bube buli buti?
Kunyina muntu wakamubona kale Leza akaambo kakuti Muuya, icaamba kuti walo ujisi buumi busumpukide kwiinda bwabantu bakkala anyika. (Johane 1:18; 4:24) Nokuba boobo, tulakonzya kuzyiba bube bwa Leza kwiinda muzintu nzyaakalenga. Mucikozyanyo, micelo iindene-indene alimwi amaluba zitwaambila luyando abusongo mbwajisi. Ikukomena kwabubumbo kutondezya nguzu zyakwe.
Tulakonzya kwiiya zinji kujatikizya bube bwa Leza kwiinda mukubala Bbaibbele. Mucikozyanyo, lilatwaambila zintu nzyayanda Leza anzyatayandi, mbwayendelezya bantu, alimwi ambwacita zintu mubukkale bwiindene-indene.
3. Sena Leza ulijisi zina?
Jesu wakaamba kuti: “Taateesu ooli kujulu, alisalazyigwe zina lyako.” (Matayo 6:9) Nokuba kuti Leza ulijisi mazina manji aabulemu, ujisi buyo zina lyomwe. Mumwaambo amwaambo liliindene mbolyaambwa. Mu Chitonga, lyaambwa kuti “Jehova.”
Izina lya Leza lyagwisyigwa muma Bbaibbele manji alimwi mubusena bwandilyo kwabikkwa mazina aabulemu aakuti Mwami naa Leza. Pele nolyakalembwa Bbaibbele, zina lya Leza lyakali kujanika mu Bbaibbele ziindi zibalilwa ku 7,000. Jesu wakalizyibya zina lya Leza naakali kuyiisya bantu kujatikizya Leza.
4. Sena Jehova ulatulanganya?
Sena kuvwula kwamapenzi kutondezya kuti Jehova ngu Leza uutalanganyi? Bantu bamwi baamba kuti ulatusunka kwiinda mukutupenzya, pele aaya taali masimpe pe.
Leza wamulemeka muntu kwiinda mukumupa nguzu zyakulisalila. Sena tatulumbi lwaanguluko ndotujisi lwakulisalila kubelekela Leza? (Joshua 24:15) Pele bantu banji basala kucita zintu zibi kubantunyina, aboobo banji balapenga. Jehova ulapenga mumoyo nabona zintu eezyi zitaluzi.
Jehova ngu Leza uutulanganya. Uyanda kuti katukkomene mubuumi. Lino-lino uyakwaamana mapenzi alimwi akugwisya bantu baleta mapenzi. Kwacecino ciindi, ulijisi twaambo tumvwika ncalekelede mapenzi kwaciindi cisyoonto buyo. Tuyootwiiya twaambo ooto muciiyo 8.
5. Ino inga twaciyumya buti cilongwe cesu a Leza?
Jehova uyanda kuti tuyumye cilongwe cesu anguwe kwiinda mukubandika anguwe mumupailo. Ulatubikkila maano umwi aumwi wesu kumugama. (Intembauzyo 65:2; 145:18) Ulilibambilide kutulekelela. Ulabikkila maano notusoleka kumukkomanisya, nokuba kuti zimwi ziindi tulaalilwa. Aboobo nokuba kuti tatulondokede, tulakonzya kuba acilongwe ciyumu a Leza.
Akaambo kakuti Jehova wakatupa buumi, tweelede kumuyanda kapati kwiinda mbotuyanda muntu uuli woonse. (Marko 12:30) Mbomuyaabutondezya kuti mulamuyanda Leza kwiinda mukwiiya zinji kujatikizya nguwe akucita zintu nzyayanda, muyakuyumya cilongwe canu anguwe.
Amwiiye Zinji
MAKANI MABOTU AAZWA KULI LEZA!
Sena Leza Ulijisi Zina?
Leza ulijisi mazina aabulemu manji, kubikkilizya aakuti Singuzuzyoonse, Mulengi, alimwi a Mwami. Pele zina lya Leza limugeme lilajanika mu Bbaibbele ziindi ziinda ku 7,000.


text:
MUTWE WA MWANDA WA PA KIBALU | LELO SIANSE I MIPINGAKENE BIBLE?
Le Sianse Idi na Lupusa pa Būmi Bobe Namani?
Kukwatañana na dibuku dimo dishintulula bishima, sianse i “bwifundi bwa bupangi ne bwa mwikadile diulu ne ntanda bimweka na meso, bwine bwimanine pa bubandaudi, bujinguludi ne pa bipimo.” Kulonga bino byonso i mwingilo mukomo, divule dine uvutakanya ñeni. Befundi ba sianse balwanga na kujingulula ne kubandaula bintu mu bula bwa mayenga, myeji, padi enka ne mu bula bwa myaka. Kyaba kimo bakomenwanga kutana kya kulonga, inoko mu myanda mivule baletelanga bantu byabuyabuya. Tubandaulei’ko bino bimfwa bityetye.
Sosiete imo ya mu Bulaya ityañanga mapalashitike makomo ne tusāso twa peulu mwanda wa kulupula kingidilwa kikwasha bantu bepuke misongo itamba ku kutoma mema moneke. Bingidilwa pamo bwa kino i bilupulwe mwanda wa kwingidijibwa mu kitatyi kya bimpengele bya kipangila, pamo na kintenshi kyalongekele mu Haiti mu 2010.
Mūlu’mu, lezo ya masatelite i mibunde kintu kitwa bu Mashini Alombola Dishinda (GPS). Ano mashini alupwilwe mwanda wa kwingidijibwa na basola, akwashanga bashofele ba myotoka, ba amviyo, ba byombo, enka ne biluwe bya ntanda ne bañenda pa kusokola kwa kwenda. Tufwija’ko befundi ba sianse pa kupunga kano kamashini, kene kakukwasha uyuke kosaka kwenda.
Lelo wingidijanga telefone, olodinatele nansha Entelenete? Lelo wi mumone amba bukomo bobe bwa ngitu i bulumbululwe nansha kwikala biyampe pa mwanda wa kiñanga kyendelele kumeso? Lelo kodi mwende lwa amviyo? Shi i amo, nankyo umwenanga mu bintu bimo sianse byoilongele bantu. Sianse idi na lupusa pa bobe būmi mu miswelo mivule miyampe.
MIKALO YA SIANSE YA DYALELO
Pa kusaka kwendeleja kumeso myanda ya sianse, befundi ba sianse ba dyalelo baloñanga bukimbi bwa mushike mu bupangi. Befundi ba fizike ya nyukilia babandaulanga muswelo wingila atome, papo befundi ba imbuo nabo mu bula bwa myaka midiyala ne midiyala, bakimbanga kwivwanija kutambile diulu ne ntanda. Pobatompa kukimba koku ne koku, enka ne mu bintu kebimweka na meso ne kebibwanyapo kutengwa, befundi bamo ba sianse bamonanga amba shi Leza wa mu Bible wadi’ko, longa ke bamusokole.
Befundi bamo ba sianse batumbe ne befundi ba tunangu twa ntanda bendanga kula. Bendelelanga na mulangwe witwa na mwifundi wa sianse Amir Aczel bu “milangwe ya sianse ipatanya kwikala’ko kwa Leza.” Kimfwa, befundi ba fizike batumbe mu ino ntanda bafwatakanyanga amba, “kubulwa kwa bukamoni bulombola mwingilo wa mvubu wingila Leza mu madiulu ne pano pa ntanda, kuleta bubinga bwa kutatana kwikala’ko kwa leza.” Bakwabo nabo banenanga pangala pa mwingilo wa Leza wa mu Bible amba i “majende” ne amba i “mukomo kushintulula.” *
Inoko, tufwaninwe kwiipangula amba: Lelo sianse i misokole senene myanda itala bupangi ne kufikila pa kushintulula’yo ne pa mfulo? Kilondololwa i mhm. Sianse ke myendelele bininge, inoko befundi ba sianse bavule bayukile amba kukidi bintu bivule byampikwa kuyukibwa, kadi padi kebikayukibwapo. Steven Weinberg mwifundi wa sianse mwine watambwile mpalo pa kwivwanija kwandi kwa bupangi, wanene amba: “Ketukevwanijapo nansha dimo bintu byonso ne pa mfulo.” Polofesele Martin Rees, Mwifundi wa Imbuo wa mu Beletanye, walembele amba: “Kudi bintu bivule bantu byokebakevwanijapo nansha dimo.” Bubine i buno amba, bintu bivule mu bupangi, kushilwila pa kaseke katyetyetyetye kutūla ne ku umbuo mukatampe wa diulu ne ntanda, kebyaivwanijibwe na sianse ya dyalelo. Tala bino bimfwa:
Befundi ba bioloji kebaivwanije senene mutaminanga tuseke twa būmi. Muswelo tuseke otudyanga bukomo, motulupwilanga bumeni bwa ngitu ne otwikele kwiabanya i bipangujo kebyalondolwelwe senene na sianse.
Bukomo bwa kipangila bukokela bintu panshi budi na lupusa potudi mu sekonde ne sekonde difuku dyonso. Kadi i kingelengele kikomenwe kwivwanija befundi ba fizike. Kebevwanijangapo ne pa mfulo muswelo buno bukomo bwa kipangila obukukokelanga panshi kitatyi kyotumbuka nansha muswelo obulamine kweji mu kipokolo kijokolokele ntanda.
Befundi ba diulu ne ntanda balañanga amba kintu kya bintu 95 pa katwa bya mu diulu ne ntanda kebimonwengapo nansha kukwatwa na bingidilwa bya sianse. I babanye bino bintu byampikwa kumweka mu bipindi bibidi, myanda yampikwa kumweka ne bukomo bwampikwa kumweka. Muswelo upangilwe bino bintu kewayukene.
Kudi bintu bikwabo byampikwa kuyukana bikambakanya befundi ba sianse. Mwanda waka kino i kya mvubu? Mufundi umo wa sianse mutumbe unena amba: “Bintu byoketuyukilepo i bingi kupita bintu byotuyukile. Mona’mba sianse ifwaninwe kukulengeja utendele ne usake kuyukila’ko bivule pa kyaba kya kwikala na ñeni mīpi.”
Nanshi shi wiipangulanga amba sianse i mipingakene Bible ne ikwashanga kukulupila mudi Leza, nankyo bandaula uno mwanda: Shi befundi batumbe ba sianse badi na bingidilwa bya bukomo bayukile’ko’tu bintu bityetye mu bupangi, le i kyendele’mo kupela bukidibukidi myanda ikomenwe kwivwanija sianse? Na dya ku mfulo kwa kishinte kisambila pa mānga ne kwendelela kwa bwifundi bwa imbuo, dibuku (Encyclopedia Britannica) dinena amba: “Mu bula bwa ino myaka yonso 4 000 ya bwifundi bwa imbuo, diulu ne ntanda kediyukenepo kutabuka na modyādi dimwenwa na bene Babiloni.”
Batumoni ba Yehova balēmekanga bwanapabo bwa muntu ne muntu bwa kukwata butyibi pa uno mwanda. Tuloñanga bukomo bwa kulonda bulombodi bwa mu Bible bwa amba: “Mutyima wenu unekena uyukane ku bantu bonso.” (Fidipai 4:5) Na uno mutyima, tukwita ubandaule muswelo sianse ne Bible obikwatañene ne mobiobela.
^ mus. 9 Bantu bamo bapelanga Bible pa mwanda wa mfundijo ya kala ne ya dyalelo ya bipwilo, pamo bwa kukulupila amba ntanda i kita’ko kya mu bupangi nansha amba Leza wāpangile ntanda mu mafuku asamba a mansá 24.


text:
Sena inga mwayanda kubala cibalo eeci mumwaambo wa %%?
Bbaibbele Lili a Intaneti | BBAIBBELE LYA BUSANDULUZI BWANYIKA MPYA
Sena inga mwayanda kubala cibalo eeci mumwaambo wa %%?
-
Cilongwe ca Davida a Jonatani (1-4)
-
Kuzunda kwa Davida kwapa Saulo kuba amunyono (5-9)
-
Saulo wasola kujaya Davida (10-19)
-
Davida wakwata Mikala mwana wa Saulo (20-30)
18 Lino Davida mbwaakamanina buyo kwaambaula a Saulo, Jonatani+ a Davida bakamvwana kapati, eelyo Jonatani wakatalika kumuyanda Davida mbubonya mbwaliyanda mwini.+
2 Kuzwa buzuba oobo, Saulo wakamubweza Davida alimwi tanaakamuzumizya kuti apiluke kuŋanda yabausyi.+
3 Jonatani a Davida bakapanga cizuminano,+ nkaambo Jonatani wakali kumuyanda Davida mbuli mbwaliyanda mwini.+
4 Jonatani wakasamununa jansi akupa Davida antoomwe azisani zyakwe zimbi, apanga lyakwe, buta alutambo lwamucibuno.
5 Lino Davida wakatalika kuunka kunkondo alimwi wakali kuzwidilila+ kufwumbwa Saulo nkwaakali kumutuma.+ Aboobo Saulo wakamubikka kulanganya basikalumamba, eelyo eeci cakabakkomanisya bantu boonse ababelesi ba Saulo.
6 Lino Davida abantu bamwi nobakali kupiluka kuzwa kukujaya ba Filisiti, bamakaintu bakali kuboola kuzwa muminzi yoonse ya Israyeli kuzoocinga Mwami Saulo kumwi kabaimba nyimbo+ akuzyana. Bakali kusekelela kabalizya nsakalala atunkobela.+
7 Mpoonya bamakaintu ibakali kusekelela bakali kwiimba kuti:
“Saulo wajaya bantu bali zyuulu,
Pele Davida wajaya makumi aazyuulu.”+
8 Lino Saulo wakanyema kapati alimwi lwiimbo oolu lwakamucima,+ nkaambo wakati: “Davida bamupa makumi aazyuulu, pele mebo bandipa zyuulu. Cilikke buyo casyaala, nkumupa bwami!”+
9 Kuzwa buzuba oobo, Saulo lyoonse tanaakacili kumulanga kabotu Davida.
10 Lino buzuba bwakatobela, ciindi Davida naakali kulizya kantimbwa+ mujanza lyakwe mbubonya mbuli lyoonse, muuya mubi wa Leza wakamunjila Saulo,+ aboobo wakatalika kucita zintu zigambya muŋanda. Saulo wakajisi sumo mujanza lyakwe,+
11 mpoonya wakafwusa sumo+ kaamba kuti: ‘Ndilamuyasilizya Davida kubwaanda!’ Pele Davida wakamutija ziindi zyobilo.
12 Eelyo Saulo wakamuyoowa Davida nkaambo Jehova wakali anguwe+ pele Saulo wakamusiya.+
13 Aboobo Saulo wakamugwisya kulinguwe akumubikka kuba silutwe wakwe wabantu bali zyuulu, eelyo Davida wakali kusololela mpi yabasikalumamba kunkondo.+
14 Lino Davida wakazumanana kuzwidilila+ muzintu zyoonse nzyaakali kucita alimwi Jehova wakali anguwe.+
15 Saulo naakabona kuti Davida wakali kuzwidilila kapati, wakatalika kumuyoowa.
16 Pele bana Israyeli boonse abana Juda bakali kumuyanda Davida nkaambo wakali kubasololela kunkondo.
17 Kumane Saulo wakati kuli Davida: “Ndilijisi mwanaangu mupati Merabu.+ Ndilakupa kuti abe mukaintu wako.+ Aboobo weelede kuzumanana kutondezya busicamba kulindime akulwana nkondo zya Jehova.”+ Pele mumoyo Saulo wakali kwaamba kuti: ‘Mebo tandikoomujaya pe. Ba Filisiti mbabatiimujaye.’+
18 Amvwe boobo Davida wakati kuli Saulo: “Ino mebo ndime ni, alimwi ino mukwasyi wangu aluzubo lwataata ncinzi mu Israyeli kuti mebo ndibe mukwe wamwami?”+
19 Lino nocakasika ciindi cakupa Merabu mwana wa Saulo kuli Davida, kwakajanika kuti wakalipedwe kale kuli Adrieli+ muna Meholati kuti abe mukaintu wakwe.
20 Lino Mikala+ imwana wa Saulo wakali kumuyanda Davida, eelyo bantu bakamwaambila Saulo makani aaya alimwi akamukkomanisya.
21 Aboobo Saulo wakati: “Ndilamupa kulinguwe kutegwa amubede kakole akuti janza lyaba Filisiti libe alinguwe.”+ Mpoonya Saulo wakaambila Davida ciindi cabili kuti: “Ulapanga cizuminano calukwatano andime sunu.”
22 Kuyungizya waawo Saulo wakalailila babelesi bakwe kuti: “Amubandike a Davida kumbali akumwaambila kuti, ‘Bona! Mwami wakukkomanina alimwi ababelesi bakwe boonse balakuyanda. Aboobo komukwata mwana wamwami.’”
23 Lino babelesi ba Saulo nibakamwaambila makani aaya Davida, Davida wakati: “Sena ncuuba-uba kulindinywe kukwata mwana wamwami kakuli mebo ndili muntu mucete alimwi uutajisi ampuwo?”+
24 Mpoonya babelesi ba Saulo bakamulwiida makani balaamba: “Ngaaya majwi ngaamba Davida.”
25 Amvwe boobo Saulo wakati: “Mboobu mbomweelede kumwaambila Davida, ‘Mwami tayandi mali aacikwati aali woonse pe,+ pele uyanda ndomo zyaba Filisiti zili 100 + kuti apilusizye basinkondonyina cibi.’” Nkaambo Saulo wakajisi muzeezo wakuti Davida ajaigwe aba Filisiti.
26 Aboobo babelesi bakwe bakamwaambila majwi aaya Davida alimwi Davida wakakkomana kuti akwate mwana wamwami.+ Kacitanasika ciindi cakutola ndomo,
27 Davida wakaunka abaalumi bakwe, eelyo bakajaya baalumi ba Filisiti bali 200, kumane Davida wakaboola kajisi ndomo zyabo akuzipa kazikkwene kumwami, kutegwa apange cizuminano calukwatano amwami. Aboobo Saulo wakamupa Mikala mwanaakwe kuti abe mukaintu wakwe.+
28 Mpoonya Saulo wakabona akuzyiba kuti Jehova uli a Davida+ akuti Mikala mwanaakwe wakali kumuyanda Davida.+
29 Eeci cakapa kuti Saulo aindile kumuyoowa Davida, eelyo Saulo wakaba sinkondonyina a Davida buumi bwakwe boonse.+
30 Basilutwe baba Filisiti bakali kuboola kuzoolwana nkondo, pele lyoonse baboola kukulwana nkondo, Davida wakali kuzwidilila kapati kwiinda babelesi boonse ba Saulo;+ aboobo zina lyakwe lyakaba aampuwo kapati.+
Amutumizyile bamwi
Amutumizyile bamwi
BBAIBBELE LYA BUSANDULUZI BWANYIKA MPYA
1 Samuele 18
Chitonga
Amubale Bbaibbele aa Intaneti
https://assetsnffrgf-a.akamaihd.net/assets/m/1001061103/univ/art/1001061103_univ_sqr_xl.jpg


text:
Baibolo ya pa Intaneti | BAIBOLO—AMALEMBO YA CALO CIPYA
Bushe kuti mwatemwa ukubelenga ici cipande mu %%?
Esaya 11:1-16
11 Kabili kukapuuka akamusambo+ ku cishiki ca kwa Yese;+ kabili mu mishila yakwe mukapuuka+ ululembelya.+2 Kabili umupashi wa kwa Yehova ukekala pali ena,+ umupashi wa mano+ kabili uwa kwiluka,+ umupashi wa kupanda amano kabili uwa maka,+ umupashi wa kwishiba+ kabili uwa kutiina Yehova;+3 kabili akalasekelela mu kutiina Yehova.+Ena takapingule ukulingana ne fyo amona fye, nangu ukukalipila ukulingana ne fyo aumfwa fye.+4 Lelo akapingula abalanda mu bulungami,+ no kufunda abafuuka ba pe sonde mu bololoke. Kabili akapuma isonde ku nkonto ya mu kanwa kakwe;+ kabili akepaila umubifi ku mupashi wa mu kanwa kakwe.+5 Kabili ubulungami bukaba e mushipi wa mu musana wakwe,+ ne cishinka cikaba umushipi wa mu musana wakwe.+6 No mumbulu ukekala inshita inono na kana ka mpaanga,+ kabili imbwili ikalaala pamo na kana ka mbushi, na kana ka ng’ombe no mwana wa nkalamo+ na kanama akaina fikekala pamo;+ kabili umwaice e ukalaficema.7 Kabili ing’ombe na bere fikaliila pamo; utwana twabo tukalaala pamo. Ne nkalamo ikalya icani nge ng’ombe.+8 Kabili umwana uonka akaangala pa bwendo bwa kwa ngoshe;+ no mwana wasumunwa akabika ukuboko kwakwe pa bwendo bwa nsoka ya busungu.9 Tafyakacite ububi+ nangu ubonaushi monse mu lupili lwandi ulwa mushilo;+ pantu isonde likesulamo ukwishiba Yehova filya amenshi yaisula muli bemba.+10 Nomba muli ubo bushiku,+ kukaba umushila wa kwa Yese+ uukeminina ukuba icishibilo ku bantu na bantu.+ Inko shikalukila kuli ena no kumwipusha,+ kabili icifulo cakwe apa kutuushisha cikaba icacindama.+11 Kabili muli ubo bushiku, Yehova na kabili akatambika ukuboko kwakwe, umuku wa bubili,+ pa kuti abuule abashalapo pa bantu bakwe abakashalapo ukufuma ku Asiria+ na ku Egupti+ na ku Patrose+ na ku Kushi+ na ku Elamu+ na ku Shinari+ na ku Hamati na ku fishi fya pali bemba.+12 Kabili akemisha inko icishibilo no kulonganika abapaswa ba kwa Israele;+ na basalangana aba kwa Yuda akabalonganya ukufuma ku mpela shine ishe sonde.+13 Kabili ubufuba bwa kwa Efraimu bukapwa,+ na balecusha Yuda bakaloba. Efraimu ena takomfwile Yuda ubufuba, nangu ni Yuda takacushe Efraimu.+14 Kabili bakapupukila pa mikunkuluko ya baPelishiti ku masamba;+ bakasampila pamo ifya bana ba ku Kabanga.+ Bakacimfya abena Edomu na bena Moabu,+ na bana ba kwa Amone bakaba abatekwa babo.+15 Kabili Yehova akalofya icinshoko ca bemba wa ku Egupti,+ no kusunsha ukuboko kwakwe pa Mumana+ ku mupu wakwe. Kabili akaupuma mu milonga ya uko cinelubali (7), kabili akalenga abantu ukwenda ne ndyato shabo.+16 Kabili kukaba umusebo+ ukufuma mu Asiria ku bashalapo+ mu bantu bakwe abakashalapo,+ nga filya kwali abashelepo kuli Israele mu bushiku afumine mu calo ca Egupti.


text:
Ino Malembe Aakuti 666 Aamba Nzi?
Bwiinguzi bwamu Bbaibbele
Kweelana abbuku lyamamanino mu Bbaibbele, 666 ninamba, naa zina lyamunyama uujisi mitwe iili ciloba ameja aali kkumi uuzwa mulwizi. (Ciyubunuzyo 13:1, 17, 18) Munyama ooyu wiiminina bweendelezi bwatwaambo twacisi bwanyika yoonse ibweendelezya “misyobo yoonse amikowa yoonse amyaambo yoonse amasi oonse.” (Ciyubunuzyo 13:7) Mumeso aa Leza, zina lyakuti 666 litondezya kuti bweendelezi bwatwaambo twacisi bwaalilwa. Munzila nzi?
Taali buyo malembe. Mazina Leza ngapa alaabupanduluzi. Mucikozyanyo Leza wakapa mwaalumi Abramu zina ilyaamba kuti “Taata Ulisumpukide,” alimwi alyakuti Abrahamu ilyaamba kuti “Usyi wamakamu; Usyi Wabanji.” (Matalikilo 17:5) Mbubwenya buyo, Leza wakapa munyama zina lyakuti 666 mukusola kupandulula bube mbwajisi munyama alimwi ancaiminina.
Namba yakuti 6 yaamba kutalondoka. Kanji-kanji mu Bbaibbele manamba alabelesyegwa kwiiminina zintu zimwi. Namba yakuti 7 iiminina kuzulila naa kulondoka. Mbwaanga namba yakuti 6 ilalezya akomwe ali 7, ilakonzya kwiiminina kutazulila naa ikuba akampenda mumeso aa Leza, alimwi ilakonzya kwaamba basinkondonyina Leza.
Ziindi zyotatwe ziiminina kukankaizya. Zimwi ziindi Bbaibbele lilakankaizya kaambo kwiinda mukukaamba ziindi zyotatwe. (Ciyubunuzyo 4:8; 8:
Caando camunyama
Bbaibbele lyaamba kuti bantu baba ‘acaando camunyama’ akaambo kakuti balamutobela ‘calukkomano,’ kusikila limwi bamukomba. (Ciyubunuzyo 13:
Ino mbuti caando camunyama mbocibikkwa ajanza lyalulyo naa ankumo yamuntu? (Ciyubunuzyo 13:16) Kujatikizya malailile ngaakapa bana Israyeli, Leza wakati: “Amwaange mbuli citondezyo amaanza aanu ambuli ciibalusyo akati kameso aanu.” (Deuteronomo 11:18) Eeci tiicakali kwaamba kuti bana Israyeli bakeelede kubikka citondezyo mumaanza aabo alimwi aankumo, pele cakali kwaamba kuti majwi aa Leza akali kuyoobagwasya mukucita zintu alimwi amukuyeeya. Mbubwenya buyo, muciindi cakubona kuti namba yakuti 666 ncaando cini-cini, caando camunyama eeci munzila yacikozyanyo ciiminina baabo ibazumizya naa kulekela bweendelezi bwatwaambo twacisi kuti kabweendelezya maumi aabo. Aabo bajisi caando camunyama baba basinkondonyina Leza.
^ munc. 8 Amubone alimwi bbuku lyakuti Nationalism in a Global Era, peeji 134; alimwi alyakuti Nationalism and the Mind: Essays on Modern Culture, peeji 94.


text:
CIPANDWA 12
How Can You Have a Happy Family Life?
Citemwiko, icili cikalamba pa kuya ni nsansa mu lupwa. Efeso 5:33
Kulingana na vino Leza akalonda, icupo ica yantu yaili, kuli kuti iya wenga nu muci wenga.
Umonsi uwatemwa umuci waya ni cikuuku kuli aliwe, kapya akauvwana na we.
Umuci alinzile ukuombela pamwi na iya.
Ana yafwile ukutontela avyazi yao.
Mwaya ni cikuuku nu ufumacumi, mutaya ankalwe kapya mutasangukilana. Kolose 3:5, 8-10
Izwi lyakwe Leza likati umonsi alinzile ukutemwa umuci ndi vino watemwa umwiili wakwe, kapya umuci nawe aye nu mucinzi kuli iya.
Umuntu ndi walaala na asi uwakwe, ala waluvyanya. Kupalika na ko kwene ukuluvyanya.
Izwi lyakwe Yeova likasambilizya indupwa vino zingaya ni nsansa.
Sambililini na Vyunze
ILYASI LISUMA LINO LEZA AKUTUNEENA!
Uzye Mungacita Uli Pakuti Muye ni Nsansa Umu Lupwa?
Yeova Leza wa luzango akalonda ukuti antu yaya ni nsansa umu lupwa. Lolini vino Baibo ikalanda ukuti iya, umuci, avyazi, na ana yalinzile ukucita.


text:
KITANGO 13
Nemekainga Bumi Bupe Bwitupa Lesa
1. Ñanyi witupele bumi?
YEHOBA “ye Lesa mumi.” (Yelemiya 10:10) Ye Mulenga wetu kabiji ye witupa bumi. Baibolo waamba’mba: “Yenu mwalengele bintu byonse kabiji na mambo a kyaswa muchima wenu, byaikeleko ne kulengwa.” (Lumwekesho 4:11) Yehoba ukeba’mba twikale na bumi. Kabiji bumi ke bupe bwanema bingi bwitupa Lesa.—Tangai Salamo 36:9.
2. Twafwainwa kuba byepi pa kuba’mba twikalenga bulongo?
2 Yehoba ye witupa bintu bitukwasha kwikala na bumi, nabiji mema ne kajo. (Byubilo 17:28) Kabiji ukeba’mba twikalenga bulongo. (Byubilo 14:15-17) Pa kuba’mba twikalenga bulongo, twafwainwa kulondelanga mizhilo ya Lesa.—Isaya 48:17, 18.
LESA BYO AMONA BUMI
3. Yehoba waubile byepi Kaina byo aipayile Abela?
3 Baibolo waamba’mba Yehoba wanemeka bingi bumi bwetu ne bwa bakwetu. Mwana wa ba Adama ne Evwa, aye Kaina kimye kyo amuzhingijile nkasanji Abela, Yehoba wamujimwineko Kaina amba afwomone bukaji. Bino Kaina walengulwile ne kuzhingila kya kuba “wamuvundumukijile nkasanji Abela ne kumwipaya.” (Ntendekelo 4:3-8) Yehoba wamukabishe Kaina mambo wayipaile nkasanji. (Ntendekelo 4:9-11) Bukaji ne lupato byatama bingi mambo bilengela muchima kukanama ne kuba bya bumbanzhi. Muntu uba bino kechi ukekala na bumi bwa myaka ne myaka ne. (Tangai 1 Yoano 3:15.) Twafwainwa kutemwa bantu bonse pa kuba’mba Yehoba etutalenga bulongo.—1 Yoano 3:11, 12.
4. Muzhilo umo Lesa ye apele bena Isalela witufunjishapo ka pa bumi?
4 Byo papichile myaka yavula, Yehoba wamwesheshe byo anemeka bumi mu Mizhilo Jikumi yo apele Mosesa. Muzhilo umo pa ino Mizhilo waambile’mba: “Kwipayañana ne.” (Mpitulukilo ya mu Mizhilo 5:17) Muntu waipaya mukwabo kya nshiji naye bafwainwe kumwipaya.
5. Lesa umona byepi kufumya jiimi?
5 Nanchi Lesa umona byepi kufumya jiimi? Bumi bwa mwana ukyangye kusemwa nabo bwanema bingi kwi Yehoba. Mu Mizhilo Yehoba yo apele bena Isalela, Yehoba waambile’mba umvwe muntu wasakula mwanamukazhi waimita kabiji mwana munda wafwa, muntu wauba byobyo bafwainwe kumwipaya. (Tangai Kulupuka 21:22, 23; Salamo 127:3) Kino kilumbulula’mba kufumya jimi kwatama bingi.—Monai Byambo byo Balumbulula, 28.
6, 7. Twafwainwa kuba byepi pa kuba’mba Yehoba etumonenga’mba twanemeka bumi?
6 Twafwainwa kuba byepi pa kuba’mba Yehoba etumonenga’mba twanemeka bumi bwetu ne bwa bakwetu? Kechi twafwainwa kubanga bintu byakonsha kubika bumi bwetu ne bwa bakwetu mu kizumba. Onkao mambo, kechi twafwainwa kupepanga jamba, nangwa fwanka nangwa kwingijisha michi ipendañana ne, mambo byakonsha kwitulengela kukolwa nangwa kwitwipayatu.
7 Lesa ye walengele mubiji ye tuji nanji ne bumi. Onkao mambo, twafwainwa kwikalanga byonka Lesa byo akeba. Twafwainwa kulamanga bulongo mibiji yetu. Inge ketubule kwiilama bulongo, Lesa kechi uketutalanga bulongo ne. (Loma 6:19; 12:1; 2 Kolinda 7:1) Inge kechi twanemeka bumi ne, kikatazha bingi kupopwela Yehoba witupa bumi ne kumutokesha kumuchima. Nangwa kya kuba kuleka byubilo byatama kechi kwapela ne, bino inge twibikako, Yehoba wakonsha kwitukwasha kuleka bino byubilo bimwesha’mba kechi twanemeka bumi ne.
8. Twafwainwa kuba byepi pa kuba’mba tubule kubika bumi bwetu ne bwa bakwetu mu kizumba?
8 Twafunda kuba’mba bumi bwanema bingi. Yehoba ukeba’mba tubulenga kubika bumi bwetu ne bwa bakwetu mu kizumba. Tuba bino inge ketwendeshe bulongo myotoka ne makinga nangwa tupulututu. Kabiji kechi tukaya makayo abika bumi mu kizumba nangwa atundaika bumbanzhi ne. (Salamo 11:5) Kabiji twafwainwa kumona kuba’mba pa nzubo petu twawamishapo bulongo kuchiina mapuso. Yehoba wakambizhe bena Isalela amba: “Umvwe washimika nzubo ya katataka, wafwainwa kuzhokoloshako ka lupango peulu ya musemi, pa kuba’mba ukabule kwikala na mambo a mashi umvwe muntu wapona kufuma peulu.”—Mpitulukilo ya mu Mizhilo 22:8.
9. Twafwainwa kumonanga byepi banyama?
9 Yehoba ukeba kuba’mba tunemekenga ne bumi bwa banyama. Lesa waswisha kwipaya banyama bakuja ne kulengako bya kuvwala nangwa kwibepaya kuchiina’mba bakepaya bantu. (Ntendekelo 3:21; 9:3; Kulupuka 21:28) Nangwa byonkabyo, kyatama bingi kwikala na muchima wakanama na banyama nangwa kwibepayatu kya nshiji.—Byambo bya Maana 12:10.
NEMEKAINGA BUMI MAMBO BWAZHILA
10. Twayuka byepi kuba’mba mashi bo bumi?
10 Mashi azhila bingi kwi Yehoba mambo bo bumi. Kaina byo aipayile nkasanji Abela, Yehoba wamwambijile’mba: “Mashi a nkasobe aji mu mushiji abena kunjijila.” (Ntendekelo 4:10) Mashi a kwa Abela aimenejilengako bumi bwanji, kabiji Yehoba wamukambwile Kaina byo aipayile Abela. Muyulo wa mu moba a Nowa byo apwile, Yehoba waambile jikwabo kuba’mba mashi emenako bumi. Yehoba waswishishe Nowa ne kisemi kyanji kuja nyama. Pano bino wibambijile amba: “Byumi byonse byenda bikekala ke kajo kenu. Byonkatu byo nemupele bijimwa, ne bino byonse nebipana kwi anweba.” Bino Yehoba wibakainye kuja mashi amba: “Nyama uji na bumi ko kuba’mba mashi, kechi mwafwainwa kumuja ne.”—Ntendekelo 1:29; 9:3, 4.
11. Lesa wakambizhe bena Isalela amba ka pa mashi?
11 Byo papichile myaka 800 kufuma kimye kyo bamukainye Nowa kuja mashi, Yehoba wakambizhe bena Isalela amba: “Umvwe mwina Isalela nangwa muntu wafuma ku kyalo kingi ye mwikala nanji waya na kusonsola kabiji wakwata nyama wa mungye nangwa kañonyi ka kuja, wafwainwa kusuumisha mashi ako ne kuzhiikapo maloba.” Kabiji waambile’mba: ‘Kechi mukaje mashi ne.’ (Bena Levi 17:13, 14) Yehoba wakebelenga bantu banji kumonanga mashi amba azhila. Bafwainwe kuja nyama kechi mashi ne. Inge baipaya nyama wa kuja, bafwainwe kwichila mashi anji panshi.
12. Bena Kilishitu bamona byepi mashi?
12 Byo papichile myaka yavula kufuma kimye kyafwile Yesu, batumwa ne bakulumpe mu kipwilo kya bena Kilishitu mu Yelusalema bapwijile pamo na kwisamba pa Mizhilo Lesa yo apele bena Isalela yafwainwe kulondelanga bena Kilishitu. (Tangai Byubilo 15:28, 29; 21:25.) Yehoba wibalengejile kuyuka kuba’mba wanemeka bingi mashi kabiji ne abo bafwainwe kwiamonanga’mba azhila. Bena Kilishitu batanshi kechi bajanga nangwa kutoma mashi nangwa kuja nyama yo babula kukingya ne. Kuba bino kwajingatu pamo na kupopwela bankishi nangwa kuba bulalelale. Kufumatu kyo kya kimye kufika ne lelo jino, bena Kilishitu bakine bakana kuja nangwa kutoma mashi. Mambo ka? Mambo ne lelo jino Yehoba ukeba’mba tumonenga mashi amba azhila.
13. Mambo ka bena Kilishitu o bakaina kwibabika mashi?
13 Nanchi kino kibena kulumbulula’mba bena Kilishitu bafwainwa kukananga kwibabika mashi nyi? Ee. Yehoba witukanya kuja nangwa kutoma mashi. Inge dokotala wimukanya kutoma maalwa, nanchi kijitu bulongo kwiasa nguya ya maalwa nyi? Ine! Mukambizho wa Lesa witukanya kuja nangwa kutoma mashi wavwangamo ne kukana kwitubika mashi.—Monai Byambo byo Balumbulula, 29.
14, 15. Mambo ka bena Kilishitu o bafwainwa kunemekela bumi ne kukokela Yehoba?
14 Pano mwakonsha kuba byepi inge dokotala wimwambila’mba musakufwa inge mukane kwimubika mashi? Muntu mwine wafwainwa kufuukulapo kukokela muzhilo wa Lesa waamba pa mashi nangwa ne. Bena Kilishitu banemeka bingi bumi bwibapa Lesa, kabiji baswa mashinda akwabo a kubukilwamo. Pano bino kechi tuswa kwitubika mashi ne.
15 Twibikako kulama bulongo butuntulu bwetu bwa mubiji mambo bumi bwanema bingi kwi Lesa. Pano bino, kechi tuswa kwitubika mashi ne. Mambo kyanema kukokela Yehoba kukila kubula kumukokela na mambotu a kukeba kwikala moba avula. Yesu waambile’mba: “Awa ukeba kupulusha bumi bwanji ukebwela, pakuba yense wela bumi bwanji na mambo a amiwa ukebutaana.” (Mateo 16:25) Tukokela Yehoba mambo twamutemwa. Aye ye wayuka bituwamina, twanemeka bumi kabiji twibumona’mba bwazhila byonka Yehoba byo ebumona.—Bahebelu 11:6.
16. Ki ka kilengela bapopweshi bakishinka kukokela Lesa?
16 Bapopweshi ba Lesa bakishinka bakookela muzhilo waamba pa mashi. Bakana kuja nangwa kutoma mashi, kabiji kechi baswa kwibabika mashi pa kubukwa ne. * Bino baswa kubukwa kwa kubula kwingijisha mashi pa kuba’mba bapulushe bumi bwabo. Bashiinwa kuba’mba Lesa mwine walengele bumi ne mashi wayuka bintu bibawamina. Nanchi ne anweba mwashiinwa kuba’mba Lesa ye wayuka bimuwamina nyi?
KWINGIJISHA MASHI YEHOBA KO ASWISHISHE
17. Ñanyi jishinda jimotu Yehoba jo aswishishe bena Isalela kwingijisha mashi?
17 Mu Mizhilo Lesa yo apele Mosesa, Yehoba waambijile bena Isalela amba: “Bumi bwa kintu kyumi buji mu mashi, kabiji amiwa neapana pa kya kusokelapo bitapisho kwikala a kufuchilako [nangwa’mba a kwingijisha pa kulomba kwimulekelako] mambo enu, mambo mashi o afuchilako mambo.” (Bena Levi 17:11) Umvwe bena Isalela balenga mambo, balombanga Yehoba kwibalekelako mambo kupichila mu kulambula nyama ne kwambila ñanga wa Lesa kwichila mashi a yeo nyama pa kya kusokelapo bitapisho ku nzubo ya Lesa. Jino jo jonkatu jishinda Yehoba jo aswishishe bena Isalela kwingijisha mashi.
18. Twamwenamo ka mu kitapisho kya kwa Yesu?
18 Yesu byo aishile pano pa ntanda, bumi bwanji bo apaine bwafumishepo milambo ya banyama, nangwa mashi o bapananga pa kuba’mba mambo etu alekelwe. (Mateo 20:28; Bahebelu 10:1) Bumi bwa kwa Yesu bwanemene bingi, mambo Yehoba byo amusangwile ne kumutwala mwiulu, Yehoba popo apele bantu luketekelo lwa bumi bwa myaka ne myaka.—Yoano 3:16; Bahebelu 9:11, 12; 1 Petelo 1:18, 19.
19. Twafwainwa kuba byepi pa kuba’mba ‘tubinge ku mashi a bantu bonse’?
19 Tumusanchila bingi Yehoba mambo witupa bumi! Kabiji tukebesha bingi kubuulako bantu kuba’mba inge baitabila mwi Yesu bakekala na bumi bwa myaka ne myaka. Twibikako kufunjisha bantu byo bafwainwa kuba pa kuba’mba bakekale na bumi bwa myaka ne myaka mambo twibatemwa. (Ezikyo 3:17-21) Tukamba byonka byaambile mutumwa Paulo amba: ‘Nabinga ku mashi a bantu bonse, mambo kechi nalekele kwimubuula kyaswa muchima wa Lesa ne.’ (Byubilo 20:26, 27) Onkao mambo, tumwesha’mba twanemeka bumi ne mashi inge ke tufunjishe bantu pe Yehoba ne byo anemeka bumi.
^ jifu. 16 Mashinda a kubukilwamo kwa kubula kwingijisha mashi aji jipa 77 kufika pa jipa 79 mu buku wa “Ikalai Monka mu Butemwe bwa Lesa,” wanemba Bakamonyi ba kwa Yehoba.


text:
ISAMBILILO 13
Finshi Tufwile Ukucita pa Kuti Lesa Atutemwe?
Mwilacita ifyabipa. 1 Abena Korinti 6:9, 10
Nga twalitemwa Yehova, tatwakalecita ifyo apata.
Yehova afwaya ukuti twilaiba, twilakolwa, nelyo ukubomfya imiti iikola.
Lesa alipata ukwipaya, ukuponya amafumo, kabili tafwaya abaume ukulaala na baume banabo nelyo abanakashi na banakashi banabo. Tafwaya ukuti tuleba abafunushi nelyo ukulalwa na banensu.
Tatufwile ukulapepa utulubi nelyo ukulaumfwana ne fibanda.
Ilyo icalo conse cikaba paradaise, takwakabe abantu abakalacita ifyabipa.
Mulecita ifisuma. Mateo 7:12
Pa kuti Lesa atutemwe, tufwile ukulamupashanya.
Langeni ukuti mwalitemwa abantu pa kuba ne cikuuku kuli bena e lyo na bukapekape.
Beni aba cishinka muli fyonse.
Muleba no luse kabili mule-elela.
Mule-ebako abantu pali Yehova ne fyo afwaya.—Esaya 43:10.


text:
BAKUBUSI BALABUZYA
Nkaambo Nzi Ncociyandika Kusyomeka?
Kaambo bantu bamwi ncobatasyomeki
Ncocigwasya kusyomeka
Nzyobaamba beenzinyoko
Kaambo bantu bamwi ncobatasyomeki
Munyika mazuba aano, kusyomeka kubonwa kuti takugwasyi. Bamwi mane inga baamba kuti:
‘Ikuti nditabeji kubazyali bangu, balandisubula.’
‘Ikuti nditabeji mumusunko ooyu, ndilafeela.’
‘Ikuti nditabbi cintu eeci, ndeelede kuyandaula mali kutegwa ndicijane.’
Bamwi balakonzya kwaamba kuti, ‘Ino ncinzi cilubide, tee bantu boonse tabasyomeki?’
Bwiinguzi kumubuzyo ooyu ngwakuti tabali boonse batasyomeki. Bantu banji
Mucikozyanyo, amubone zintu zibi zyakabacitikila bantu bakali kubeja aciindi cimwi.
“Ndakababeja bamaama kuti tiindakali kubandika amusankwa umwi. Bakalizyi buya kuti ndakali kubeja. Nindakabeja ciindi catatu kujatikizya makani aaya, bamaama bakanyema kapati. Ndakasubulwa kwansondo zyobilo, alimwi bakandikasya kubelesya fooni yangu naa kweebelela TV kwamwezi omwe. Kuzwa leelyo tandinabuzuba ndababeja bazyali bangu alimwi!”
—Anita.
Ncomweelede kuyeeya: Nkaambo nzi ncocikonzya kutola ciindi cilamfwu kuti banyina Anita batalike alimwi kumusyoma mwanaabo?
Bbaibbele lyaamba kuti: “Mbwaanga lino mwacileka kubeja, umwi aumwi wanu aambe zyamasimpe kumweenzinyina.”
“Ndakabacenga bazyali bangu kandiyeeya kuti ndacenjela pele bakandibuzya alimwi kuti ndiinduluke kwaamba cakacitikide. Ncondakaamba cakaliindene kapati ancondakaambide kumatalikilo. Kuti waamba masimpe kuzwa kumatalikilo, tokonzyi kuziluba nzyookaambide aciindi cimwi!”
—Anthony.
Ncomweelede kuyeeya: Ino Anthony wakeelede kucita buti kutegwa atajaniki mubukkale oobu bufwisya nsoni?
Bbaibbele lyaamba kuti: “Milomo yaamba zyakubeja ncisesemyo kuli Jehova, pele aabo bacita zintu cakusyomeka mbabamukonda.”
“Ndilijisi mweenzuma umwi uuyungizya twaambo tutako. Ndilamuyanda kapati alimwi inga tanditubikkili maano twaambo ntwaamba. Nokuba boobo cilakatazya kumusyoma cakumaninina.”
—Yvonne.
Ncomweelede kuyeeya: Mbuti kuyungizya twaambo tutako alimwi akutaamba masimpe mbokukonzya kumubisyila zina mweenzinyina wa Yvonne?
Bbaibbele lyaamba kuti: “Tuyanda kuti katusyomeka muzintu zyoonse.”
Ncocigwasya kusyomeka
Lino amubone bubotu mbomukonzya kujana akaambo kakusyomeka.
“Bakaintu bamwi ibakali kweenda ambele lyangu bakalosya mali. Ndakabaita akubapa mali aabo. Bakalumba kapati. Bakaamba kuti: ‘Wacita kabotu. Mbasyoonto bakonzya kucita boobu.’ Ndakakkomana akaambo kakulumbaizyigwa kucita ciluzi!”
—Vivian.
Ncomweelede kuyeeya: Nkaambo nzi bakaintu aaba ncobakagambwa akaambo kakusyomeka kuli boobu? Ino kusyomeka kwakamugwasya buti Vivian?
Bbaibbele lyaamba kuti: “Balikkomene aabo . . . bacita ziluleme ciindi coonse.”
“Mukwasyi wesu ubeleka mulimo wakusalazya masena, alimwi zimwi ziindi notupyaanga muofesi, tulajana makkoini ansi. Kuti caba boobo, tulaabikka makkoini atebulu lili afwaafwi. Mubelesi wakubusena bumwi wakanyema akaambo kakusyomeka kwesu. Wakaamba kuti, ‘Nkakkoini buyo!’ Pele cibotu ncakuti, lyoonse wakali kutusyoma.”
—Julia.
Ncomweelede kuyeeya: Ino kusyomeka kwa Julia inga kwagwasya buti ciindi nayandika pepa lipandulula mbwabede ciindi nayandaula mulimo umbi?
Bbaibbele lyaamba kuti: “Kosungwaala kulitondezya kuti uli muntu uutambulika kuli Leza, mubelesi uutakwe cintu cimuusya nsoni.”
“Ndakavwozyegwa mali aamawoola aakumulimo aali 80 muciindi camawoola aali 64. Nokuba kuti nocakabota kuumuna buyo, ndakaalilwa kucita oobo. Ndakamwaambila iwakali kulanganya mali aakkampani, aboobo wakalumba kapati. Kkampani eeyi ilivwubide kapati, pele tiindakali kuyanda kuyobola mali ngondakazyi kuti ngakubba.”
—Bethany.
Ncomweelede kuyeeya: Sena kubbida kkampani takuli kubba mbubwenya mbuli kubbida muntu?
Bbaibbele lyaamba kuti: “Muntu mumpelenge ncisesemyo kuli Jehova, pele balulami mbabajisi cilongwe ciyumu anguwe.”
Amwiiye Zinji
BAKUBUSI BALABUZYA
Ino Inga Mwacita Buti Kuti Mwasotoka Mulawo Waaŋanda?
Amwiiye mbomukonzya kutalekela bukkale bumwi kuti bwiindile kubija.
BAKUBUSI BALABUZYA
Ino Ncinzi Ncondikonzya Kucita Ikuti Ndalubizya?
Bantu boonse balalubizya, pele tabali boonse ibaiya kukulubizya kwabo.


text:
Mutu 18
Ngimba Ngulondiwa Ukwiyipa Kwa Kyala nu Kosiwa?
1. Ngimba mubaghile ukwinong’ona isyafiki apa mukumanyila ibuku ili?
UKUMANYILA ukufuma mu buku ili kubatulile ukubumanya ubwanaloli bwa m’Baibolo bwa kuyoba isi Kyala afingile isya bumi bwa bwila na bwila, muno abafwe bayilile kangi nisya kusyuka ku bufwe. (Ndumbilili 9:5; Luka 23:43; Yohani 5:28, 29; Ubusetuli 21:3, 4) Lumo mwandile ukufika pangomano isya Baketi ba Yehova kangi lumo mwandile ukuketa ukuti abene bikwiputa mbwanaloli. (Yohani 13:35) Lumo lino mukwipilika ukuti ubumanyani bwinu na Yehova bwandile ukuya bwamaka, lumo kangi mukulonda ukwanda ukumbombela. Mubaghile ukwilalusya ukuti, ‘Ngimba lino mbombe isyafiki ukuti nande ukubomba ubwighane bwa Kyala?’
2. Nongwa yafiki Unnyambala wa ku Etiopia alondagha ukosiwa?
2 Ili lyo lilalusyo limo ili ali nalyo umundu yumo wa ku Etiopia. Bo akabalilo kakindilepo panandi itolo ukufuma apa Yesu asyusiwe, Untumiwa Filipu afumwisye ku nnyambala uyu. Umwene alintulile ukumanya ukuti Yesu yo Mesiya. Unnyambala uyu ahobwike fiyo ni findu ifi amanyile kangi ayobile atile: ‘Keta! Amisi ghalipo apa, fiki fikunganisyagha ukosiwa?’—Imbombo Sya Batumiwa 8:26-36.
3. (a) Ngimba Yesu abapele ululaghilo luliku abafundiwa bake? (b) Ngimba umundu ikulondiwa ukuti osiweghe bulebule?
3 IBaibolo likuyoba ukuti linga umundu ikulonda ukumbombela Yehova, ikulondiwa ukosiwa. Yesu ayobile ku bafundiwa bake atile: ‘Mukabapeleghe abandu ba fikolo fyosa, ukuti baye bafundiwa, mukabokesyeghe.’ (Matai 28:19) Yesu anangisye ikifwanikisyo ikinunu pa fundo iyi panongwa yakuti umwene alyosiwe. Apa akosiwagha, ayubikiwe m’misi. Yesu akalyosiwe untu wene muno bakubombela abingi. (Matai 3:16) Amasiku agha Unkristu linga ikosiwa, ikulondiwa ukuyubikiwa umbili ghosa m’misi.
4. Ngimba ukosiwa kukunangisya ifiki?
4 Linga mosiwe mukunangisya ku bangi ukuti mukulonda naloli ukuti muye pa bumanyani na Kyala kangi mukulonda ukumbombela. (Salimo 40:7, 8) Loli lumo mubaghile ukwilalusya ukuti, ‘Ngimba mbombe isyafiki ukuti nosiwe?’
UKUMANYILA NUKUYA NULWITIKO
5. (a) Ngimba mukulondiwa ukubomba isyafiki bo mukali ukosiwa? (b) Nongwa yafiki ukubungana pampene kwakulondiwa fiyo?
5 Bo mukali ukosiwa, mukulondiwa ukuti mumanye Yehova na Yesu. Mwalyandile ukubomba isi pakabalilo aka mwamanyilagha iBaibolo. (Belenga Yohani 17:3.) Loli isi sikaya syakufwana. IBaibolo likuyoba ukuti ‘tufikengepo pabumanyi’ bwa Yehova. (Bakolosi 1:9) Linga mukubuka kungomano isya Baketi ba Yehova kukuya pakubatula ukuti mumanye kanunu Yehova. Yo nongwa yake mukulondiwa ukwisa pangomano isi akabalilo kosa.—Bahiburi 10:24, 25.
6. Ngimba mukulondiwa ukumanya ifundo syosa isya m’Baibolo ukuti mosiwe? Lingania.
6 Yehova, atikulonda ukuti mumanye tasi fyosa ifya m’Baibolo bo mukali ukosiwa. Umwene akalindilile ukuti unnyambala wa ku Etiopia amanye fyosa ukuti osiwe. (Imbombo sya Batumiwa 8:30, 31) Tukwisa pakukindilila ukumanyila isya Kyala bwila na bwila. (Undumbilili 3:11) Loli, ukuti mosiwe mukulondiwa ukumanya ifimanyisyo ifinywamu ifya m’Baibolo nukwanda ukubomba isi mukumanyila.—Bahiburi 5:12.
7. Ngimba ukumanyila iBaibolo kubatulile bulebule?
7 IBaibolo likuyoba ukuti: ‘Loli nayumo akamanya ukunhobosya Kyala linga akaya nulwitiko.’ (Bahiburi 11:6) Mukulondiwa ukuya nulwitiko bo mukali ukosiwa. IBaibolo likutubula isya bandu bamo aba nkaya ka Korinti ukuti bapilike isi abafundiwa ba Yesu bamanyisyagha, bo bapilike, balinkwitika nukosiwa.’ (Imbombo Sya Batumiwa 18:8) Ukufwana na bandu aba, ukumanyila iBaibolo uku mukumanyila lino kubatulile ukuti muye nulusubilo mwa Kyala ku isi afingile kangi nukuti musubileghe ikyabupe iki Yehova atupele ikya Yesu ukuti twabuliwe ku butulanongwa na ku nifwa.—Yoswa 23:14; Imbombo Sya Batumiwa 4:12; 2 Timoti 3:16, 17.
MUBABULEGHE ABANGI ISI MUKUMANYILA M’BAIBOLO
8. Ngimba fyo filiku ifi fibaghile ukubapangisya ukuti mubabulengepo abangi ifi mukumanyila?
8 Linga mukukindilila ukumanyila iBaibolo nukuketa muno likubatulila pabumi bwinu, ulwitiko lwinu lukuya lwamaka. Mukuya pakwanda ukubabulako abangi isi mukumanyila. (Yeremiya 20:9; 2 Bakorinti 4:13) Loli, ngimba bo baliku aba mukulondiwa ukwanda ukubabulako isi mukumanyila?
9, 10. (a) Ngimba bo baliku aba mukulondiwa ukwanda ukubabulako isi mukumanyila? (b) Ngimba mukulondiwa ukubomba isyafiki linga mukulonda ukwanda ukufumusya pampene ni kipanga?
9 Lumo mubaghile ukubabulako abakamu binu, abininu, abapalamani binu na bandu aba mukubomba nabo imbombo. Kununu ukubomba isi, loli mukulondiwa ukubabula mwalughano na mwalughindiko. Linga akabalilo kakindilepo mubaghile ukwanda ukufumusya pampene ni kipanga. Linga mukulonda ukwanda ukufumusya ni kipanga, mubaghile ukumbula Unketi uyu mukumanyila nawe iBaibolo ukuti mukulonda ukwanda ukufumusya pampene ni kipanga. Linga uyu mukumanyila nawe aketile ukuti mukukonga ifundo isya m’Baibolo, ikuya pakutendekesya ukuti mwaghane na bakulumba babili ba nkipanga kyinu.
10 Ngimba findu fiki fikubombiwa linga mwaghene na bakulumba? Mukuya pakuyobesania nabo kangi bikuya pakuketa linga mukupilikisya nukusubila ifimanyilo ifinywamu ifya m’Baibolo, linga mukukonga isi iBaibolo likuyoba kangi linga mukulonda naloli ukuya yumo wa Baketi ba Yehova. Mukumbuke ukuti abakulumba bikubapasikisya abandu bosa mu kipanga ukongelelapo nanuwe, po muleke ukutila ukuyoba nabo linga pakulondiwa. (Imbombo Sya Batumiwa 20:28; 1 Peteri 5:2, 3) Linga abakulumba baghene nanuwe, bisa pakukubula linga witikisiwe ukwanda ukufumusya pampene ni kipanga pamo hayi.
11. Nongwa yafiki kwakulondiwa fiyo ukuchenja akayilo kinu bo mukali ukwanda ukufumusya pampene ni kipanga?
11 Abakulumba babaghile ukukubula linga pali ifindu fimo ifi kulondiwa ukuchenja bo ukali ukwanda ukufumusya pampene ni kipanga. Nongwa yafiki ukuchenja kwakulondiwa? Kwakulondiwa fiyo panongwa yakuti linga tukufumusya tukumwimila Yehova, yo nongwa akayilo kitu kakulondiwa ukuya kanunu ukuti kapangisyeghe abandu ukungindika Yehova.—1 Bakorinti 6:9, 10; Bagalatiya 5:19-21.
MULEKE IMBIBI NUKWANDA UKUBOMBA UBWIGHANE BWA KYALA
12. Nongwa yafiki umundu aliwesa ikulondiwa ukupinduka?
12 Filipo ifindu ifingi ifi mukulondiwa ukubomba bo mukali ukosiwa. Untumiwa Peteri atile: ‘Amupindukeghe lelo mughomokeghe, po imbibi syinu sisakomoliwagha.’ (Imbombo Sya Batumiwa 3:19) Ngimba ukupinduka kukusanusya ifiki? Kukusanusya ukwipilika ikitima pa mbibi syosa isi tubombile. Tufwanikisye, ukuti pabwandilo mwali nu bumi ubwamalaya, ko kuti mukulondiwa ukupinduka. Pope nalinga akabalilo kosa mwaghelaghelagha ukubomba ifindu kanunu, pope mukulondiwa ukupinduka nongwa yakuti twesa tuli batulanongwa kangi tukulondiwa ukuti Kyala atuhobokeleghe.—Baroma 3:23; 5:12.
13. Ngimba “ukupinduka” kusanusya ifiki?
13 Ngimba kwipilika ikitima na isi tubombile kufwene ukuti tuhobokeliwe? Hayi. Peteri atile tukulondiwa ‘ukughomoka.’ Isi sikusanusya ukuti mukulondiwa ukukana utuyilo tosa utubibi utu mwabombagha pabwandilo nukwanda ukubomba inunu. Ukuti tupilikisye kanunu ifundo iyi, tufwanikisye ukuti mukubuka ku malo ghamo amahesya agha mukabukamo. Bo mukwenda, mukwagha ukuti musobile injila. Ngimba mubaghile ukubomba isyafiki? Tukusubila ukuti mubaghile ukwima tasi, ukughomoka nukwanda ukwingilila ku njila iyi yikubalongolela kuno mukulonda. Ukufwana na isi mumanyile m’Baibolo, sibaghile ukubatula ukumanya ukuti tulipo utuyilo tumo utu mukulondiwa ukuchenja pa bumi bwinu. Linga mo siyilile ‘mughomoke,’ mwanakalinga nukwanda ukubomba ifindu ifinunu.
MUKULONDIWA UKWIYIPA KWA KYALA
14. Ngimba mubaghile ukwiyipa bulebule kwa Kyala?
14 Ifingi ifi mukulondiwa ukubomba bo mukali ukosiwa ko kwiyipa kwa Yehova. Mubaghile ukwiyipa kwa Yehova ukwendela mulwiputo ukuti mukuya pakumwiputagha kangi nukuti ubwighane bwake bo bukuya pakuya pabwandilo pa bumi bwinu.—Ukukumbusya Indaghilo 6:15.
15, 16. Ngimba fiki fibaghile ukupangisya umundu ukuti iyipe kwa Kyala?
15 Ukufinga ukuti mukuya pakumbombela Yehova mwene kufwene itolo nu kufinga ukuti mwisakwikala nu mundu uyu munganile ubumi bwinu bosa. Tufwanikisye ukuti unnyambala asongile unkikulu. Linga andile ukuketa utuyilo utununu twa nkikulu, ikwanda ukungana fiyo kangi pabumalilo ikulonda ukumwegha. Nalinga ukwegha kukupangisya umundu ukuya nu budindo ubunywamu, loli ulughano lo lukupangisya ukuti amweghe.
16 Linga mwandile ukum’manya Yehova, po mukwanda ukungana fiyo nukubomba sili syosa isi mubaghile ukufwanisya ukuti mumbombeleghe. Ukubomba isi kubaghile ukubakasya ukuti mwiyipe kwa Yehova ukwendela mulwiputo ukuti mwisakumbombelagha. IBaibolo likuyoba ukuti aliwesa uyu ikulonda ukunkonga Yesu ‘ikaneghe itolo.’ (Marko 8:34) Ngimba isi sikusanusya isyafiki? Sikusanusya ukuti muketeghe ukumpilikila Yehova ukuya kwakulondiwa fiyo pa bumi bwinu. Muketeghe ukuti isi Yehova ikulonda ukuti mubombeghe syo sikulondiwa fiyo ukukinda isi umwe mukulonda pa bumi bwinu.—Belenga 1 Peteri 4:2.
MUTIKULONDIWA UKUTILA
17. Nongwa yafiki abandu bamo batikwiyipa kwa Yehova?
17 Abandu bamo batikulonda ukwiyipa kwa Yehova panongwa yakuti abene bikwinong’ona ukuti bakabaghila ukufwanisya isi bafingile isyakuti bisakumbombelagha. Abene batikulonda ukunkalalisya Yehova, kangi bikwinong’ona ukuti linga batikwiyipa kokuti Yehova akabaghila ukubalonga pa findu ifi bikubomba.
18. Ngimba fiki fibaghile ukubatula ukuti mungatilagha ukuti lumo mubaghile ukunkalalisya Yehova?
18 Linga munganile naloli Yehova mukabaghila ukutila ukuti mukuya pakubomba ifindu ifi Yehova abaghile ukukalala nafyo. Ulughano lwinu kwa Yehova, lukuya pakubapangisya ukubomba syosa isi mufingile kumyake. (Undumbilili 5:4; Bakolosi 1:10) Mukabaghila ukuketa ukuti ukubomba ubwighane bwa Yehova kupalapala. Untumiwa Yohani atile: ‘Namanga ukungana Kyala, ko uku linga tusikongile indaghilo syake; isyene indaghilo syake syo sikaya sito.’—1 Yohani 5:3.
19. Nongwa yafiki mutikulondiwa ukutila ukwiyipa kwa Yehova?
19 Mutikulondiwa ukuya bagholofu ukuti mwiyipe kwa Yehova. Umwene atikulonda ukuti tubombeghe ifindu ifi tukabaghila ukufwanisya. (Salimo 103:14) Yehova ikuya pakubatula ukuti mubombeghe inunu. (Yesaya 41:10) Unsubileghe Yehova nindumbula yako yosa, kangi ‘po umwene isakuyigholosya injila yako.’—Isya Mbupingamu 3:5, 6.
MUKULONDIWA UKWITIKISYA PABWELU UKUTI MUPOKIWE
20. Panyuma pa kwiyipa kwa Yehova, ngimba mukulondiwa ukubomba isyafiki?
20 Ngimba mukwinong’ona ukuti mukulondiwa ukwiyipa kwa Yehova? Linga mwiyipile kale kwa Yehova, ko kuti mwitendekisye ukubomba ikindu kimo. Mukulondiwa ukosiwa.
21, 22. Ngimba mubaghile ukunangisya bulebule pabwelu ukuti muli nulwitiko?
21 Mukulondiwa ukumumanyisya unkulumba uyu ikuketesya imbombo isya bakulumba nkipanga kyinu ukuti mukulonda ukosiwa. Umwene isakutendekesya ukuti abakulumba bamo basaghomokelemo nanuwe ifimanyilo ifinywamu ifya m’Baibolo. Linga bitikisye ukuti mubaghile ukosiwa, bisakubamanyisya ukuti mubaghile ukosiwa pa lukomano lwadela pamo ulukomano lwa kighaba lwa Baketi ba Yehova. Pa lukomano ulu, pisakuyobiwa inkhani iyi yikuyoba isi ukosiwa kukusanusya. Uyu ikuyoba inkhani iyi, isapakubalalusya abandu aba bikuya pakosiwa ukuti bamule amalalusyo mabili. Pa kabalilo aka mukwamula amalalusyo agha, ko kuti ‘mukuyoba pabwelu’ isya lwitiko lwinu.—Baroma 10:10.
22 Pabumalilo pa nkhani iyi mukuya pakosiwa. Bakuya pakubayubika umbili ghosa m’misi. Ukosiwa kwinu kukuya pakunangisya ku bandu ukuti mwiyipile kwa Yehova kangi nosi muli Muketi wa Yehova.
NGIMBA UKOSIWA KUKUSANUSYA IFIKI?
23. Ngimba ukosiwa ‘mungamu ya Wise, niya Mwana, niya mbepo mwikemo’ kukusanusya isyafiki?
23 Yesu ayobile kubafundiwa bake ukuti mukabokesyeghe ‘mungamu ya Wise, niya Mwana, niya mbepo mwikemo.’(Belenga Matai 28:19.) Ngimba isi sikusanusya isyafiki? Sikusanusya ukuti uyu osiwe amenye ubulaghili ubu Yehova ali nabo kangi ubudindo bwa Yesu pakufwanisya isi Kyala ikulonda. Sikusanusya kangi ukuti musimenye ukuti Kyala ikubombela imbombo mbepo mwikemo ukufwanisya ubwighane bwake.—Salimo 83:18; Matai 28:18; Bagalatiya 5:22, 23; 2 Peteri 1:21.
24, 25. (a) Ngimba ukosiwa kukwimila ifiki? (b) Ngimba tukuya pakumanyila isyafiki m’mutu wa bumalilo?
24 Ngimba ukosiwa kukwimila ifiki? Linga umundu ayubikiwe m’misi sikunangisya ukuti afwile, pamo ukuti alekile imbombo syake ingulu. Linga mufyukile m’misi ko kuti mwandile ubumi ubupya ubwa kubomba ubwighane bwa Kyala. Sikunangisya ukuti akabalilo aka mosiwe mwandile ukumbombela Yehova. Mukumbukeghe ukuti ukwiyipa kwinu kukaya kwa ku bandu, ikibughatila pamo kumbombo yimo. Loli mwiyipeghe kwa Yehova.
25 Ukwiyipa kwinu kukubatula ukuti ubumanyani bwinu na Yehova buye bunywamu. (Salimo 25:14) Isi sitikusanusya ukuti umundu abaghile ukupona panongwa yakuti osiwe. Untumiwa Pauli alembile atile: ‘mwiyuleghe ukubukaba ubupokiwa bwinu nulutende nukutetema.’ (Bafilipi 2:12) Ukosiwa bo bwandilo itolo bwakupokiwa. Loli, ngimba mubaghile ukuseghelela bulebule kwa Yehova? Umutu wabumalilo wa buku ili ghukuya pakwamula ilalusyo ili.


text:
Inga Nikupeyo Nkotwela Kucana Kukumbula Kumipusho Yashupa Maningi Mubuyumi?
Sena niku . . .
sayansi?
bantu?
Baibolo?
MUNTU NAUMO MU BAIBOLO WALAAMBILA LESA ETI
“Nyamfweni kunyumfwishisha . . . Liswi lyenu nicancine-ncine.”—Masalimo 119:144, 160.
Baibolo ilakumbulunga mipusho yamamilyoni abantu.
Sena inga muyanda kuba umo wabantu abo?
Webusaiti ya jw.org inga imunyamfwa.
Inga MUBELENGA pa Intaneti
Kukumbula mipusho ya mu Baibolo
Lunyamfwo kumabanja
Inga MWEBELA mavidyo alaambanga pankani sha mu Baibolo
Biiyo nenyimbo shabana
Kufunda bacitwanike
Makani alaambanga shakushomeka kwabantu ba Lesa bamasuba ano
Inga MUKOPOLOLA mabuku pa Intaneti
NI IPEYO PA MIPUSHO IYI IKUTE KUMUSHUPA MANINGI?
Inga pindu ya buyumi nicani?
Sena inga tupa Lesa mulandu pakupenga kwetu?
Inga nicani cikute kwinshika muntu afwa?
Inga mucana kukumbula kwa mu Baibolo pa mipusho iyi pa webusaiti ya jw.org.
(Tyankani pa MABUKU > MABUKU NEMABULOSHUWA)


text:
NKALULO 9
IParadaisi ka ize lili?
Bukabo bwina hanu hansi bu tondeza kuti Mubuso we iLeza wina ha fwihi ni ku hinda muhato. Luka 21:10, 11; 2 Timotea 3:1-5
IBibele iba polofiti zintu zingi zi pangahala sunu. Iwamba kuti bantu ka ba sake ahulu masheleñi, ba sa zuwi bashemi ba bo, bena bukali ni ba saka ahulu minyaka.
Ka kube ni inzikinyeho, inkondo, ku tayela kwa zilyo ni matuku mangi akukila. Izi zintu zi kwete ku pangahala sunu.
Hape, Jesu aba wambi kuti indaba indotu ya Mubuso ka yi kutazwe mu cisi coonse. —Mateu 24:14.
Mubuso ka uzwise bubilala boonse. 2 Pitrosi 3:13
Jehova wina ha fwihi ni ku sinya babilala.
Satani ni madimona akwe ka ba hewe inkoto.
Ba tekeleza kwe iLeza mu ba hale mu cisi ci hya ci shiyeme, mu sete ni kube ni ku likalilwa, mwe co cisi bantu mu ba be ku li saka ni ku li sepa.


text:
BANYIKE BEPUZHA’MBA
Mambo ka a kubula kulondela bintu byuba bantu byo bamwesha pa televizhonyi, mu mapepala a byambo ne pa intaneti?
—lubaji 1: kya bansongwakazhi
Nanchi bintu byuba bantu byo bamwesha pa televizhonyi, mu mapepala a byambo ne pa intaneti byo bi ka?
Monai bino byambo, kabiji mukumbule ne mepuzho aji panshi.
Ñanyi byambo biji peulupo bibena kulumbulula byuba bansongwakazhi bo mumona mu mafilimu, pa televizhonyi ne mu magazini?
Ñanyi byambo byo mukeba kuba’mba bemulumbulwilemo byo muji?
Mukumbu wenu wa bwipuzho butanshi wafuma mu lubaji 1, kabiji mukumbu wenu wa bwipuzho bwa bubiji wafuma mu lubaji 2. Umvwe byo ibyo, kibena kulumbulula’mba mubena kukeba kwikala nsongwakazhi wawama kukila nsongwakazhi ye bamwesha mu mafilimu, pa televizhonyi, kabiji yukai’mba kechi yenu bonka ne! Monai ene mambo o kyaikela bino.
“Mafilimu javula amwesha bansongwakazhi kwikala bansatuki kabiji baji na byubilo byatama. Bino bintu bilengela bansongwakazhi kumweka kubula kwikala ba kishinka kabiji babula kuta muchima bakwabo byo bebamona, kabiji boba bintu bya kusekesha bantu.”
—Erin.
“Bansongwakazhi bo bamwesha mu mafilimu ne pa televizhonyi boba bintu kuba’mba bantu bebatote kabiji batatu muchima ku byo bamweka, mvwajilo, kuya nkuwa ne kuba’mba bansongwalume bebakomoke.”
—Natalie.
“Bansongwakazhi batemwa bya ‘kukayakaya’ bavula bitomi, balaala na bansongwalume ne kusatukila bansemi babo. Bansongwakazhi bo babula kumwesha na kuba bino byubilo, bebambila’mba batemwa bya bupopweshi nangwa’mba betota.”
—Maria.
Ishikishai anweba bene amba: ‘Nanchi mvwajilo yami, bintu byo nguba, bimwesha byo nji nangwa abya mbena kusombolola bantu bo mmona pa televizhonyi ne mu mafilimu nyi?’
Kintu kyo mwafwainwa kuyuka
Bantu bavula balanguluka’mba babena kuba bintu byo bakeba abo bene, pano bino, byo boba bimwesha’mba babena kusombolola bantu bo batamba pa televizhonyi. Nsongwakazhi wa jizhina ja Karen waamba’mba, “bino byo byubilo byo mmona mu nkasami. Aye wibepekezha nobe bino bintu kechi wibitemwa ne, pano bino byo avwala bimwesha’mba watemwa bansongwalume. Uno nkasami wajimuka bingi, bino amiwa nayuka namba kuji bintu bikwabo byo atemwa, bintu byo oba bimweshatu patoka’mba ukeba kwikala byonka biji ‘bansongwakazhi bakwabo.’ Aye ukijitu na myaka 12!”
Baibolo waamba’mba: “Kilekai kulondela bintu bya buno bwikalo.”
—Loma 12:2.
Bintu byuba bantu byo bamwesha pa televizhonyi, mu mapepala a byambo ne pa intaneti kechi bimwesha bansongwakazhi bonse byo baji ne. Nsongwakazhi wa jizhina ja Alexis uji na myaka ya kusemwa 15 waamba’mba: “Bansongwakazhi bebamwesha pa televizhonyi amba betemwatu abo bene, boba bintu kwa kubula maana, boba bintu bya bwanyike, pano bino amiwa nayuka namba atweba bavula twapusanako na byo boba. Tuji na bintu bikwabo byo tukeba kuba mu bwikalo bwetu, kechi tulangulukatu pa bansongwalume bamo balamba ne.”
Baibolo waamba’mba: “Bantu bakoma . . . baji na milangwe yo bafunjisha kuyuka kyawama ne kyatama na mambo a kwiingijisha.”
Bintu byuba bantu byo bamwesha pa televizhonyi, mu mapepala a byambo ne pa intaneti bitundaika boba busulu kechi kukwasha banyike ne. Makampanyi akatampe, banemba bya kunembanemba, balenga bintu bya katataka, basendwe ba bya kulengalenga ne balenga bya kisangajimbwe, bengijisha bintu bya kongwelamo banyike saka bakyangye kukoma pa kuba’mba bamwenengamo mali ne kutwajilamo busulu bwabo palutwe. Buku umo utelwa’mba 12 Going on 29 waamba’mba, “Bantu batentemesha bya busulu bamba’mba banyike babula bivwalo bya katataka, babula kuvwala bya kwikobaika kobaika, babula kuyuka bya kwipyola kabiji babula biñambañamba kechi bakatumbalala ne. Banyike bebongola bingi kukeba kupota bintu bya katataka byo batentemesha ku basulu kimye kyonse saka bakyangye ne kuyuka’mba byo babena kuba bikebatwala mungi.”
Baibolo waamba’mba: “Bintu byonse biji pano pa ntanda—bya kusakasaka bya mubiji ne bintu bisakasaka meso ne muntu kwimwesha na bintu byo aji nabyo mu bwikalo—kechi bifuma kwi Tata ne, pakuba bifuma pano pa ntanda.”
—1 John 2: 16.
Bya kulangulukapo: Bañanyi bamwenamo bintu byawama inge ke mulanguluketu pa bantu balenga bya kulengalenga bya katataka bijiko lelo jino? Nanchi bañanyi bamwenamo mali inge kya kuba mwapota foni wa katataka kuba’mba bakwenu bemutote? Nanchi basulu bakeba kwimukwasha nyi, inyi bakebatu kumwenamo bintu abo bene?
Bintu byo mwakonsha kuba
Ishikishainga pa bintu byuba bantu byo bamwesha pa televizhonyi, mu mapepala a byambo ne pa intaneti inge byawama nangwa ne. Umvwe mwakoma, mukekala na maana a kuyuka bintu byafwainwa kechi bintu byo mumonatu na meso ne. Patanshi ingijishainga milangwe kuba’mba muyuke inge byo mutamba nangwa kutanga byakonsha kwimukwasha kuba bintu byawama nangwa byatama. Nsongwakazhi wa jizhina ja Alana uji na myaka ya kusemwa 14 waamba’mba, “Pa televizhonyi bamweshapo bansongwakazhi bepyola ku meso kukilatu ne byo bavwala. Kabiji bansongwakazhi bavula kechi bayuka’mba byo bavwala nangwa kwipyola ku meso bibalengela kubula kumweka bulongo ne, kuba bino kwibamweshatu’mba paji kintu kyo babena kukeba.”
Langulukainga pa bintu byo mukeba kuba byakonsha kwimukwasha kwikala muntu wawama. Langulukai pa byubilo bimo byo twisambapo ku ntendekelo ya kino kibaba, ko kuba’mba byubilo byo mukeba kuba’mba bantu bemuyukilengako byo muji. Umvwe paji po mwamona’mba kechi mubena kuba bulongo ne, ingijilaipo. Baibolo waamba’mba: ‘Vwalai bumuntu bupya, bubena kulengwa ke bupya kupichila mu kuyukisha bintu bulongo mwayila kipasha kya yewa wibulengele,’ ko kuba’mba kechi mwayila bintu byo batentemesha basulu ne.
—Kolose 3: 10.
Ubainga bintu byuba bantu baji na byubilo byawama. Bantu bamo bo mwakonsha kufunjilako bintu byawama bakonsha kwikala ba mu kisemi kyenu, nabiji bainenu, nangwa bashenu nkazhi. Bakwabo bo mwakonsha kufunjilako ke bakwenu banabakazhi bakoma mu maana nangwa balunda nenu. Bakamonyi ba kwa Yehoba bafunjilako bingi ku banabakazhi bavula baji na byubilo byawama mu kipwilo kya bena Kilishitu.
—Titusa 2: 3-5.
Byo mwakonsha kuba: Ingijishainga buku wa kuba’mba Londelainga Lwitabilo Lwabo pa kuba’mba mufunjileko ku banabakazhi bajinga na byubilo byawama bo banemba mu Baibolo nabiji Luta, Hana, Abigaila, Eshita, Maliya ne Mata. Bakamonyi ba kwa Yehoba bo banemba uno buku kabiji uji ne pa keyala wetu wa www.jw.org.


text:
MUTWE WA PA NKUPIKO | BYA KUBA NA BIJIKILA
Bya Kuba na Makatazho a mu Kisemi
Janet waamba’mba: “Aku batata bafwatu, bamwatawami bambuujile’mba babena kusongola mwanamukazhi mukwabo. Kechi papichile ne kimye kyabaya ne, kwa kubula kundaya, balongolwele bivwalo byabo mo bebilaminanga ne kunsha na baana babiji.” Janet watwelele nkito yo bamufoleshangatu mali acheche a kukankalwa kubwezha nkongole ya nzubo ku banki. Kabiji wajinga ne na makatazho akwabo kechi kubulatu mali ne. Waamba’mba, “Bijikila byo twafwainwe kwikala nabyo bantu babiji, pa kwibinshila bunke byampezhezhe maana. Nepangamo mambo kuba’mba mbena kukankalwa kumwena bintu baana bami byonka byuba bansemi bakwabo. Ne lunotu mbena kulanguluka pa bakwetu byo bammona amiwa ne baana bami. Abya balanguluka’mba paji byo nafwainwe kuba pa kuba’mba ndame masongola ami nyi?”
Lulombelo lwakwasha Janet kukepeshako milanguluko ne kukosesha bulunda bwanji ne Lesa. “Bufuku po po kikilamo kunkatazha inge kwazhindama ne milanguluko yamvujila. Kulomba ne kutanga Baibolo ko kunkwasha kuba’mba ndaale. Kinembelo kinkwasha bingi ke Filipai 4:6, 7, kyaamba’mba: ‘Kange mubambishenga michima yenu na mambo a kintu nangwa kimo ne, bino mu bintu byonse mu lulombelo ne milombelo ya misashijilo pamo na kusanta, saka musolola kwi Lesa bintu byo mukeba; kabiji mutende wa Lesa wakila milanguluko ya bantu ukalama michima ne milanguluko yenu.’ Ndomba bimye byavula bufuku kabiji mutende wa Yehoba untekenesha bingi.”
Byambo byaambile Yesu mu lulombelo lo alombele mu Jashi ja pa Mutumba jingila ku bijikila byonse, jaamba’mba: “Shenu wayuka bintu byo mukeba saka mukyangye ne kumulomba.” (Mateo 6:8) Kabiji twafwainwa kumulomba. Lulombelo jo jishinda jawama jo twakonsha kwingijisha ‘kufwenya kwipi ne Lesa.’ Ki ka kikafumamo inge saka tuba bino? “Ne aye ukafwenya kwipi ne anweba.”—Yakoba 4:8.
Lulombelo lwitukwasha mu bintu byavula bingi kechi ku bijikilatu ne. Kabiji Yehoba ‘Umvwa milombelo,’ ukwasha bonse bamukeba na lwitabilo. (Salamo 65:2) O ene mambo Yesu o afunjishe baana banji ba bwanga “kulomba kimye kyonse kwa kubula kuleka.” (Luka 18:1) Twafwainwa kulombanga kwi Lesa kwitutangijila ne kwitukwasha, ne kuyuka’mba uketufweta na mambo a lwitabilo lwetu. Kechi twafwainwa kuzhinauka’mba ukakankalwa kwitukwasha ne. ‘Kulombanga kimye kyonse’ kumwesha’mba tuji na lwitabilo lwa kine.—1 Tesalonika 5:17.
BYO KILUMBULULA KWIKALA NA LWITABILO
Lwitabilo lo lu ka? Lwitabilo lulumbulula ‘kuyuka’ Lesa. (Yoano 17:3) Tuba bino inge saka tufunda milanguluko ya Lesa iji mu Baibolo. Tufundamo kuba’mba witumona atweba bonse kabiji ukeba kwitukwasha. Nangwa byonkabyo, lwitabilo lwa kine kechi kuyukatu Lesa ne. Kabiji lulumbulula ne kwikala na bulunda bwawama ne aye. Byonkatu byo tuba pa kuba’mba twikale na mulunda, kechi twakonsha kwibulenga juba jimo ne. Lwitabilo lwetu nalo “lukayanga na kukoma” byo tukafundanga pe aye ne kuba “bintu bimutokesha ku muchima,” ne byo tumona byo abena kwitukwasha. (2 Kolinda 10:15; Yoano 8:29) Aluno lo lwitabilo lwajingapo ne Janet lwamukwashishe kuyuka mwa kubila na bijikila.
Janet waamba’mba, “Kintu kyandengela kukosesha lwitabilo lwami ke kumona Yehoba byo ankwasha mu bwikalo bwami. Bimye byavula tumona nshiji yo betuba itulengela kubula kuyuka mwa kubila. Na mambo a kulomba, kimye kyonse Yehoba witukwashanga mu jishinda jo nabujile kuketekela. Kimye kyo ndomba kwi aye, mvuluka bintu byavula byo angubila. Kimye kyonse witukwasha pa kimye kyafwainwa. Kabiji wampa balunda ba kine, banabalume ne banabakazhi bena Kilishitu. Bankwasha kimye kyonse kabiji baikala ke bakufunjilako baana bami.” *
“Nayuka ene mambo Yehoba o aambila pa Malakai 2:16 amba: ‘Nashikwa kwikana.’ Ku mukwabo wa mu masongola wabula mambo, kimukola bingi ku muchima. Papita myaka yavula kufuma panshijile bamwatawami, pano bino ne luno kikinkola ku muchima. Inge natendeka kuvuluka bintu byo napitamo, ngubapo bintu bimo byakonsha kukwasha mukwetu, kino kinkwasha ne amiwa.” Kulondela jifunde ja mu Baibolo jakanya kwipaatula ku bakwetu, kwakwasha Janet kukepeshako bijikila. *—Byambo bya Maana 18:1.
Lesa “ye shabo baana babula bashabo kabiji ye upokolola banabakazhi bafwilwa.”—Salamo 68:5
Janet waamba’mba, “Kintu kintekenesha ke kuyuka’mba Lesa ‘ye shabo baana babula bashabo kabiji ye upokolola banabakazhi bafwilwa.’ Aye kechi uketusha byonka byaubile bamwatawami ne.” (Salamo 68:5) Janet wayuka’mba Lesa kechi witweseka “na bintu byatama ne.” Pakuba aye upana maana “na muchima yense” ne kupana “bulume bwakila bwa bantu” kwitukwasha kuyuka mwa kubila na bijikila.—Yakoba 1:5, 13; 2 Kolinda 4:7.
Pano twakonsha kuba byepi inge twaikala na bijikila na mambo a kuba’mba bumi bwetu buji mu kizumba?
^ par. 10 Pa kuba’mba muyukilepo ne bikwabo mwa kubila na bijikila, monai mutwe wa kuba’mba “Nanchi Muji na Bulume pa Bumi Bwenu Nyi? mu Labainga! wa July 2015, uji ne pa keyala wa www.jw.org/kqn.


text:
ABACAICE BEPUSHA UKUTI
Kuti Wacita Shani pa Kuti Ulebombela pa fintu Bwangu?
Bushe ulomfwa ububi pa mulandu wa kuti taupwisha bwangu imilimo nelyo ifya ku sukulu ifyo ufwile ukubombela ku ng’anda? Taulingile ukulawayawaya ukubombela pa fintu! Ici icipande calakwafwa ukulabombela bwangu pa fintu nangu ca kuti
Pa numa ya kubelenga cino icipande, tontonkanya pali aya amepusho.
Baibolo ilanda ukuti mu kukanabombela pa fintu bwangu tamufuma ifisuma. Itila: “
Uulolekesha imikuukile ya mwela takatande; no umona imyendele ya makumbi takaseepe.”
Natulande pali fimo ifingalenga umuntu ukukanabombela pa fintu bwangu.
Umulimo ulemoneka ukwafya.
Ukulande fye icishinka, imilimo imo ilamoneka iya-afya sana ica kutila kuti wafilwa no kuibomba. Ifi kuti fyakwafwa.
Yakanya imilimo. Melissa atile: “
Nangu ca kuti nimona ukuti nincelwa ukubombela pa milimo, ndesha ukubombesha pa kubomba icintu cimo pa nshita imo.”
Tendeka bwangu. Vera atile: “
Uletampa ukubombela pa milimo ilyo line fye bakupeela. Ilembe pa fyo ulingile ukucita nelyo ukulemba fimo pa fyo wingaubomba ilyo ushilalaba.”
Ebako abengakwafwa. Abafyashi bobe nelyo bakafundisha nalimo balikwetepo ubo bwafya. Kuti wabepusha pa kuti bakwebako ifyo bacitile? Kuti bakwafwa ukwishiba ifya kutantika bwino ifintu ne fyo wingacita.
Ifyo wingacita Abbey atile: “
Uletantikila kabela imilimo ya kubomba. Kwena ici cilepilibula ukuti ulingile ukubombesha pa kuti ubombele pa fintu ukulingana ne fyo utantike. Ukucita ifi kulafwa ukubombela pa fintu ukwabula ukucelwa.”
Taulefwaya fye ukubomba imilimo.
Ilingi imilimo batupeela ukubomba ni ilya tushatemwa sana. Nomba kuti wacita shani nga ca kuti bakupeela umilimo uo tawatemwa sana? Esha ukucita ifyakonkapo.
Uletontonkanya pa busuma bwaba mu kubombela pa fintu bwangu. Tontonkanya pa fyo ciwama nga wapwisha ukubomba imilimo imo. Amy umukashana atile: “
Ndatemwa sana nga napwisha imilimo pa nshita ndefwailapo ukuipwisha, nelyo nga napwisha bwangu. Cilenga nakwata ne nshita ya kutusha.”
Uleibukisha ifingafumamo nga ca kuti taupwile ukubombela pa fintu. Nga taubombele pa fintu bwangu, kuti wacula sana pa kuti upwishe nga ca kutila kwashala fye inshita iinono, kabili te kuti ubombe na bwino. Baibolo itila: “
Ico umuntu alebyala, e co akalobolola.”
—Abena Galatia 6:7.
Ulepwisha bwangu imilimo ilyo no bushiku ulingile ukupwilapo tabulafika. Alicia atile: “
Cilangafwa sana nga napanga ukupwisha imilimo bwangu ilyo kwashala ubushiku bumo nelyo shibili ilyo ubushiku ningile ukupwilapo tabulafika.
Cilenga nakwata inshita ya kupituluka mu fyo mombele, kabili ndakwata no bushiku nelyo inshiku shibili isha kutuusha.”
Ifyo wingacita Alexis atile: “
Cibafye ku fyo uletontonkanya. Ufwile ukupanga ukuti ukabombela pali fyonse ifilekabilwa nangu cikabe shani. Nga napanga ukucita ifi, cilangafwa ukupwisha imilimo palya pene fye napangile ukupwishisha.”
Walikwata ifya kucita ifingi.
Nathan atile: “
Abantu batila ndawayawaya ukubombela pa fintu, nomba nshiwayawaya fye iyo!
Tabaishiba fye ukuti nalikwata ifingi ifya kucita!” Nga walikwata ifya kucita ifingi nga Nathan, kuti waeshako ukucita ifi.
Balilapo ukubombela pa fyangwike.
Amber umukashana atile: “Umuntu umo anjebele ati nga kuti wabombela pa mulimo umo mu mamineti fye 5 nelyo ukucepako, ulingile uku-ubombelapo apo pene fye.
Pa milimo ya musango yu paba no kuwamya, ukukanika ifya kufwala, ukusamfya imbale no kutuma foni.”
Ishiba imilimo iicindamishe. Baibolo itila: “
Mwishibe bwino bwino ifyacilapo ukucindama.” (Abena Filipi 1:10) Kuti mwabomfya shani aya mashiwi? Anna, umukashana atile: “
Ndalemba imilimo yonse iyo nkwete, no bushiku mfwile ukupwishishapo.
Lelo icacindama ca kutila ndalemba ubushiku ilyo ningile ukutendeka ukubombela pa mulimo umo na umo no bushiku ningile ukupwishishapo.”
Bushe ifi filemoka ukwafya ukukonka? Bala tontonkanyapo na kabili! Nga ca kuti nautantikila kabela imilimo, ukalapwisha ilyo kucili inshita, nomba nga tautantikiile kabela, ukulabutauka pa kucita ifintu. Ukutantikila kabela kukalenga wilanaka sana. Kelly atile: “
Ndateka umutima nga ninembela kabela imilimo ningile ukubombelapo kabili cilenga nacetekela ukuti nkaipwisha.”
Wileka fimo ukukupumfyanya. Jennifer atile: “
Ndeba bonse aba pa ng’anda ubushiku nkatendeka ukubombela pa milimo.
Nga kuli imilimo iyo balefwaya ukuti mombe, ndabeba ukuti bampeelele limo ilyo nshilatendeka ukubombela pa milimo nkwete. Ndashimya foni no kubika kompyuta apa kuti nga e-mail yaisa nshiyumfwile.”
Ifyo wingacita Jordan atile: “
Ufwile ukubombela pa milimo ukwete pantu nga taubombelepo niwe yakulapembela. Kanshi ufwile ukubombelapo fye. Nga wapwisha kuti washala ne nshita ya kutushako.”.


text:
Isambililo 23
Uzye Amabuku Itu Yakalembwa Umu Nzila Ci, Nupya Yakasenulwa Yakutuuli?
Pa kuti tukosoole “Landwe Lisuma” uku yantu “amisango yonsi, ni mitundu ni ndimi ni nko zyonsi,” tukapanga mabuku umu ndimi izingi ukuluta na pali 600. (Umbwilo 14:6) Ngu mulimo uu ukome vii, tukauomba tukutuuli? Twakwata aomvi aakalemba amazwi alino na ya kasenula ukuluta 3,000, nupya yonsi kwene yaa, a ya Nte Yakwe Yeova aakaikala umu mpanga izipusane-pusane.
Nkoleelo amazwi yakalembwa umu Cizungu. Iumba Ilikatungulula likaangalila umulimo uno Iciputuulwa ca Kulemba icayela apa maofesi itu akalamba ikaomba. Iciputulwa cico cikaangalila umulimo wakulemba uukaombwa pa maofesi akalamba na pa maofesi anono yamwi-yamwi. Kukwata ya kalemba apusane-pusane kukatwavwa ukulemba malyasi yano antu amu mpanga izipusane-pusane yakatemwa.
Ndi yapekanya amazwi, yakayatuma kuli ya kasenula. Amazwi yano yalemba umu Cizungu yakayapitulukamo, kuzifyamo nu kuzumilizya ukuti yaya ningo, alino yakayatuma apa Intaneti kuli ya kasenula mu nsi yonsi, pakuti yakasenule, kupitulukamo, nu kuwelengamo ningo-ningo. Yakaombesya ukuomvya ‘amazwi alungikwe ningo acumi’ amu lulimi lwao aakulondolola ivili umu Cizungu.—Lukala Milandu 12:10.
Ya Kompyuta yaka-avwa ukumala zuwa incito. Kompyuta itanga-iombe vino antu yakaomba pa kulemba nu kusenula. Nomba, imilimo ino antu yakaomba ikaombeka zuwa ndi yakuomvya ya Kompyuta. Ya Nte Yakwe Yeova yapanga utantiko wa pali Kompyuta uno yakati Multilanguage Electronic Publishing System (MEPS); ili ino ika-avwa ukulemba ivyeo umu ndimi zingi cuze nu kwikamo ivikope alino nu kupekanya ukupulinta.
U mulandu ci uno tukaombesya vii, kula nalino indimi zimwi zikavwangwa sile na antu anono? Umulandu u wakuti Yeova akalonda ukuti “muntu wensi atuulwe nu kumanya icumi.”—1 Timoti 2:3, 4.
Uzye mabuku itu tukayalemba tukutuuli?
U mulandu ci uno tukasenwila mabuku itu mu ndimi izingi?


text:
ICIPANDWA 7
Kukaba Ukubuushiwa!
1-3. Cinshi catulenga ukuba kwati bafungwa, kabili Yehova akatulubula shani?
ELENGANYENI ukuti bamukaka mu cifungo pa mulandu uo mushacitile. Kabili tamuleenekela no kuti bakamukakula. Tamukwete ne subilo kabili tamukwete no mwakulosha. Nomba lilya line fye isubilo lyapwa, e lyo mwaishiba ukuti, kuli umuntu uukwete amaka ya kumukakula kabili amulaya no kuti alamwafwa! Kuti mwaumfwa shani?
2 Apo bonse tulafwa twaba nga abafungwa. Nangu tucite shani te kuti tulubuke ku mfwa. Lelo Yehova alikwata amaka ya kutulubula ku mfwa. Kabili alitulaya ukuti ‘umulwani wa kulekelesha ukonaulwa ni mfwa.’—1 Abena Korinti 15:26.
3 Nomba kuti mwaumfwa shani nga mwaishiba ukuti tamwakafwe? Kwena Yehova takapelele fye pa kufumyapo imfwa, lelo akabuusha na bonse abafwa kale. Bushe ici tacakawame? Atweba ukuti “abafwa” bakabuushiwa. (Esaya 26:19) Ifi e fyo Baibolo yalondolola ukubuushiwa.
UMUNTU WESU NGA AFWA
4. (a) Cinshi cingatusansamusha nga ca kuti lupwa wesu nelyo cibusa wesu afwa? (b) Ni bani baali ifibusa fya kwa Yesu?
4 Nga ca kuti lupwa wesu nelyo cibusa wesu afwa, tulomfwa sana ububi, tulaba sana no bulanda kabili tatwishiba ne fya kucita. Takuba nangu cimo ico twingacita pa kuti abe no mweo na kabili. Lelo amashiwi ayaba muli Baibolo yalatusansamusha sana. (2 Abena Korinti 1:3, 4.) Lekeni tusambilile pa cilangililo cimo icilangilila ukuti Yehova na Yesu balafwaisha ukubuusha abafwa. Lintu Yesu ali pano isonde, ilingi line aleya mu kutandalila Lasaro na bankashi yakwe babili Marita na Maria, bonse batatu bali fibusa fyakwe. Baibolo itila: “Yesu alitemenwe Marita na nkashi nankwe na Lasaro.” Lelo ubushiku bumo Lasaro alifwile.—Yohane 11:3-5.
5, 6. (a) Cinshi Yesu acitile ilyo amwene balupwa wa kwa Lasaro ne fibusa fyabo baleloosha? (b) Mulandu nshi tusansamukila nga twaishiba ifyo Yesu aumfwile pa mfwa?
5 Yesu aliile mu kusansamusha Marita na Maria. Ilyo Marita aumfwile ukuti Yesu aleisa, alimine aya ku nse ya musumba pa kuti bamonane nankwe. Alitemenwe pa kumona Yesu, lelo amwebele ati: “Nga mwali kuno ndume yandi nga tafwile.” Marita ena aletontonkanya ukuti Yesu alicelelwe ukufika. Lyena Yesu amwene Maria umwaice wa kwa Marita alelila, kabili alyumfwile sana ubulanda, no kulila alililile. (Yohane 11:21, 33, 35) Alyumfwile sana ububi nga filya mumfwa umuntu wenu nga afwa.
6 Tulasansamuka nga twaishiba ukuti ifyo tumfwa umuntu wesu nga afwa e fyo Yesu na Wishi bomfwa. (Yohane 14:9) Yehova alikwata amaka ya kufumyapo imfwa umupwilapo, kabili ifi fine e fyo ali no kucita nomba line.
“LASARO, FUMA!”
7, 8. Cinshi Marita ashalefwaila ukuti bafumye ilibwe pa nshiishi ya kwa Lasaro, lelo finshi Yesu acitile?
7 Ilyo Yesu afikile ku nshiishi uko bashikile Lasaro, asangile ukuti pa mwinshi wa lucengo balibikilepo ilibwe ilikalamba. Lyena Yesu atile: “Fumyenipo ilibwe.” Lelo Marita ena talefwaya ukuti bafumyepo ilibwe. Lasaro ali mu nshiishi pa nshiku shine. (Yohane 11:39) Marita taishibe ifyo Yesu ali no kucita pa mfwa ya kwa ndume yakwe, Lasaro.
8 Yesu abilikishe ati: “Fuma!” Ifyo Marita na Maria bamwene fyalibasungwishe. “Uwafwile alifumine ku nse, ninshi napombwa insalu ku makasa na ku maboko.” (Yohane 11:43, 44) Lasaro alibuushiwe! Na balupwa wakwe balemumona, balelanda nankwe kabili balishininkishe ukuti e ulya wine wabuushiwe. Ala cilya icacitike cali cisungusho! Yesu alibuushishe Lasaro.
“WE MUKASHANA, NDEKWEBA NATI, ‘IMA’!”
9, 10. (a) Nani uwapeele Yesu amaka ya kubuusha abantu abafwa? (b) Mulandu nshi amalyashi ayalanda pa kubuushiwa yacindamina?
9 Bushe Yesu alebomfya amaka yakwe pa kubuusha abantu? Awe. Ilyo ashilabuusha Lasaro, Yesu alipepele kuli Yehova kabili Yehova alimupeele amaka ya kubuusha Lasaro. (Belengeni Yohane 11:41, 42.) Te Lasaro fye eka abuushiwe. Baibolo yalilanda pa mukashana uwali ne myaka 12 uwalwele sana. Yairo, wishi wa mukashana alipelenganishiwe, e co apapeete Yesu ukuti engaposha umwana wakwe. E mwana fye akwete. Ilyo acili alelanda na Yesu, kwali abaume bamo abaishile no kulanda abati: “Umwana wenu nafwa! Cinshi ico mucili mulepamfisha kasambilisha?” Lelo Yesu aebele Yairo ati: “Witiina, tetekela fye. Alepusuka.” Lyena baile bonse ku ng’anda ya kwa Yairo. Ilyo baleya balepalamina ku ng’anda, Yesu amwene abantu balelila. Abebele ati: “Lekeni ukulila, pantu tafwile iyo lelo aleele fye utulo.” Bawishi ba mwana na banyina tabaishibe bwino bwino umo Yesu aloseshe. Yesu aebele abantu ukufuma mu ng’anda kabili aingile na bawishi ba mwana na banyina mu muputule umo balaalike umwana. Lyena Yesu aikete umwana pa kuboko, e lyo atila: “We mukashana, ndekweba nati, Ima!” Elenganyeni ifyo abafyashi bakwe batemenwe ilyo umwana abuukile lilya line fye, atampa no kwenda! Yesu e wabuushishe umwana wabo. (Marko 5:22-24, 35-42; Luka 8:49-56) Ukutula bulya bwine bushiku, lyonse nga bamona umwana wabo, baleibukisha ifyo Yehova abacitile ukupitila muli Yesu. *
10 Nangu ca kuti abantu abo Yesu abuushishe balifwile na kabili, ifyo tubelenga pali aba bantu fisuma sana pantu filalenga twaba ne subilo lya cine cine. Yehova alafwaya ukubuusha abantu, kabili akababuusha.
IFYO TUSAMBILILAKO KU MALYASHI YA BANTU ABABUUSHIWE
11. Finshi tusambilila kwi lembo lya kwa Lukala Milandu 9:5 pa fyo Lasaro aali lintu afwile?
11 Baibolo yalilanda fye bwino bwino ukuti “abafwa, tabaishiba akantu nangu kamo.” Na Lasaro wine e fyo aali ilyo afwile. (Lukala Milandu 9:5) Nga filya fine Yesu alandile, ilyo Lasaro afwile cali kwati Lasaro alileele utulo. (Yohane 11:11) Lintu aali mu nshiishi, Lasaro ‘taishibe akantu nangu kamo.’
12. Twaishiba shani ukuti cine cine Lasaro alibuushiwe?
12 Ilyo Yesu abuushishe Lasaro, abantu abengi balimweneko. Nangu fye balwani ba kwa Yesu baliimwenene ukuti Yesu alicitile cilya cipesha mano. Lasaro aali no mweo na kabili, kabili ici calangilile fye apabuuta tuutu ukuti Lasaro alibuushiwe. (Yohane 11:47) Na kabili, abantu abengi baleya mu kumona Lasaro, e ico balitampile ukusumina ukuti Lesa e watumine Yesu pano calo. Abalwani ba kwa Yesu tabatemenwe ifyo Yesu acitile, e co bapangile ukumwipaya pamo na Lasaro wine.—Yohane 11:53; 12:9-11.
13. Kuti twashininkisha shani ukuti Yehova akabuusha abafwa?
13 Yesu atile “bonse ababa mu nshiishi” sha cibukisho bakabuushiwa. (Yohane 5:28) Ici calola mu kuti bonse ababa mu cibukisho ca kwa Yehova bakaba no mweo na kabili. Lelo pa kuti Yehova abuushe umuntu, alingile aibukisha fyonse pali uyo muntu. Bushe Yehova cine cine kuti aibukisha fyonse? Taleni tontonkanyeni pa minshipendwa ya ntanda mu muulu. Baibolo itila Yehova alishiba amashina ya ntanda shonse. (Belengeni Esaya 40:26.) Nga ca kutila kuti aibukisha amashina ya ntanda shonse, ukwabula no kutwishika te kuti cimwafye ukwibukisha fyonse pa bantu abo akabuusha. Ne calenga tushininkishe sana, ca kuti Yehova e wabumbile ifintu fyonse, kanshi twalishiba ukuti alikwata amaka ya kubuusha abantu.
14, 15. Finshi tusambilila ku mashiwi ayo Yobo alandile pa kubuushiwa?
14 Yobo, umwaume uwali ne citetekelo alisumine ukuti kwaliba ukubuushiwa. Aipwishe ati: “Umuntu nga afwa bushe kuti aba no mweo na kabili?” Lyena aebele Yehova ati: “Muketa, na ine nkaasuka. Pantu mukafuluka umulimo wa minwe yenu.” Ca cine, Yobo alishibe ukuti Yehova alafwaisha ukubuusha abafwa.—Yobo 14:13-15.
15 Bushe mumfwa shani pe subilo lya kuti abafwa bakabuushiwa? Nalimo kuti mwalayipusha amuti, ‘Cikaba shani kuli balupwa wandi ne fibusa abafwa, bushe nabo bakabuushiwa?’ Ala tulasansamuka nga twaishiba ukuti Yehova alafwaisha ukubuusha abafwa. Nomba natusambilile ifyo Baibolo yalanda pa bakabuushiwa na uko bakekala.
“BAKOMFWA ISHIWI LYAKWE NO KUFUMAMO”
16. Fisuma nshi ifyo abakabuushiwa bakaipakisha mwi sonde lipya?
16 Ku kale, ababuushiwe batwalilile ukulaikala pano pene pe sonde pamo na balupwa wabo ne fibusa. Ifi fine e fyo cikaba ku ntanshi, lelo uno muku wena cikawamapo ukucila ifyo caali. Cinshi twalandila ifi? Pantu abakabuushiwa bakakwata ishuko lya kuba no mweo wa muyayaya, tabakatale abafwa na kabili. Kabili icalo bakekalamo cikawama ukucila icalo twikalamo pali lelo. Tamwakabe inkondo, bumpulamafunde na malwele.
17. Bushe bantu ba musango nshi abakabuushiwa?
17 Ni bani bakabuushiwa? Yesu atile “bonse ababa mu nshiishi bakebukishiwa kabili bakomfwa ishiwi lyakwe.” (Yohane 5:28, 29) Na kabili, pa Ukusokolola 20:13 patila: “Bemba alekele abafwa abalimo, ne mfwa ne Nshiishi na fyo fyalekele abafwa abalimo.” Ukwabula no kutwishika, iminshipendwa ya bantu bakabuushiwa. Umutumwa Paulo na o alandile ati “abalungama na bashalungama” bakabuushiwa. (Belengeni Imilimo 24:15.) Bushe aya amashiwi yalola mwi?
18. Bushe “abalungama” abakabuushiwa, bantu ba musango nshi?
18 Pa bantu “abalungama” paba na babomfi ba cishinka aba kwa Yehova abaali aba mweo ilyo Yesu ashilaisa pe sonde. Noa, Abrahamu, Sara, Mose, Ruti, na Estere bakabuushiwa no kwikala pano pene pe sonde. Kuti mwaishibilapo na fimbi pali aba baume na banakashi nga mwabelenga AbaHebere icipandwa 11. Inga babomfi ba kwa Yehova abafwa muno nshiku bena, cikaba shani? Apo ‘balungami,’ nabo bene bakabuushiwa.
19. Bushe “abashalungama” bantu ba musango nshi? Lishuko nshi Yehova akabapeela?
19 “Abashalungama” minshipendwa ya bantu abashakwete ishuko lya kwishiba Yehova. Nangu ca kuti balifwa, Yehova acili alabebukisha. Akababuusha kabili akabapeela ne shuko lya kumwishiba no kumubombela.
20. Cinshi twingalandila ukuti te bantu bonse abafwa abakabuushiwa?
20 Bushe ici calola mu kuti bonse abafwa bakabuushiwa? Awe. Yesu atile abantu bamo tabakabuushiwe. (Luka 12:5) Nani akapingula pa balingile ukubuushiwa na bashilingile ukubuushiwa? Yehova e Kapingula mukalamba, lelo alipeelako Yesu amaka ya “kuba kapingula wa ba mweo na bafwa.” (Imilimo 10:42) Onse uwapingulwa ukuti mubifi, uushifwaya kwaluka takabuushiwe.—Belengeni Ifyebo na Fimbi pa 19.
UKUBUUSHIWA NO KUYA KU MUULU
21, 22. (a) Bushe ukubuukila ku muulu calola mwi? (b) Nani abalilepo ukubuushiwa no mubili wa ku muulu?
21 Baibolo na kabili ilanda ukuti abantu bamo bakalaikala ku muulu. Umuntu nga abuushiwa no kuya ku muulu, tabuushiwa no mubili wa buntunse, lelo abuushiwa no mubili wa mupashi.
22 Yesu e wabalilepo ukubuushiwa no mubili wa mupashi. (Yohane 3:13) Pa numa ya nshiku shitatu ukutula apo Yesu bamwipaile, Yehova alimubuushishe. (Amalumbo 16:10; Imilimo 13:34, 35) Yesu tabuushiwe no mubili wa buntunse. Umutumwa Petro atile, Yesu “bamwipeye no mubili wa buntunse, lelo abuushiwe no mubili wa ku muulu.” (1 Petro 3:18) Ilyo Yesu abuushiwe, aali cibumbwa ca mupashi ica maka! (1 Abena Korinti 15:3-6) Lelo Baibolo itila te Yesu fye eka uwali no kubuuushiwa no mubili wa ku muulu.
23, 24. Bushe ababa mu “mukuni unono” abo Yesu alandilepo ni bani kabili bakaba banga?
23 Ilyo Yesu aali fye mupepi no kufwa, aebele abasambi bakwe aba cishinka ati: “Ndeya ku kumupekanishisha apa kwikala.” (Yohane 14:2) Ici calolele mu kuti abasambi bakwe bamo nga babuushiwa, baali no kuya mu kwikala na Yesu ku muulu. Baali no kuba banga? Yesu atile baali no kuba fye ibumba ilinono, “umukuni unono.” (Luka 12:32) Umutumwa Yohane alilandile impendwa ilyo amwene Yesu ‘naiminina pa Lupili lwa Sione [ulwa ku muulu], kabili ali pamo na ba makana umwanda umo na makana makumi yane na makana yane (144,000).’ —Ukusokolola 14:1.
24 Ni lilali Abena Kristu ababa mwi bumba lya ba 144,000 baali no kutendeka ukubuushiwa? Baibolo itila baali no kutampa ukubuushiwa pa numa Kristu atendeke ukuteka ku muulu. (1 Abena Korinti 15:23) Tuleikala muli iyi yine inshita kabili abengi pali ba 144,000 balibuushiwa kabili baliya kale ku muulu. Ababa muli ili bumba abacili pe sonde nga bafwa muli ino ine nshita, ilyo line fye balabuushiwa, baya na ku muulu. Lelo abantu abengi bakabuushiwa ku ntanshi no kwikala pe sonde mu Paradaise.
25. Finshi tukasambilila mu cipandwa cikonkelepo?
25 Nomba line Yehova ali no kulubula abantunse bonse ku mfwa kabili takwakabe imfwa! (Belengeni Esaya 25:8.) Lelo finshi abakaya ku muulu bakalacita? Baibolo itila bakalateka na Yesu mu Buteko bwakwe. Tukasambilila ifingi pali ubu Buteko mu cipandwa cikonkelepo.
^ para. 9 Mu Baibolo mwalilembwa amalyashi na yambi pa bantu ababuushiwe, abaice na bakalamba, abaume na banakashi, umwina Israele na uushali mwina Israele. Aya malyashi kuti mwayasanga pali 1 Ishamfumu 17:17-24; 2 Ishamfumu 4:32-37; 13:20, 21; Mateo 28:5-7; Luka 7:11-17; 8:40-56; Imilimo 9:36-42; 20:7-12.