text:
LABAINGA! Na. 1 2017 | Banyike Baji na Binyenge—Twakonsha Kwibakwasha Byepi?
Masawakya avula aamba’mba banyike bo babena kutaana na binyenge babena kuvujilakotu.
Twakonsha kwibakwasha byepi?
Uno “Labainga!” waamba pa bintu byakonsha kukwasha banyike baji na binyenge ne byakonsha kuba bansemi babo pa kukwasha ne kutekenesha baana babo.
COVER SUBJECT
Banyike Baji na Binyenge—Twakonsha Kwibakwasha Byepi?
Yukai biyukilo byakonsha kumwesha’mba muntu uji na binyenge, biyukilo, ne bilengela. Bansemi ne bantutu byo bakonsha kwibakwasha.
Kumwemwesela—Kwawamina Ka?
Bantu bo mwayuka nangwa bo mwabula kuyuka inge bamwemwesela kimulengela kumvwa bulongo.
THE BIBLE'S VIEWPOINT
Kufumya Jiimi
Banabakazhi bavula mwaya ntanda babena kufumya memi avula bingi. Nanchi kufumya jiimi mambo nyi?
“Twasanchile Bingi pa byo Betubijile”
Pa Kibelushi, pa 25 April, 2015, mu Nepal mwapichile kitentanshi kikatampe bingi. Panyuma ya kino kitentanshi, Bakamonyi ba kwa Yehoba bamwesheshe byepi amba bena Kilishitu ba kine ne kuba’mba baji na butemwe mu byo baubile?
HELP FOR THE FAMILY
Bya Kusanta
Balume ne bakazhi inge bonse bebikako kumona byubilo byawama bya bena kwabo, bulunda bwabo bukosa bingi. Ki ka kyakonsha kwimukwasha kwikala na muchima wa kusanta?
WAS IT DESIGNED?
Lupombololwa wa mu Kiselebwa Kubula Kufwa na Kyuya
Uno lupombololwa wapusana bingi na banyama bonse, aye kechi ufwa na kyuya ne. Ki ka kilengela uno lupombololwa kubula kufwa ku kino kyuya kya mu kiselebwa?
Mitwe Ikwabo
Nakonsha Kuba Byepi na Bijikila?
Bishinka bitanu byakonsha kukukwasha kuyuka byakuba na bijikila.
Nanchi Bakamonyi ba kwa Yehoba Bakwasha Bantu Bafikilwa na bya Malwa Nyi?
Fundai byo tukwasha bakwetu ba mu lwitabilo ne bantutu bakwabo bafikilwa na malwa.


c: text/html

text:
Cinshi Baibolo Isambilisha?
Bushe tuba shani nga twafwa?
ABANTU BAMO BASUMINA ukuti umuntu nga afwa, alatwalilila ukuba no mweo mu cintu cimbi, e lyo bambi nabo batila umuntu nga afwa ninshi calaala capwa. Inga imwe, finshi mwasumina?
IFYO BAIBOLO ILANDA
“Abafwa, tabaishiba akantu nangu kamo.” (Lukala Milandu 9:5) Kanshi nga twafwa, tatuba aba mweo.
FIMBI IFYO TUSAMBILILA KU FYO BAIBOLO ILANDA
Umuntu wa kubalilapo Adamu, aile ku lukungu ilyo afwile. (Ukutendeka 2:7; 3:19) Ifi fine e fyo ciba na ku bantu bonse abafwa, balabwelela ku lukungu.—Lukala Milandu 3:19, 20.
Umuntu nga afwa, ninshi umulandu wakwe uwa lubembu wapwa. (Abena Roma 6:7) Takakandilwe pa membu acitile ilyo ashilafwa.
Bushe abafwa bakabuuka?
BUSHE KUTI MWATILA . . .
Ee
Awe
Nalimo
IFYO BAIBOLO ILANDA
“Kukaba ukubuuka.”—Imilimo 24:15.
FINSHI FIMBI IFYO TWINGASAMBILILA KU FYO BAIBOLO ILANDA?
Baibolo ilingi line ilanda pa bantu abafwa ukuti baleele fye utulo. (Yohane 11:11-14) Lesa kuti abuusha abafwa, nga filya fine twingabuusha umuntu uuleele utuulo.—Yobo 14:13-15.
Apo mu Baibolo mwaliba amalyashi ayengi ayalanda pa bantu ababuushiwe, kuti twacetekela ukuti abafwa bakabuuka.—1 Ishamfumu 17:17-24; Luka 7:11-17; Yohane 11:39-44.
Ishibilenipo na Fimbi
Bushe Cinshi Baibolo Isambilisha?

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ifyo Mwingacita nga ca Kuti Lupwa Nelyo Cibusa Wenu Nalwala Ubulwele Ubushipola
BA DOREEN tabaishibe ifya kucita ilyo abena mwabo ba Wesley abali fye ne myaka 54, babasangile no bulwele kuli bongobongo. * Badokota balandile ukuti bali no kufwa mu myeshi fye iinono. Ba Doreen batile: “Nalemona kwati ifyo badokota banjebele fyali fya bufi. Icacitike calimponeshe pa musao, kabili pa milungu iingi nalemona kwati te ifwe ifi fyalecitikila. Nshaleenekela ifya musango uyu ukutucitikila.”
Ku ca bulanda, abantu abengi nabo bomfwa nga ifi ba Doreen baumfwile. Umuntu fye uuli onse kuti alwala ubulwele ubushipola pa nshita iili yonse. Nomba icawama ca kuti abantu abengi balaipeelesha ukusakamana lupwa nelyo cibusa uwalwala ubulwele ubushipola. Na lyo line, ukucita ifi kwalyafya. Finshi aba mu lupwa bengacita pa kuti balesansamusha no kusunga bwino uwalwala ubulwele ubushipola? Finshi abalesakamana umulwele balingile ukulacita pa kuti belaumfwa sana ububi ilyo balemusakamana? Ilyo umulwele aba mupepi no kufwa, finshi abalemusakamana bafwile ukwenekela? Lekeni intanshi tulande pa fyo cayafisha ukusakamana abalwala amalwele yashipola.
IFYO CIBA MUNO NSHIKU PA KUSAKAMANA UULWALISHE
Abasambilila sana pa fya bumi balilenga abantu belafwa bwangu nge fyo balefwa kale. Kale na mu fyalo ifikankaala abantu balefwa bwangu sana. Pali ilya nshita, amalwele na masanso yaleipaya bwangu abantu. Ifipatala fyali ifinono, kabili abalwele abengi balebasakamana fye kuli balupwa lwabo, ne ci calelenga balefwila pa ng’anda.
Muno nshiku, abasambilila sana pa fya bumi balishiba ifya kundapa amalwele ayengi pa kuti abantu belafwa bwangu. Amalwele ayaleipaya bwangu abantu kale yalakokola sana ino nshita pa kuti yepaye umuntu. Na lyo line, nangu batantalishako ubumi, tabaposha aya amalwele. Ilingi line abantu balalwalisha ica kuti balafilwa ukuicitila icili conse. Pali ino inshita, ukusakamana abalwala aya amalwele kwalyafya sana ukucila ifyo cali kale.
Muno nshiku abantu abengi bafwila mu cipatala. Abantu abengi tabaishiba ifyo ciba pa kuti umuntu afwe, kabili banono abamonapo uko umuntu alefwa. Ukukanaishiba ifyo ciba pa kuti umuntu afwe kuti kwalenga umuntu afilwa ukusakamana bwino umulwele. Finshi fingafwa abalesakamana abalwele?
MUFWILE UKUIPEKANISHISHA LIBELA
Nga fintu cali kuli ba Doreen, abantu abengi balomfwa sana ububi nga ca kuti cibusa nelyo lupwa lwabo bamusanga no bulwele ubushipola. Finshi fingamwafwa ukukanalaba sana no bulanda no mwenso nelyo ukulasakamikwa sana ica musango uyu nga camucitikila? Umubomfi wa kwa Lesa uwa cishinka apepele ukuti: “Tulangeni ifya kupenda inshiku shesu pa kuti twingaba no mutima wa mano.” (Amalumbo 90:12) Mufwile ukulapepa ukuti Yehova Lesa amupeele amano pa kuti ‘mulependa bwino inshiku’ shisheleko ukuti mube na cibusa nelyo lupwa lwenu, na pa kuti mubomfye bwino isho inshiku.
Mufwile ukuipekanya bwino pa kuti mucite ifi. Nga ca kuti cibusa wenu acili nakwata amaka ya kulanda kabili alefwaya ukulanda pa bulwele bwakwe, kuti cawama ukumweba ukusala umuntu uwakulamupingwilako pa fintu ilyo akaleka ukulanda. Nga mwaipushisha libela umulwele nga kuti afwaya ukumupuupuutula nelyo ukumuteka mu cipatala ilyo alwalisha, nelyo nga kuti atemwa ukumundapa ukubomfya inshila shimo, ninshi te kuti kube icimfulunganya mu lupwa kabili te kuti kube bamo abengalaumfwa ububi nga ca kuti bamusalilako ifya kucita. Ukulanshanishisha libela kulalenga balupwa babika sana amano ku kusakamana umulwele. Baibolo itila: “Abantu nga tabalelanshanya amapange yalafulungana.”—Amapinda 15:22.
IFYO MWINGAFWA ABALWELE
Ilingi line, umulimo uukalamba uo abasunga abalwele bakwata, kubasansamusha. Umulwele afwaya ukumulanga ukuti mwalimutemwa kabili mwalimubikako amano. Bushe kuti mwacita shani ifi? Kuti mulebabelengelako ifitabo nelyo ukubembilako inyimbo isho batemwa kabili ishibasansamusha. Abantu abengi balasansamushiwa nga ca kuti lupwa lwabo abekatako pa kuboko no kubeba amashiwi ayasuma cikuuku cikuuku.
Mufwile ukubeba bonse abaisa mu kubatandalila. Lipoti imo yalandile ukuti: “[Umulwele] taleka bwangu ukumfwa. Kanshi apo kuti atwalilila ukumfwa bwino bwino nangu ca kuti alemoneka kwati nalaala, tamufwile ukulanda icili conse nga e po ali ico mushingalanda nga alelola.”
Kuti cawama sana nga mulepepa nabo. Baibolo ilanda ukuti pa nshita imo umutumwa Paulo na banankwe balisakamikwe sana kabili balemona fye kwati balafwa. Bacitile shani? Paulo aebele abanankwe ukuti: “Na imwe kuti mwatwafwa pa kutupapaatilako.” (2 Abena Korinti 1:8-11) Ukupepa amapepo ya kufuma pa nshi ya mutima kulafwa sana nga ca kuti tuli na mafya nelyo natulwalika.
MUFWILE UKUSUMINA UKUTI CIBUSA NELYO LUPWA LWENU ALI MUPEPI NO KUFWA
Ukwishiba fye ukuti cibusa nelyo lupwa alafwa kulakalifya sana umutima. Lesa tatupangile ukuti tulefwa, kanshi te kuti tubeleshe ukumona abantu balefwa. (Abena Roma 5:12) Icebo ca kwa Lesa cita imfwa ukuti, “umulwani.” (1 Abena Korinti 15:26) Bonse fye tatufwaya ukutontonkanya pa mfwa ya balupwa lwesu nelyo ifibusa.
Na lyo line, ukulatontonkanya pa fingacitika kuti kwalenga aba mu lupwa belaba sana no mwenso kabili kuti kwalenga baishiba ifya kucita pa kuti belaba sana no bulanda. Fimo ifingacitika ilyo umuntu aali mupepi no kufwa nabafilandapo mu kabokoshi kaleti, “ Imilungu ya Kulekeleshako ku Muntu Ukuba no Mweo.” Kwena ifyo balandilepo mu kabokoshi taficitika ku mulwele uuli onse nelyo ukukonkana ifyo bafitantike. Na lyo line, ifingi pa fyo balandilepo filacitika ku balwele abengi.
Nga ca kuti umulwele afwa, mufwile ukwishibisha cibusa uwalandile ukuti akamwafwilisha umulwele nga afwa. Na kabili mufwile ukweba aba ku cipatala na balupwa ukuti umulwele nomba aleka ukucula. Kabumba wa bantunse atweba ukuti “abafwa, tabaishiba akantu nangu kamo.”—Lukala Milandu 9:5.
UWAISHIBISHA UKUSAKAMANA ABALWELE
Mufwile ukucetekela sana ukuti Lesa akulamwafwa ilyo muletensha umulwele na lintu umulwele afwa. Kuti amusansamusha ukubomfya abantu abengamwebako amashiwi ya kusansamusha nelyo ukumucitilako fimo. Ba Doreen batile: “Nalisambilile ukulasumina lyonse ilyo umuntu alefwaya ukungafwilisha. Na kuba abantu balitwafwile sana. Ine na bena mwandi twalishibe ukutila abantu nga baletwafwa ninshi ni Yehova aletweba ati, ‘Ndi na imwe kabili nakulamwafwa.’ Nshakalabe ifyo Yehova atwafwile.”
Yehova e waishibisha ukusakamana abalwele. Apo e watubumbile, aleshiba ifyo tumfwa ne fyo tukalipwa. Alatusakamana kabili alafwaya sana ukutwafwa no kutukoselesha pa kuti tuleshipikisha. Ne cawamisha ca kuti, atulaya ukuti nomba line fye ali no kufumyapo imfwa kabili ali no kubuusha bonse abafwa abo ebukisha. (Yohane 5:28, 29; Ukusokolola 21:3, 4) Pali ilya nshita bonse tukalanda amashiwi ayo umutumwa Paulo alandile ati: “We Mfwa, kuli kwi ukucimfya kobe? We mfwa, luli kwi ulubola lobe?”—1 Abena Korinti 15:55.
^ para. 2 Amashina te yabo.


text:
ULUPUNGU LWA KWA KALINDA—ULWA KUSAMBILILAMO March 2016
Muli ino magazini muli ifipande fya kusambililamo ukutendeka May 2 ukufika May 29, 2016.
Finshi Mwingacita pa Kuti Muleyafwa aba mu Cilonganino Mwaba?
Bushe kuti mulebomba nga bamishonari mu cilonganino mwaba?
Mwe Bacaice, Bushe Namuipekanya Ukubatishiwa?
Amepusho yatatu ayengamwafwa ukupingula.
Mwe Bacaice, Finshi Mufwile Ukucita pa Kuti Mukabatishiwe?
Inga ca kuti tawishibe nga naufikapo ukubatishiwa? Nelyo Inga ca kuti ulefwaya ukubatishiwa lelo abafyashi bobe batila ufwile ukulolelako?
Finshi Tufwile Ukucita pa Kuti Tutwalilile Ukwikatana?
Icimonwa icaba mu Ukusokolola icipandwa 9 cilanga ifyo ukwikatana kwacindama.
Yehova Alatungulula Abantu Bakwe mu Nshila ya ku Mweo
Finshi tulingile ukucita pa kuti tulelanga ukuti tulafwaya Yehova aletutungulula?
Amepusho Ukufuma ku Babelenga
Ni Lilali abantu ba kwa Lesa baali muli bunkole muli Babiloni Mukalamba? Bushe Satana alitwele Yesu pe tempele lya cine cine?


text:
BANYIKE BEPUZHA AMBA
Nanchi Bilengwa Byaishilekotu Abyo Bine nyi, Inyi Paji Wibilengele?
—Lufunjisho 1: Mambo ka a Kwitabila mwi Lesa?
Nanchi Bilengwa Byaishilekotu Abyo Bine nyi, Inyi Paji Wibilengele?
Nanchi waitabila kuba’mba Lesa ye walengele bintu byonse nyi? Inge byobyo kiji yuka’mba kechi yobe yenka ne; banyike ne bakulumpe bavula nabo byobyo baitabila. Pano bino bamo bamba’mba bumi ne jiulu byaishilekotu bine kwakubula “Wabulume Bonse” kwibilenga.
Nanchi wayuka nyi? Bantu bafikenatu kwamba byo baitabilamo kwakubula kuyuka kine kintu kyalengela kwitabila mu byobyo bintu.
Bantu bamo baitabila mu bilengwa mambo byobyo bafunda ku chechi.
Bantu bavula baitabila kuba’mba bilengwa bilengeletu bine mambo byobyo bafunda ku sukulu.
Bibaba biji mu mutwe wakuba’mba: Nanchi Bilengwa Byaishilekotu Abyo Bine nyi, Inyi Paji Wibilengele? bisa kukukwasha kumvwisha bishinka ne kuyuka bya kulumbulula byo waitabilamo. Kitanshi, wafwainwa kulanguluka pa mepuzho alondelapo:
Mambo ka o naitabila’mba Lesa koaji?
Mambo ka buno bwipuzho kyo bwanemena? Mambo Baibolo utundaika kwingijisha milangwe koba’mba ‘bulume bobe bwa kulanguluka.’ (Loma 12:1) Kino kibena kulumbulula’mba pa kwitabila mwi Lesa kechi wafwainwa kulondela:
byo ulanguluka (Nayukatu kuba’mba kuji muntu uji na bulume bwakila)
byuba bantu (Ngikala mukimasamasa muji bantu batemwa kupopwela Lesa)
kukukanjikizha (Bansemi bo bandengejile kuba’mba ngitabile mwi Lesa)
Nangwa byonkabyo, wafwainwa kushiinwa kuba’mba Lesa koaji, ne kuyuka kine kintu kyalengela kuba’mba ushiinwe.
Pano ñanyi kintu kyakulengela kushiinwa’mba Lesa koaji? Nemba bishinka “Mambo ka o Naitabila mwi Lesa?” bisa kukulengela kushiinwa. Byaambapo banyike bakwenu bisa kukukwasha kumvwisha.
Teresa waambile’mba “Umvwe mufunjishi ubena kufunjisha mubiji byo engila, kindengela kushiinwa kuba’mba Lesa koaji. Kinungwa kyonse kya mubiji kiji na mwingilo wakyo, pano bino umvwe bibena kwingila,atweba kechi tuyuka ne. Kwambatu kine mubiji bamulenga mu jishinda jakukumya.”
Richard waambile’mba “Umvwe namona bishimikwa byalepa, maato akatampe nangwa motoka neshikisha kuba’mba ñanyi wibilengele?’ Muntu uji na maana ye wafwainwa kulenga motoka. Mambo motoka pa kuba’mbatu ende, tubinungwa to basokankanya twafwainwa kwingila bulongo. Umvwe motoka paji umulenga ko kuba’mba ne atweba bantu paji witulengele.”
Karen waambile’mba “Umvwe wayuka myaka yavula ipitapo pa kubatu’mba muntu uji na maana afunde pa ka kintu kacheche kaji mwiulu, kimwesha kubula maana kulanguluka’mba bintu byaishilekotu bine.”
Anthony waambile’mba “Kufunda sayansi kwandengejile kumona kuba’mba bilengwa byaishilekotu bine. Nalangulukilenga pa maana aji mu bintu byalenga Lesa, muntu byo apusanako na bintu bikwabo, kuvwangakotu ne byo twafwainwa kwiyuka, kuyuka ko twafuma ne ko tubena kuya. Lufunjisho lwa kuba’mba bilengwa byaishilekotu bine lwaimena pa kuba’mba bilengwa byonse bingila mu musango wa bunyama, pano bino kechi lwalumbulula ene mambo bantu kyo bapusenako ne. Njina bishinka byavula byandengela kwitabila kuba’mba bilengwa byaishilekotu bine kukila kwitabila mwi Lesa”
Kulumbulula byo waitabilamo
Wakonsha kuba byepi inge kya kuba bakwenu ke bakwendeleke na mambo a bintu byo waitabilamo? Wakonsha kuba byepi inge baamba’mba sayansi “walumbulula” amba bilengwa bilengeletu bine?
Kitanshi, wafwainwa kushiinwa’mba bintu byo waitabilamo bya kine. Kechi wafwainwa kwakamwa nangwa kumvwa bumvu ne. (Loma 1:16) Wafwainwa kuvuluka kuba’mba:
Kechi yobe yenka ne, bantu bavula baitabila mwi Lesa. Ne bantu bafunda nabo baitabila mwi Lesa kubikakotu ne basayansi.
Inge bantu baamba’mba kechi baitabila mwi Lesa ne, kimye kimo kilumbulula’mba kechi bamuyuka Lesa ne. Mambo kechi bamba bishinka pa byo baitabilamo ne, pano bino bepuzha’mba “Umvwe Lesa koaji mambo ka o tuyanjila?” Kino kibalengela kutatula kulanguluka pa bintu byo bafunda.
Bantu ‘bakeba kuyuka Lesa.’ (Mateo 5:3) Kukeba kuyuka Lesa kwavwangamo kukeba kwitabila mwi aye. Onkao mambo, umvwe muntu waamba’mba Lesa ufwako, awo muntu wakonsha ku mwipuzha kulumbulula kyalengela kuba’mba ambe byobyo.
—Loma 1: 18-20.
Kyawama kwitabila mwi Lesa. Mambo kimwesha’mba bumi kechi bwaishilekotu bwine ne. Kafwako bishinka bimwesha’mba bumi bwaishilekotu bwine.
Wakonsha kwamba’mba ka inge muntu wa kwipuzha kine kintu kyalengela kuba’mba witabile mwi Lesa. Mona bino bishinka.
Inge muntu waamba’mba: “Bantu babula kufunda bo baitabila mwi Lesa.”
Wakonsha kumukumbula’mba: Kechi nayuka ne. “Nga obewa wakonsha kuswa kino nyi? Kwesakana na kupesapesa kumo kwaubiwe kyatanyiwe kuba’mba pa bashayuka basayansi kukila 1,600 ba pa masukulu akatampe apusana pusana, bachechetu bo baitabijile mwi Lesa. * Nanchi wakonsha kwamba’mba bano bashayuka kechi bafunda ne, na mambo a kuba’mba baitabila mwi Lesa nyi?
Inge muntu waamba’mba: “Inge Lesa ko aji, mambo ka buyanji kyo bwavujila mu ntanda?”
Wakonsha kumukumbula’mba: “Kiji nobe ubena kulumbulula’mba kechi wayuka Lesa byo engila ne, nangwa kafwako kyo obapo pa buyanji, ke ibyo? [Muleke akumbule.] Nayuka mukumbu wa buno bwipuzho. Pano pa kuba’mba umvwishe wafwainwa kuyuka mafunjisho a mu Baibolo. Nanchi wakonsha kutemwa kuyukilapo byavula nyi?”
Kibaba kyalondelapo kya uno mutwe kikalumbulula ene mambo o kwabujila bishinka bimwesha kuba’mba bilengwa byaishilekotu bine.
^ par. 32 Kwafuma uno sawakya: Kipamo kya Social Science Research Council, “Religion and Spirituality Among University Scientists,” kyanemba ba Elaine Howard Ecklund, February 5, 2007.


text:
Lufunjisho 21
Betele Ilumbulula Ka?
Betele ke jizhina ja Kihebelu jilumbulula’mba “Nzubo ya Lesa.” (Ntendekelo 28:17, 19, tubyambo twamunshi) Ke jizhina jayilamo bingi kutela maofweshi a Bakamonyi ba kwa Yehoba mwaya ntanda po batangijila ne kutundaika mwingilo wa kusapwila. Jibumba Jitangijila jiji pa ofweshi mukatampe wa ntanda yonse ku New York State, mu U.S.A, jo jitangijila mingilo ya pa maofweshi a misampi mu byalo byavula. Bonse bengijila pa musampi bebatela’mba kisemi kya Betele. Byonka bikala kisemi, nabo bakwatankana bingi, bengijila pamo, kujiila kajo pamo ne kufunjila Baibolo bonse pamo.—Salamo 133:1.
Betele ke kisemi kya bantu bepana. Pa muzhi wa Betele ponse paji banabalume ne banabakazhi bena Kilishitu bepana kuba kyaswa muchima wa Lesa bengila mingilo ya kutundaika Bufumu kimye kyonse. (Mateo 6:33) Kafwako ufola mali ne, bino bonsetu baji na mwakulaala mwawama kabiji bebanengezhezha kajo ne kwibapapo kajali ka kupotamo byo bakeba. Yense uji pa Betele uji na ko engijila, bamo mu maofweshi, bakwabo bateka, kabiji bakwabo bengijila mu kibamba mwakujiila. Bakwabo bengila mwingilo wa kupulinta nangwa wa kulenga mabuku, kuwamisha mu bibamba, kuchapa, kufiika bya kufikafika ne mingilotu ikwabo.
Paji mingilo yavula itundaika mwingilo wa kusapwila Bufumu. Mwingilo mukatampe pa Betele ke wakusampanya bukine bwa mu Baibolo ku bantu. Uno buloshuwa naye kyo bamunembejile. Bamunengezhe na lutangijilo lwa Jibumba Jitangijila, ne kumutuma pa kompyuta ku mabumba a bantuntuluzhi avula mwaya ntanda, panyuma ya bino bamupulinchile na minkinyi ingila bingi bukiji iji pa Betele mu byalo bimo, apa bino bamusampanya mu bipwilo kukila pa 110,000. Ba mu kisemi kya Betele bengila bingi na ngovu pa kuba’mba balenge mabuku a kutundaikilamo mwingilo wanema bingi wa kusapwila mambo awama.—Mako 13:10.
Bañanyi bengijila pa Betele kabiji balamwa byepi?
Ñanyi mwingilo wanema bingi ubena kukebewa kwingijiwa bukiji ye batundaika pa Betele?


text:
Ndakumbwa Umwaume Munandi—Bushe Ninshi Naba pa Babembuka na Baume Banabo Nelyo Abanakashi Banabo?
Awe te ifyo!
Icishinka: Ilingi line, ukukumbwa umwanakashi nelyo umwaume munobe kulapwa.
E fyo cali kuli Lisette uwalekumbwa umwanakashi munankwe pa nshita imo. Atile: “
Ku sukulu nasambilile ukuti ilyo umwaice alekula, alomfwa ifyapusanapusana mu mubili. Imona kwati abaice nga baishiba ificitika mu mibili yabo ilyo balekula, kuti baishiba ukuti ukuti ukukumbwa umwanakashi munobe nelyo umwaume munobe kulapwa kabili te kuti baletontonkanya ukuti e fyo bafyalwa.”
Inga ca kuti tauleleka ukukumbwa umwanakashi munobe nelyo umwaume munobe? Bushe Lesa alilufyanya pa kukaanya umuntu ukulaala no mwanakashi munankwe nelyo umwaume munankwe nga uo atemwa?
Nga wayasuka ukuti alilufyanya, ninshi ufwile ukwishiba ukuti abatontonkanya ifi ni balya abamona kwati umuntu afwile ukulaala no muntu umbi lyonse ilyo akwata insuuna. Baibolo ilacindamika abantu ilyo itila kuti basalapo ukukanacita ubulalelale ilyo baba ne nsuna.
Ifyo Baibolo yalanda fyaliba fye bwino. Yeba fye bonse abafwaya ukulaala na banakashi banabo nelyo abaume banabo e lyo na bacita ubulalelaele ubwashala ukuti bafwile ‘
ukufulumuka ubulalelale.’ (1 Abena Korinti 6:18) Na kuba, abaume abengi abatunkwa ukulaala na banakashi nelyo abanakashi abatunkwa ukulaala na baume balaikaanya ukucita ubulalelale. Kanshi na bafwaya ukulaala na baume banabo nelyo abanakashi banabo bafwile ukulaikaanya nga balefwaya ukusekesha Lesa.—Amalango 30:19.


text:
KUBUZYA-BUZYA | BA FRÉDÉRIC DUMOULIN
Syaazibwene Muzyakupanga-panga Ulapandulula Mbwaakatalika Kusyoma Muli Leza
Kwamyaka iili mbwiibede, ba Frédéric Dumoulin bakabeleka mucibeela cabasikuvwuntauzya misamu ku Ghent University mu Belgium. Aciindi cimwi tiibakali kusyoma kuti kuli Mulengi. Pele mukuya kwaciindi ba Frédéric bakatalika kusyoma kuti Leza ngowakalenga buumi. Mpoonya mbokunga lino Mbaakamboni ba Jehova, balembi ba Sinsimuka! bakababuzya kujatikizya mulimo wabo alimwi ambobakatalika kusyoma muli Leza.
Sena kuli mbomwakagwasyigwa acikombelo nomwakali bana?
Inzya. Bamaama bakali ba Katolika. Pele nindakabala makani aajatikizya mboceendelezyegwa cikombelo eeci, ndakatyompwa kapati cakuti tiindakacili kuyanda kumvwa makani aali woonse aajatikizya cikombelo. Alimwi ndakabala amakani aazikombelo zitali zya Bunakristo amwalo ndakajana kuti kunyina bubotu buli boonse pe. Nindakajisi myaka yakuzyalwa iili 14, ndakali kuyeeya kujatikizya kuvwula kwalweeno lwakali muzikombelo kuti ncitondezyo cakuti Leza tako. Aboobo, nindakayiisyigwa njiisyo yakusanduka kwazintu kucikolo, ndakabona kuti buumi bwakazwa kuzintu zimwi.
Ino mwakatalika buti kwiikkomanina sayaansi?
Nindakajisi myaka yakuzyalwa iili ciloba, ndakapegwa microscope, icibelesyo cibelesyegwa kubona tuntu tusyoonto kapati calo icakali kundikkomanisya kusobanya. Zimwi ziindi ndakali kwiibelesya kulanga-langa tuuka tugambya, mbuli nkonkolekwa.
Ino mwakatalika buti kwaakkomanina makani aajatikizya matalikilo abuumi?
Nindakajisi myaka yakuzyalwa iili 22, ndakaswaangana asyaazibwene musayansi umwi iwakali Kamboni wa Jehova. Wakali kusyoma kuti Leza ngowakalenga buumi. Eeci cakandigambya kapati. Alimwi ndakali kuyeeya kuti ndilakonzya kumutondezya kuti zintu nzyasyoma bwakali bufwuba-fwuba. Pele icakandigambya ncakuti, mibuzyo yangu wakayiingula munzila iilimvwisya. Eeci cakapa kuti ndibe aaluyandisisyo lwakuzyiba bantu basyoma muli Leza.
Nikwakainda myezi misyoonto buyo, ndakaswaangana a Kamboni uumbi iwakajisi luzyibo mumakani aabusilisi. Ciindi naakalyaaba kundipandulwida zintu nzyasyoma, ndakazumina nkaambo ndakali kuyanda kuzyiba ikaambo bantu ncobasyoma muli Leza. Alimwi ndakali kuyanda kumubelekela akaambo kanguzu nzyajisi.
Sena mwakamutondezya kuti wakalisweekede?
Peepe. Muciindi caboobo, ndakatalika kuvwuntauzya njiisyo zijatikizya matalikilo aabuumi. Pele icakandigambya ncakuti, basyaazibwene bazyibidwe kapati musayaansi alimwi ibalemekwa baamba kuti nokaba kaseelo ikakatazya kapati kumvwisya kunyina nokakapangwa kuzwa kuzintu zizwa waano anyika pe. Bamwi bayeeya kuti tuseelo tuli boobu twakazwa buyo mumulenga-lenga. Bantu balakazyanya kapati kujatikizya buumi mbobwakatalika.
Sena kuli makani ngomwakazuminana?
Icigambya ncakuti, bunji bwabasayaansi munzila imwi balazumina kuti zintu zimwi nzezyakapa kuti buumi butalike kuzwa kuzintu zitaponi. Ndakatalika kulibuzya kuti, ‘Ikuti kabatazyi kujatikizya mbobwakatalika buumi kakunyina Mulengi, mbuti mbobakonzya kusinizya kuti zintu nzyobayeeyela zyamasimpe?’ Aboobo ndakalanga-langa ncolyaamba Bbaibbele kujatikizya matalikilo aabuumi.
Ino mwakatalika kulibona buti Bbaibbele?
Mbozyakali kuyaabuvwula nzyondakali kwiiya kuzwa mu Bbaibbele, ndakazyiba kuti nzyolyaamba nzyamasimpe. Mucikozyanyo, basayaansi bakabuzyiba ino-ino bumboni butondezya kuti bubumbo bulijisi matalikilo. Pele kapango kakusaanguna kamu Bbaibbele, ikakalembwa myaka iili 3,500 yainda, kaamba kuti: “Kumatalikilo Leza wakalenga ijulu anyika.” * Aboobo ndakabona kuti kufwumba makani ngolyaamba Bbaibbele aajatikizya sayaansi, aliluzi.
Ndakabona kuti kufwumba makani ngolyaamba Bbaibbele aajatikizya sayaansi, aliluzi
Sena luzyibo lwanu musayaansi lwakapa kuti cimuyumine kusyoma muli Leza?
Peepe. Nindakatalika kusyoma muli Leza, ndakalimanizyide kale myaka yotatwe kwiiya sayaansi kuyunivesiti. Kuzikusika lino, mbondiyaabuzumanana kwiiya mbozyakalengwa zintu, ndilasyoma kuti kuli Mulengi.
Sena inga mwapa cikozyanyo?
Inzya. Ndakaiya kujatikizya nguzu nzyoijisi misamu buyo alimwi ayeeyo iikola kuzintu zipona. Cintu cindikkomanisya kapati nkubona mbuli bongo mbobukwabililwa kuzwa kuzintu zinyonyoona alimwi atuzunda. Kuli cintu cikwabilila kutegwa bulowa bwesu kabwaandaanizyigwa kumaseelo aakubongo.
Ino ncinzi cigambya kujatikizya cintu eeco cikwabilila?
Kwamyaka minji yainda, basikuvwuntauzya bakajana kuti izintu zinjila munsinga zyabulowa, zilamwaika mumubuli woonse, kunze buyo lyakubongo alimwi amumoongola. Makani aaya akandigambya kapati, nkaambo tusinga tusyoonto-syoonto tulatola bulowa mumaseelo oonse aakubongo. Maseelo oonse aakubongo alasalazyigwa, kusaninwa, alimwi alatambula muya wa oxygen kwiinda mubulowa. Aboobo, ino mbuti bulowa bwesu mbobwaandaanizyigwa kuzwa kumaseelo aakubongo? Aaya makani kunyina naakazyibidwe kwamyaka minji.
Ino mbuti mbocibeleka cintu eeco cikwabilila zintu zimwi kuti kazitasiki kubongo?
Nsinga zyabulowa tazili mbuli tupila twacipulasitiki twalo twaandaanya zintu zili anze alimwi azyeezyo izili mukati. Nsinga zyabulowa zipangidwe aamaseelo. Aaya maseelo alazumizya zintu zimwi alimwi atuzunda tumwi kunjila mulingawo. Pele, maseelo aali munsinga zyabulowa zyakubongo aliindene kapati. Nkaambo alo aliswaanganizyidwe kabotu-kabotu. Maseelo aaya alimwi ambwaaswaanganizyidwe alagambya kapati. Maseelo aaya apangidwe munzila yakuti zintu zimwi mbuli muya wa oxygen, carbon dioxide alimwi a glucose zilainda akati kansinga zyabulolwa akusika kubongo. Pele zibeela zimwi mbuli, ma proteins, alimwi amaseelo amwi tazisiki kubongo. Aboobo cikwabililo cabulowa bwakubongo cilabeleka munzila iipa kuti kacicikonzya kupanga nguzu zyakukwabilila. Kulindime, zintu zipangidwe munzila iili boobu tiizyakasanduka buya pe.


text:
IFYO FWE BENA KRISTU TULINGILE UKULAIKALA
Bushe Mulabomfya Bwino Amakardi Apaba Webusaiti Yesu?
Apo ubucushi bukalamba nabupalama, tulingile ukulabombesha mu mulimo wa kubila imbila nsuma. (Amapi. 24:11, 12, 20) Tulingile ukulabomfya amakardi apaba webusaiti yesu pa kwafwa abantu ukusambilila Baibolo no kubomfya webusaiti yesu. Pali kardi paliba code iingatwala abantu apo bengatamba vidio itila Mulandu Nshi Mulingiile Ukusambilila Baibolo? Kabili paliba na apo balangilila abantu nga balefwaya ukusambilila Baibolo nelyo ukwishibilapo ifyebo na fimbi. Abantu bamo tabafwaya ukupoka impapulo shesu lelo balasumina ukuya pa webusaiti yesu. Kanshi tufwile ukubapeela iyi kardi apaba webusaiti yesu. Te kwesha ukupeela abantu abashilelanga ukuti nabatemwa ifyo tulelanshanya nabo.
Pa kuti mutendeke ukulanshanya no muntu ukuli konse uko mwingaba, kuti mwatila: “Pali ifyo ndefwaya ukumupeela. Pali iyi kardi paliba webusaiti yesu apo mwingasanga ifyebo na mavidio ayalekanalekana.” (Yoh. 4:7) Apo amarkadi yanono, kuti mulekwatako ayalinga ayo mwingapeela abantu pa nshita iili yonse.


text: 5 Bino bintu byo byapichile, kwajinga kijiilo+ kya Bayudea, ne Yesu wayile ku Yelusalema.2 Monkamwa mu Yelusalema ku Kibelo kya Mikooko+ kwajinga kizhiba kyo batelanga mu Kihebelu amba Betezeda kyo bazhokolwesheko tubukonde tutanu.3 Mu tuno tubukonde mwalaalanga bantu bavula bakolelwenga, bampofu, balemana ne boba bapapile* maboko ne maulu.4 *——5 Bino kwajinga muntu umo wakolelwe pa myaka 38.6 Byo amwene uno muntu saka alaala, ne byo ayukile’mba wakolelwe pa myaka yavula, Yesu wamwipwizhe’mba: “Nanchi ubena kukeba kubukwa nyi?”+7 Uno muntu wakolelwe wamukumbwile’mba: “Mwane, kafwako muntu wa kungibizha mu kizhiba umvwe mema beavundankanya ne, bino amiwa umvwe kankebe kutwelamo, mukwabo upichila kulutwe yami.”8 Yesu wamwambijile’mba: “Imana! Shikula mukeka* wobe wende.”+9 Ponkapotu uno muntu wakosele kabiji washikwile mukeka* wanji watendeka ne kwenda.Aje juba jajinga juba ja Sabado.10 Onkao mambo, Bayudea batendekele kwambila uno muntu ye babukile’mba: “Jino juba ke juba ja Sabado, kechi wafwainwa kusenda mukeka* wobe ne.”+11 Bino aye wibakumbwile’mba: “Awa yenka wambuka ye wa kuñambila’mba, ‘Shikula mukeka* wobe wende.’”12 Abo bamwipwizhe’mba: “Nanchi ñanyi waji kukwambila’mba, ‘Shikula mukeka wende’?”13 Bino uno muntu ye babukile kechi wayukile Yesu ne, mambo Yesu watwelele mu jibumba jajinga kokwa.14 Kepo Yesu amutaaine mu nzubo ya Lesa ne kumwambila’mba: “Tala, pano wabukwa. Kange ukabwezhepo kulenga mambo ne, pa kuba’mba kintu kyakilamo kutama kikabule kukumwekela.”15 Uno muntu wayile na kubuula Bayudea amba Yesu ye waji kumubuka.16 Na mambo a kino, Bayudea batendekele kukatazha Yesu, mambo waubilenga bino bintu pa juba ja Sabado.17 Bino aye wibambijile’mba: “Batata ne luno bakingila, ne amiwa nkingila.”+18 O ene mambo Bayudea o bakebejilenga mwa kumwipayila, kechi na mambo a kuzhilululatu juba ja Sabado ne, bino ne na mambo a kutongola Lesa amba Batata,+ kwiesakanya aye mwine na Lesa.+19 Onkao mambo, Yesu wibambijile’mba: “Kinetu nemwambila namba, Mwana kechi wakonsha kwiubila kintu aye mwine ne, bino aye uba kyonka kyo amona Shanji na kuba.+ Mambo bintu byonse Shanji byo oba, ne Mwana naye byo byo oba.20 Mambo Shanji watemwa Mwana+ kabiji umumwesha bintu byonse aye byo oba, kabiji ukamumwesha ne mingilo yakila pa ino, kuba’mba mukakumye.+21 Byonkatu Shanji byo asangula bafu ne kwibapa bumi,+ ne Mwana naye upana bumi ku boba bo akeba kupa.+22 Mambo Shanji kechi uchibila mambo muntu nangwa umo ne, pakuba Mwananji ye ye apa luusa lwa kuchiba mambo onse,+23 pa kuba’mba bonse bakonshe kunemeka Mwana byonkatu byo banemeka Shanji. Yense ubula kunemeka Mwana kechi unemeka ne Shanji wamutumine ne.+24 Kinetu nemwambila namba, Yense umvwa byambo byami ne kwitabila yewa wantumine ukekala na bumi bwa myaka ne myaka,+ kabiji kechi ukazhatwa ne, bino wafumamo mu lufu ne kwikala na bumi.+25 “Kinetu nemwambila namba, kimye kibena kwiya kabiji kyafika, bafwa kyo bakomvwa jiwi ja Mwana Lesa, ne boba baumvwijile bakekala na bumi.26 Byonkatu Shanji byo aji nsulo ya bumi,*+ wamupa ne Mwananji bulume bwa kupana bumi.+27 Kabiji wamupa luusa lwa kuchiba mambo,+ mambo aye ye Mwana muntu.+28 Kange mukumye kino ne, mambo kimye kibena kwiya aba bonse baji mu bilende* kyo bakomvwa jiwi janji+29 ne kufumamo, aba baubilenga byawama bakasangukila ku bumi, ne boba baubilenga byatama bakasangukila ku kije.+30 Amiwa kechi nakonsha kwiubila kintu ami mwine ne. Nchibila bantu mambo monka mo naumvwina, kabiji nchibila bantu mambo monka mo aolokela,+ mambo kechi nguba kyaswa muchima wami ne, bino nguba kyaswa muchima wa yewa wantumine.+31 “Umvwe neshimuna ami mwine ku bantu, kechi baketabila byambo byo ñamba ne.+32 Kuji muntu mukwabo unshimuna ku bantu, kabiji amiwa nayuka namba bintu byo amba pe amiwa bya kine.+33 Anweba mwatuma bantu kwi Yoano, ne aye washimuna bukine.+34 Nangwa byonkabyo, amiwa kechi nkeba muntu kunshimuna ku bantu ne, bino naamba bino bintu namba mukapuluke.35 Uno muntu wajinga lampi watemenenga ne kuba kyeya, kabiji mu kakimye kacheche anweba mwaswile kusangalela mu kyeya kyanji.+36 Bino kushimuna kwami kwakila kwa kwa Yoano, mambo mingilo yonka yo bampele Batata kwingila, yo yo mbena kwingila, kabiji yo ibena kumwesha’mba Batata bo bantumine.+37 Kabiji Batata bantumine, nabo banshimuna.+ Anweba mukyangye kumvwapo jiwi jabo kabiji kechi mwakimonapo kala byo bamweka ne,+38 kabiji byambo byabo kechi biji mwi anweba ne, mambo kechi mwaitabila yewa ye batumine ne.39 “Anweba mukebakeba mu Binembelo,+ mambo mulanguluka’mba mo mo mukamwena bumi bwa myaka ne myaka; kabiji byonka bino* byo binshimuna amiwa.+40 Pakuba anweba mubena kukana kwiya kwi amiwa+ kuba’mba mukekale na bumi.41 Amiwa kechi ntambula lukumo ku bantu ne,42 bino nayukishatu bulongo namba kechi mwamutemwa Lesa ne.43 Naishila mu jizhina ja Batata, bino anweba kechi mwantambwila ne. Umvwe muntu ungi waishila mu jizhina janji mwine, mukamutambwila.44 Mwakonsha kwitabila byepi, byo mwinemeka anwe bene na bene, ne byo mubula kukeba lukumo lufuma kwi Lesa yenka umotu?+45 Kange mulanguluke’mba nkemushinawina kwi Batata ne; koaji wimushinawina, aye Mosesa,+ yenka ye mwaketekela.46 Inge mwaitabijile Mosesa, ne amiwa umvwe mwangitabila mambo aye wanembele pe amiwa.+47 Bino inge mwabula kwitabila bintu byo anembele, muketabila byepi byo ñamba?”


text:
KUBUZYA-BUZYA | DR. GENE HWANG
Syaazibwene Mulwiiyo Lwanamba Ulapandulula Mbwaakatalika Kusyoma Muli Leza
Ba Dr. Gene Hwang ibakazyalwa mu 1950 ku Tainan, Taiwan, mbaasyaazibwene munamba ibakacita litaya ku National Chung Cheng University ku Taiwan. Alimwi bakabeleka ku Cornell University, U.S.A., kwalo nkobakali kuyiisya akucita buvwuntauzi bujatikizya statistics a probability. Kwamyaka minji mbebakali kwaambwa kapati kujatikizya statistics, imulimo ngobacicita asunu. Nobakali bakubusi, bakali kusyoma kuti buumi bwakatalika kwiinda mukusanduka. Pele mukuya kwaciindi bakacinca mbobakali kuzibona zintu. Balembi ba Sinsimuka! bakababuzya kujatikizya mulimo wabo alimwi anzyobasyoma mumakani aabukombi.
Ino ninjiisyo nzi nzyomwakayiisyigwa nomwakali mukubusi?
Kucikolo bakali kuyiisya njiisyo yakusanduka, pele kunyina wakapandulula buumi mbobwakatalika. Ciindi bazyali bangu nobakaba bacikombelo ca Taoism, ndakali kuswiilila kuli bamayi babo bacikombelo alimwi akubabuzya mibuzyo minji. Pele bakali kundipa buyo bwiinguzi busyoonto ibumvwika.
Ncinzi cakapa kuti mube basyaazibwene mulwiiyo lwanamba?
Nindakali kucikolo capulaimali, ndakali kuziyanda kapati namba. Eeci cakapa kuti ndizumanane kuziyanda anondakaunka kuyunivesiti, kwalo nkondakali kukkomanina makkoosi aanamba alimwi a probability. Kulindime, kusinizya cintu mubufwaafwi kwiinda mukubelesya namba nkubotu alimwi kulakkomanisya.
Ino mwakatalika buti kuba aluyandisisyo mu Bbaibbele?
Mu 1978 bakaintu bangu ba Jinghuei, bakatalika kwiiya Bbaibbele a Bakamboni ba Jehova, alimwi ziindi zimwi ndakali kutola lubazu mumibandi. Aciindi eeco twakali kukkala ku United States. Alimwi ndendilyo ba Jinghuei nobakatambula digili yaatala mulwiiyo lwa physics, mpoonya mebo ndakali kwiiya statistics ku Purdue University ku Indiana.
Ino Bbaibbele mwakali kulibona buti?
Ndakakkomana kumvwa zibalo izili mumo zyaamba mboyakabambwa nyika kutegwa bantu bakkale alinjiyo. Ziindi izili cisambomwe izyakulenga izyaambwa mubbuku lya Matalikilo, nokuba kuti zyaambidwe munzila nguba-uba, zimvwika kuti zyamasimpe mukwiimpana azyaano zyansiku. * Nokuba boobo, kwamyaka minji tiindakali kusyoma mu Mulengi.
Nkaambo nzi aayo ncaakali makani mapati kulindinywe?
Kusyoma mu Mulengi cakali kwaamba kukaka cikombelo ncondakali kunjila kuzwa kubwana
Cakali kujatikizya mbondakali kulimvwa. Kusyoma mu Mulengi cakali kwaamba kukaka cikombelo ncondakali kunjila kuzwa kubwana, nkaambo cikombelo ca Taoism taciyiisyi kuti kuli Leza naa Mulengi.
Nokuba boobo, mukuya kwaciindi, mwakacinca mbomwakali kuzibona zintu. Ino nkaambo nzi?
Akaambo kakuyeeya kapati kujatikizya matalikilo aabuumi, ndakatalika kusyoma kuti cintu cakusaanguna kupona ceelede kuti cakali kugambya kapati. Mucikozyanyo, cakeelede kuti kacicikonzya kuzyala, nkokuti kuba amakani aalembedwe mumaseelo alimwi anzila yakucikonzya kupanga makani aalembedwe mumaseelo aakozyene. Kuyungizya waawo, nokaba kaseelo, kayandika mincini yama molecules yakupangisya zibeela zyoonse zyaseelo lipya, alimwi anzila yakweendelezya nguzu. Mbuti bubambe oobo bukatazya kumvwisya mbobukonzya kulitalikila kuzwa kuzintu zitaponi? Mbondili syaazibwene mulwiiyo lwanamba, tiindakali kukuzumina kweezyeezya ooko. Inga kwayandika zintu zinji kapati kutegwa zintu zilitalikile.
Ncinzi cakapa kuti mutalike kulanga-langa njiisyo zya Bakamboni ba Jehova?
Ndakali kwiiya a Bakamboni cakutasitikila. Mpoonya mu 1995, nondakaswaide ku Taiwan, ndakaciswa alimwi ndakali kuyandika lugwasyo. Bakaintu bangu ibakali ku United States aciindi eeco, bakabandika a Bakamboni ba Jehova baku Taiwan. Bakamboni bakandijana kandikatede anze kucibbadela kwalo kwakanyina malo. Kamboni umwi wakandibweza akunditola kuhotela kutegwa ndikalyookezye. Wakali kundilingula mpoonya wakanditola kucibbadela kutegwa ndikasilikwe.
Kubikkilwa maano ookuya kwakandinjila kapati mumoyo, alimwi ndakayeeya ziindi zinji Bakamboni ba Jehova mbobakatondezya bubotu kumukwasyi wangu mubukkale bwiindene-indene. Lusyomo lwa Bakamboni lwakali kubapa kwiindana abantu bamwi. Aboobo, ndakatalika alimwi kwiiya Bbaibbele ambabo. Mwaka wakatobela ndakabbapatizyigwa.
Sena lusyomo lwanu lulakazyanya alwiiyo lwanu?
Peepe! Mumyaka yainda ndali kubelesya lwiiyo lwangu lwanamba kugwasyilizya basayaansi ibaiya makani aali mumaseelo mbwaabeleka. Lwiiyo lwamakani aali mumaseelo lupa kumvwisya buumi mbobubede—ikumvwisya ooku kundipa kulemeka busongo bwa Mulengi.
Amupe cikozyanyo cabusongo oobo.
Amuyeeye kuzyalana. Tulenge tumwi mbuli tuma amoeba, tatujisi kalumi naa kakaintu. Tulenge ootu itujisi buyo seelo lyomwe tulapanga kkopi lijisi makani aali mulintuto mpoonya akulyaandaanya (asexual reproduction.) Nokuba boobo, bunji bwabanyama azisyango zilazyalana kwiinda mukusanganya makani aali museelo kuzwa kucilumi alimwi akucikaintu. Nkaambo nzi nzila eeyi ncoigambya?
Nkaambo nzi nzila yakuzyalana mwalo kalenge mokalyaandaanya akuba zyobilo—alimwi kali kucita oobo kuzwa naa ndilili—mbokakonzya kucinca akutalika nzila mwalo zilenge zyobilo moziswaangana kutegwa zizyale cilenge comwe? Nzila iiyandika kubweza cibeela caseelo kucilumi akucikaintu akuziswaanganya ilakatazya kapati kumvwisya, calo icipa kuti cibe cintu cikatazya kapati kupandulula buumi kubelesya njiisyo yakusanduka. Mukubona kwangu, kuzyalana kubelesya zizo zyabwaalumi abukaintu kulasalazya ncobeni kuti Leza nkwali.
^ par. 11 Kutegwa muzyibe zinji kujatikizya ziindi zyakulenga, amubone broshuwa yakuti Was Life Created? iyakamwaigwa a Bakamboni ba Jehova. Nkoili a Intaneti aa www.jw.org.


text:
ICAPITALA 2
Baibolo Libuuku Ilifumine Kuli BaLesa
1, 2. Nindo Baibolo ibelele ni mpese iiweme ukufuma kuli baLesa?
MUNGOMFWA shani kani umubyenu amupeniko impese yeyo tamucetekelepo? Mungatemwa ukwakuti, kabili cingalangisha ati umubyenu alimubikileniko akalango. Mungamutoota ukwakuti.
2 Baibolo ni mpese iifumine kuli baLesa. Tulapendamo ifyebo fyefyo tekuti tusanganepo ukuli konse. Ku cakubwenako, tulapendamo ati baLesa baalilengele amaulu, icalo, umwalalume ne mwanakashi wakutanga. Tulapendamo amafunde aangatofwako ili twakatashiwa. Muli Baibolo tulasambililamo ifi baLesa bakakonsha ukufwaya kwabo ukwa kwalule calo ukuba paladaiso. Baibolo ni mpese iiweme ukwakuti!
3. Findo mukeshiba ili mulukusambilila Baibolo?
3 Ili mulukusambilila Baibolo, mukeshiba ati baLesa balafwaya mwebo ukuba icibusa cabo. Ukupitilisha ukusambilila pali bo, kukamulengesheni ukuba icibusa cabo icipalamishe.
4. Kani Baibolo ililibelele shani?
4 Baibolo ilyalwilwe mu milaka cipale 2,600, kabili ama Baibolo aakuti ubwingi alipulintilwe. Apepi ne bantu bonse mu calo balapenda Baibolo mu mulaka wabo. Abantu ukucila pali milyoni umo balakwata Baibolo umulungu ne mulungu! Fya cine, takupo ibuuku ilili koti ni Baibolo.
5. Nindo tungalabilila ati Baibolo ‘ilifumine kuli baLesa’?
5 Baibolo ‘ilifumine kuli baLesa.’ (Pendeni 2 Timote 3:16.) Cipale bambi bangalanguluka ati, pakuti ‘Baibolo yalilembelwe ne bantunshi, na muli fyefyo ingafuma shani kuli baLesa?’ Baibolo ilaasuka ati: “Abantu balukulabila ifya kufuma kuli baLesa, pa kutwalwa [neli, ukutangililwa] ku mupashi uuswetelele.” (2 Petilo 1:21) Ici cilipaleneko kuli fyefyo abafyashi bangabuula umwana ukubalembelako inkalata. Mungalabila ati abene bankalata ni bani? Bafyashi bakwe. Fyenke’fyo eficili kuli Baibolo, ilifumine kuli baLesa, talipo ya bantunshi baabo baLesa baapyungishe pa kulemba. Abantu balitangililwe ne mupashi uuswetelele ukulemba amalangulushi abaLesa. Fya cine, Baibolo “lishiwi lya baLesa.”—1 AbaTesalonike 2:13; boneni Ifyebo na Fimbi 2.
BAIBOLO ILILUNGEME
6, 7. Nindo tungalabilila ati ifilembelwe mu Baibolo filasuminanshanya?
6 Pakushila ukulemba Baibolo palipitile imyaka 1,600. Abalembele Baibolo baaliko pa mpindi ishipusenepusene. Bambi baali basambilile ukucila bambi. Ku cakubwenako, umbi aali ni dokota. Bambi baali balimi, bambi nabo baalukwipaya isabi, abembeshi, abakushimika, abasololweshi, kabili bambi baali ni mfumu. Nangaba ati abalembele baalipusenepusene, fyonse ifilembelwe mu Baibolo filasuminanshanya. Tailabilapo ifipusene. *
7 Ifyapitala fya kutanga ifili mu Baibolo filabuulishisha ukutatika kwa makatasho mu calo, kabili icapitala cakupelako cilatubuulishisha ifi baLesa bakashilisha amakatasho pa kuleta paladaiso. Baibolo ilalabila pa lyashi lya kale ilya bantunshi kabili ilalangisha ati ukufwaya kwa baLesa lyonse kulakonshiwa.
8. Peleeni ifyakubwenako ifibuulishisha ati Baibolo ilalungika mu fya sayansi.
8 Baibolo tayalembelwepo ukutusambisha ifya sayansi neli ukuba ibuuku lya kupyungisha ku sukuulu, pano fyefyo ilabila pa malyashi ya sayansi filungeme. Ifi efi twelelwe ukucetekela ibuuku ilifumine kuli baLesa ukuba. Ku cakubwenako, mwi buuku lya fya baLefai muli amafunde ya fyefyo abaIshilaeli baali ne kuliilama ku malwashi. Ifi fyalilembelwe akale ili abantu tabangeshiba ifi utushishi utupinta amalwashi tulengesha abantu ukulwala. Kabili Baibolo ilasambisha mukulungama ati icalo cilikobeme apakubula kantu. (Jobo 26:7) Ili abantu abengi balukulanguluka ati icalo ciselebele, Baibolo yalibuulishishe ati cibulungene.—Yisaya 40:22.
9. Kani bucine bwa balembeshi ba Baibolo bulatofwako ukumfwishe’ndo?
9 Ili Baibolo yalabila pa fya kale, lyonse ilalabila ifilungeme. Pano amabuuku aengi aalabila pa malyashi akale, taalabilapo ifilungeme ni pakuti abalukualemba tabalukulabilapo ifya cine. Ku cakubwenako, tabaalukulembapo fyonse lukoso pali fyefyo icalo cabo bacicinfishe mu nkondo. Pano abalukulemba Baibolo, balukulemba ifya cine na lyelyo aba Ishilaeli babacimfishe. Balukulemba na pali fyefyo abene babifishe. Ku cakubwenako, mwi buuku lya Ifyakupenda, Mose alitubuulishishe ukubifya ukukulu acitile kabili ati baLesa baalimupanikile. (Ifyakupenda 20:2-12) Bucine bwa baabo abalukulemba Baibolo bulabuulishisha ati yalifumine kuli baLesa. Ici cilukwalula ati tulyelelwe ukucetekela Baibolo.
MU BAIBOLO MULI AMANO AKOFWAKO
10. Nindo amano ya mu Baibolo abelele aakofwako?
10 Baibolo ‘ilungikilwe ilifumine kuli baLesa ilyelelwe ukusambisha, ne kucenjesha, ne kulungika, ne kufunda ukulungeme.’ (2 Timote 3:16) Fya cine, mu Baibolo muli amano aangatofwako shino nshiku. BaYawe balishi bwino ifitulengelwe, popele balatumfwisha muli fyefyo tulanguluka ne kumfwa. Balitwishi bwino ukucila na fyefyo tulishi fwebene, kabili balafwaya ati tube abasangalele. Balishi ifingatuwamina na fyefyo ifingatubipila.
11, 12. (a) Kani nikwisa ukufunda ukuweme baYesu balabiilepo ukulembelwe muli Matayo ifyapitala 5 ukufika 7? (b) Findo fimbi tungasambilila mu Baibolo?
11 Muli Matayo icapitala 5 ukufika ku 7, tulapendamo ukufunda ukuweme uku baYesu basambishe pa fyakuba abasangalele, ifyakumfwana ne bantu bambi, ifya kutembela, na fyefyo twelelwe ukubona indalama. Nangaba ati apa bapeelele uku ukufunda palipitile pano imyaka 2,000, kucipyunga na bukumo.
12 Muli Baibolo, baYawe balatusambisha amafunde aangatofwako ukuba ne cisoolo iciweme, ukuba abapyungishi abaweme, ne kuba aba mutende ku bantu bambi. Amafunde amu Baibolo angatofwako pa mpindi shonse, nangaba na fyefyo tuli, neli amakatasho tungaba nao.—Pendeni Yisaya 48:17; boneni Ifyebo na fimbi 3.
MUNGACETEKELA UKUSHIMIKA KWA MU BAIBOLO
13. Findo Yisaya ashimikile ifyali ne kucitikila umushi wa Babiloni?
13 Ukushimika ukwingi ukwa mu Babolo kulikonshiwilwe. Kucakubwenako Yisaya alishimikile ati Babiloni ikonaalwa. (Yisaya 13:19) Aalibuulishishe ifi uyu mushi wali ne konaalwa. Uyu mushi wa Babiloni wali ne fiibi ifikulu ifikosele kabili walishingulukilwe ne nika. Pano Yisaya alishimikile ati abakonaala uyu mushi baali ne kuumya inika kabili ifiibi fyali ne kushala ifiisukile. Ifita fyali ne konaala umushi wa Babiloni ukwakubula ukulwa. Yisaya alishimikile ne kweba ati Koleshe ewali ne konaala uyu mushi.—Pendeni Yisaya 44:27–45:2; boneni Ifyebo na Fimbi 4.
14, 15. Cali shani pakweba ati ifi Yisaya ashimikile pali Babiloni fikonshiwe?
14 Ili papitile imyaka 200 ukufuma apa uku kushimika kwalembeelwe, ifita fya nkondo fyalyonawile Babiloni. Ninani uwalukutangilila ifita? Ni Koleshe, imfumu ya ku Pasai, fyenka filya Yisaya ashimikile. Uku kwali ekutatika kwakukonshiwa kwa kushimika kwa kwa Yisaya ukwa pali Babiloni.
15 Ili ifita fyaile mukonaala Babiloni mu mpindi ya bushiku, fyalisangile abaBabiloni bali pa citenje. Baalukubona ati balilaminwe pakuti umushi wabo wali ne fibumba ifikosele kabili walishingulukilwe ne nika. Ili Koleshe ne bumba lyakwe bafikile ku mpelo ya mushi, balitulile umufolo pa kucefyako amenda aali munika. Amenda amunika alicepele ukwelelwa ifita fya ku Pasai ukupita. Pano ifita fyali ne kupita shani pa fibumba fya Babiloni? Fyenka filya cashimikilwe, imilyango yalishele iisukile, penka ifita fyalingiile ne konaala umushi wa Babiloni ukwakubula ukulwa.
16. (a) Findo Yisaya ashimikile pali fyefyo Babiloni yali ne kuba mukupelako? (b) Kani tulishi shani ati ukushimika kwa kwe Yisaya kwalikonshiwilwe?
16 Yisaya alishimikile ati umushi wa Babiloni taukekalwamo libili. Alilembele ati: “Taukaba ne njikale libili, ne bantu nabo tabakekalamo ifitentekwa na fitentekwa.” (Yisaya 13:20) Kani ifi fyalicitikile? Umupunda apali Babiloni, uuli cipale amakilomita 80 ukufuma ku saufu ku Baghdad mu Iraq, ulishele amasala. Napali bukumo tapapo uwikalamo. BaYawe balyonawile umushi wa Babiloni “ku cipyango cakonala.”—Yisaya 14:22, 23. *
17. Nindo twelelwe ukucetekela ukulaya kwa baLesa konse?
17 Pakuti ukushimika ukwingi ukulembelwe muli Baibolo kuli konshiwilwe, cilatulengesha ukucetekela ifi Baibolo ilabila pa kulaya kwa baLesa ukwa kuntangiile. Tungacetekela ati baYawe bakakonsha ukulaya kwabo ukwakulengesha icalo ukuba Paladaiso. (Pendeni Ifyakupenda 23:19.) Fya cine, tulicetekele “ukupoka umweo wa muyayaya uyu balaile baLesa, abatababepapo, ili tashingatatika impindi sha muyayaya.”—Tito 1:2. *
BAIBOLO INGAMWALULENI
18. Findo Paulu abuulishishe pe ‘shiwi lya baLesa’?
18 Twasambilila ati takupo ibuuku ilili koti ni Baibolo. Amashiwi aalimo alasuminanshanya kabili ilalungika kani yalabila pa fya sayansi ne malyashi akale. Nakabili mu Baibolo muli ukufunda ukungatofwako eli ne kushimika ukwingi ukukonshiwilwe. Pano Baibolo ilacita na fimbi ificilile na pali fifi. Intangishi Paulu aalilembele ati: “Ishiwi lya baLesa lili ne mweo, lilasantuka.” Kani ico cilalule’ndo?—Pendeni AbaEbeya 4:12.
19, 20. (a) Kani Baibolo ingamofweniko shani ukulishiba bwino? (b) Mungalangisha shani ati mulatoota pali fyefyo baLesa batupeele Baibolo?
19 Baibolo ingamwaluleni. Ingamofweniko ukulishiba bwino. Ingamofweniko ukwishiba ifi mwalakanyapo na fyefyo mubona ifintu. Ku cakubwenako tungalukulanguluka ati tulitemenwe baLesa. Pano pakweba ati tulangishe ati tulibatemenwe, tulyelelwe ukupyungisha ifi Baibolo ilabila.
20 Mucinenene Baibolo libuuku ilifumine kuli baLesa. BaLesa balafwaya mwebo ukulukupendamo, ukusambililamo, ne kulitemwa. Langisheni ati mulatoota pali iyi impese, ne kupitilisha ukusambililamo. Kani mwacite’fyo mukeshiba bwino ifi baLesa bafwaya ukucitila abantunshi. Mu capitala cakonkapo tukasambilila ifingi pa kufwaya kwa baLesa.
^ par. 6 Bambi abantu balalabila ati Baibolo taisuminanshanyapo muli fyefyo ilembelwe, pano ubu bufi lukoso. Boneni icapitala 7 ice buuku lya Baibolo-Cebo ca kwa Lesa Nelyo ca Muntu? Ilitulishiwe na Bamboni sha BaYawe.
^ par. 16 Kani mulukufwaya ukwishiba na fimbi pa kushimika kwa mu Baibolo, mungapenda ifyebo ifili pa mabuula 27-29 mu kabuuku ka “A Book for All People” aka mu Cisungu, akatulishiwe na Bamboni sha BaYawe.
^ par. 17 Ukonalwa kwa Babiloni kuli pa kushimika ukwa mu Baibolo ukukonshiwilwe. Mungapenda ukukonshiwa kwa fyefyo ifyashimikilwe pali baYesu pa Ifyebo na Fimbi 5.


text:
ICAPITALA 1
Kani BaLesa Bacine Nibani?
1, 2. Nifisa ifyakwipusha abantu bepusha makosa?
ABANA balepusha ifyakwipusha ifyakuti ubwingi. Nangaba ati mu babuulishishe shani, balepusha nakabili. Ili mwaesha ukubaasuka, cipale bangepusha ati ‘pano nindo cibelele’fi?’
2 Nangaba ati tuli banice neli tuli bakulu, fwense tulikwete ifyakwipusha. Cipale tungakwata ifyakwipusha pali fyefyo tulukufwaya ukulya, ukufwala neli ukushita. Cipale tungaba ne fyakwipusha ificindeme pa bwikashi bwa ino mpindi na kuntangiile. Pano ili twafilwa ukusangana ifyasuko kuli fifi ifyakwipusha, cipale tungaleka ukufwaya-fwaya ifyasuko.
3. Nindo abantu balangulukila ati tekuti basangepo ifyasuko ku fyakwipusha fyabo ificindeme?
3 Kani Baibolo ingasuka ifyakwipusha ificindeme fyonse ifi twipusha? Bambi efi balanguluka, pano balabona ati ikateshe ukumfwa. Cipale balalanguluka ati abasambishi neli intangishi sha mapempelo e bangaasuka lukoso. Kabili bambi balomfwa insoni shakusumina ati tabeshipo ifyasuko. Nga mwebo mulukulangulukapo shani?
4, 5. Nifiisa fyakwipusha ificindeme mukwete? Nindo mwelelwe ukupitilisha ukufwaya-fwaya ifyasuko?
4 Cipale mulafwaya ukwishiba ifyasuko ku fyakwipusha, ifili koti nififi: Nindo nalengeelwe? Findo fikacitika kani nkafwe? Kani niisa mibelo baLesa bakwete? BaYesu, abasambishi abeshibikilwe makosa, baalilabile ati: “Mulukulomba, popele fikapeelwa kuli mwebo; mulukufwaya-fwaya, popele mukabona; mulukukonkonsha, popele mukeswilwa.” (Matayo 7:7) Mulyelelwe ukupitilisha ukufwaya-fwaya mpaka mwasangana ifyasuko ifi mungacetekela.
5 Fya cine, kani ‘mulukufifwaya-fwaya,’ mukafisangana ifyasuko mu Baibolo. (Ifisimpi 2:1-5) Ifyasuko tafikoselepo ukumfwa. Ifi mulukusambilila fikamusangalasheni pali ino mpindi eli ne ku mupeeleni ubucetekelo bwa kwikala umuyayaya. Lekeni pano twambaale pa cakwipusha icikateshe abantu abakuti ubwingi.
KANI BALESA BALATULAMA NELI TABAKWETEPO INKUMBU?
6. Nindo abantu bambi balangulukila ati baLesa tabalamapo abantunshi?
6 Abantu abengi balalanguluka ati baLesa tabatulamapo. Balalanguluka ati baLesa mu cinenene nga balatulama, ifintu mu calo nga fili bwino. Pano mu calo muli inkondo, ukupatana ne kubombomana. Abantu balalwala, balapenga kabili balafwa. Bambi balalanguluka ati, ‘Kani baLesa balatulama, nindo tabafumiishepo ukupenga konse?’
7. (a) Findo intangishi sha mapempelo basambisha ifilengesha baLesa ukuboneka koti tabakwetepo inkumbu? (b) Nindo tekuti tupeelelepo baLesa imilandu pa fibipile ificitika?
7 Impindi shimbi, intangishi sha mapempelo ebalengesha abantu ukubona ati baLesa tabakwetepo inkumbu. Ili kwacitika ifibipile, balalabila ati kufwaya kwa baLesa. Balalabila ati efi baLesa balukufwaya ati cibe. Ili balukulabila ifi, balapeela baLesa imilandu. Pano Baibolo ilasambisha ati baLesa talipo ebalengesha ifibipile ukucitika. Pali Jakobo 1:13 palatubuula ati baLesa tabeshapo uuli onse kufibipile. Palalabila ati: ‘Ili umuntu aeshiwa telelwepo ukulabila ati, Ndukweshiwa kuli baLesa: pakuti baLesa tabeshiwa ku kubifya, kabili abene tababesha abantu neli umo.’ Ici cilukwalula ati nangaba ati baLesa tabakenyepo ifibipile ukulukucitika, talipo ebafilengesha ukucitika. (Pendeni Jobo 34:10-12.) Lekeni tupeele icakubwenako.
8, 9. Nindo tekuti ciwaminepo ukupeela baLesa imilandu pa makatasho abantunshi bakwata? Buulishisheni icakubwenako.
8 Alakanyeni pa mwana umwalalume umukulu uwikala ne bafyashi bakwe. Bawishi balimutemenwe, kabili balimusambishe ifya kusalulula bwino pa fintu. Pano, abafutukila ne kusalululapo ukufuma pa ng’anda. Atatika ukucita ifibipile, kabili aba na mu fyakukatasha. Kani mungapeela bawishi umulandu pa kubula ukumukanya ukufuma pa ng’anda? Koku! (Luku 15:11-13) Koti ni woyo umufyashi, baLesa tabakanyapo ili umuntu asalululapo ukubafutukila ne kutatika ukucita ifibipile. Popele ili kwacitika fibipile tulyelelwe ukwanuka ati talipo ni baLesa bafilengesha ati ficitike. Tekuti ciwamepo ukupeela baLesa imilandu.
9 Kuli umulandu uuweme uulengeshe baLesa ukubula ukukanya ifibipile ukucitika. Mukasambilila ifingi pali lili ilyashi mu Capitala 11. Pano mungashininkisha ati baLesa balitutemenwe kabili ati talipo ebalengesha ifibipile ukucitika. Nacine, ebangashilisha lukoso amakatasho onse.—Yisaya 33:2.
10. Tungacetekela shani ati baYawe bakawamya ifintu fyefyo abantunshi ababipile bonawile?
10 BaLesa baswetelele. (Yisaya 6:3) Fyonse ifi bacita filungeme, fya bunjino, kabili fiweme. Penka tungabacetekela. Abantunshi talipo efi bali. Impindi shimbi balacita ifibipile. Nangaba ni babo abacetekelwe mu bwikalikishi tabakwetepo amakosa akushilisha bumbifi abantunshi bacita. Tapalipo uuli ne makosa koti ni baLesa. BaLesa bakawamya fyonse lukoso ifi abantunshi ababipile bonawile. Bakafumyapo bumbifi umuyayaya.—Pendeni Amasamo 37:9-11.
KANI BALESA BALOMFWA SHANI ILI ABANTU BALUKUPENGA?
11. Kani baLesa balomfwa shani ili mulukupenga?
11 Kani baLesa balomfwa shani pa filukucitika pa calo na fyefyo mulukupitamo? Baibolo ilatusambisha ati baLesa “balatemwa ukusololola.” (Amasamo 37:28) Kanshi balibikileko akalango ukubona ifilukucitika ifilungeme ne fisendeme. Tabomfwapo bwino kani abantu balukupenga. Baibolo ilatubuula ati baLesa ‘baalibombomene’ ili ukubifya kwa bantu kwakulile akale. (Ifyakutanga 6:5, 6) BaLesa tabaalukilepo. (Malaci 3:6) Baibolo ilalabila ati baLesa balamulameni.—Pendeni 1 Petilo 5:7.
12, 13. (a) Nindo tutemenwe abantu bambi, kabili tulomfwa shani pa kupenga ukuli mu calo? (b) Nindo tungacetekela ati baLesa bakashilisha ukupenga ne kufumyapo ifisendeme fyonse?
12 Baibolo ilalabila nakabili ati fwebo twalilengelwe mu cipasho ca baLesa. (Ifyakutanga 1:26) Ici cilalula ati tulikweteko imibelo iiweme yeyo bakwete. Penka kani mwebo tamumfwapo bwino ukubona abantu balukupenga, ninshi baLesa balacilapo ukumfwa ububi! Nindo twalabilile’fi?
13 Baibolo ilatusambisha ati “baLesa e butemwe.” (1 Yoane 4:8) Fyonse ifi baLesa bacita ni pakuti pa butemwe. Penka tuli ne butemwe pakuti baLesa e butemwe. Langulukeni pali cici: Kani mulikwete amakosa akushilisha ukupenga, mungakushilisha? Muli bucine, mungakushilisha pakuti mulitemenwe abantu. Mba pano baLesa? Balikwete amakosa, kabili pakuti balitutemenwe bakashilisha ukupenga ne kufumyapo ifisendeme fyonse. Mungacetekela ati ukulaya ukulabilwepo pa kutanga kwa lilino ibuuku kukakonshiwa! Pa kucetekela uku kulaya mulyelelwe ukwishiba ifingi pali baLesa.
BALESA BALAFWAYA MWEBO UKUBESHIBA
14. Kani baLesa nibani ishina lyabo, kabili tulishi shani ati tulyelelwe ukulipyungisha?
14 Kani mulukufwaya umuntu umbi ukumwishibeni, cindo mungatatikilapo ukucita? Kumubuula ishina lyenu. Kani baLesa balikwete ishina? Aba mu mapempelo abengi balasambisha ati ishina lyabo ni baLesa neli baShikulu. Pano aya talipo mashina, fya kupeelelako lukoso ubuleme, koti ni fifilya balabila ati “imfumu” neli “umwikalikishi.” BaLesa balitubuulile ati ishina lyabo ni baYawe. Amasamo 83:18 alalabila ati: ‘Beshibe ati mwebo mwenka, mwe muli ne shina lya kweba ati baYawe, ni mwe Bacilile lukoso na pa calo conse.’ Abalukulemba Baibolo balilembelemo ishina lya baLesa imikwi iya kuti ubwingi. BaYawe balafwaya mwebo ukwishiba ishina lyabo ne kulipyungisha. Balamubuuleni ishina lyabo pakweba ati mube icibusa cabo.
15. Kani ishina lya kweba ati baYawe lilalule’ndo?
15 Ishina lya baLesa ilya kweba ati baYawe lili na fyefyo lyalula. Lilaalula ati baLesa bangafishapo ukulaya kwabo kabili bangakonsha ukufwaya kwabo. Tapapo icingabakatasha. BaYawe benka lukoso ebakwete ili ishina. *
16, 17. Kani amashiwi akonkapo alalule’ndo (a) “Abamakosa onse”? (b) “Imfumu ya muyayaya”? (c) “Abalengeshi”?
16 Pa Amasamo 83:18 twacipendapo ukulosha kuli baYawe ati: ‘Mwebo mwenka ni mwe Abacilile.’ Nakabili pa Ukufisulula 15:3 palalabila ati: “Imilimo yenu ikulu, ya kukankamana, Mwe baShikulu Lesa, mwe Bamakosa onse: inshila shenu shilungeme, shacine, mwe Mfumu ya muyayaya!” Cilalule’ndo ukwita baYawe ati “Abamakosa onse”? Cilalula ati baYawe ebakwatishe amakosa ukucila uuli onse mwiulu na pa calo. Kabili amashiwi akweba ati “Imfumu ya muyayaya” alalula ati eko bali ukufuma umuyayaya. Pa Amasamo 90:2 palabuulishisha ati baYawe eko bali ukufuma ku mpindi shonse lukoso ishakale na ku mpindi shonse ishikesa. Tali ico cakukankamika!
17 Ni baYawe lukoso ebetwa ati Abalengeshi. Pa Ukufisulula 4:11 palalabila ati: “Mulyelelwe ukupoko’buleme ne kucindika ne makosa: pakuti mwalilengele ifintu fyonse, kabili koti kufwaya kwenu epo fili, fyalilengelwe.” Fya cine, baYawe ebalengele fyonse lukoso ifi mungalangulukapo, ukutatikila lukoso ku nkalamba ishili mwiulu ukufika na ku fisepo ifiikata ku fiti na kwi sabi lya mu fishiba!
KANI MUNGABA ICIBUSA CA BAYAWE?
18. Nindo bambi balangulukila ati tekuti babepo icibusa ca baLesa? Findo Baibolo ilabilapo ukulosha kuli fyefyo?
18 Ili abantu bambi balukupenda pa mibelo ya baYawe iyakukankamika, balatiina kabili balalanguluka ati, pakuti baLesa balikwatishe amakosa, ubuleme ubwingi, kabili balekala kwiulu, kani bangabika ne kalango kuli nebo? Kani ifyo efi baLesa bafwaya fwebo ukumfwa? Koku mwane. BaYawe balafwaisha ukupalamina kuli fwebo. Baibolo ilalabila ati baLesa “tabali ukutali na kuli fwebo fwense.” (Ifyacitilwe 17:27) BaLesa balafwaya mwebo ukupalamina kuli bo, kabili balilaile ati ‘bakapalamina kuli mwebo’ —Jakobo 4:8.
19. (a) Mungaba shani icibusa ca baLesa? (b) Pa mibelo ya baYawe yonse niisa mwatemwapo makosa?
19 Mungaba shani icibusa ca baLesa? BaYesu kabalabila ati: “Nawo umweo uwa muyayaya ni wuyu, ati bakamwishibeni mwebo emwe mwenka mwe baLesa bacine na woyo uyu mwatumine, Yesu Klistu.” (Yoane 17:3) Pitilisheni ukusambilila Baibolo, kabili mukabeshiba baYawe na baYesu. Kabili mukaba ne mweo wa muyayaya. Ku cakubwenako, twasambilila kale ati “baLesa e butemwe.” (1 Yoane 4:16) Pano balikwete imibelo naimbi iiweme. Baibolo ilatubuula ati baYawe ni baLesa “abeswile inkumbu, aba luse, abakokola ukufiitwa, abakumene lukoso inkumbu na bucine.” (Ifyakufuma 34:6) BaYawe ‘baliweme kabili balafwaya ukufitulukila.’ (Amasamo 86:5) BaLesa batekenye kabili balungeme. (2 Petilo 3:9; Ukufisulula 15:4) Kani mwapitilisha ukupenda Baibolo mukasambilila ifingi pali iyi mibelo ya baYawe iiweme.
20-22. (a) Tungapalamina shani kuli baLesa aba tekuti tubonepo? (b) Findo mungacita kani bambi balukufwaya ati muleke ukusambilila Baibolo?
20 Mungapalamina shani kuli baLesa abatamungabonapo? (Yoane 1:18; 4:24; 1 Timote 1:17) Ili mulukupenda pali baYawe muli Baibolo, eli mukeshiba ati muntu wa cinenene. (Amasamo 27:4; AbaLoma 1:20) Ili mwapitilisha ukusambilila na fimbi pali baYawe, eli mukabatemenwako kabili mukapalamina kuli bo.
21 Mukeshiba ati baYawe e baWishifwe. (Matayo 6:9) Balitupeele umweo kabili balafwaya ati tulukulitemwesha. Fyopele’fyo efi wishi wa butemwe afwaya abana bakwe ukuba. (Amasamo 36:9) Fya cine, Baibolo ilasambisha ati mungaba icibusa ca baLesa. (Jakobo 2:23) Mucalakanye lukoso ico! BaYawe abalengeshi ba fintu fyonse balafwaya mwebo ukuba icibusa cabo!
22 Abantu bambi bangafwaya mwebo ukuleka ukusambilila Baibolo. Bangalanguluka ati cipale mukaleka ukuya uku mupempela. Pano tekweshapo ukuleka uuli onse ukumukanyeni ukuba icibusa ca aYawe. BaYawe e cibusa lukoso iciweme ici mungakwata.
23, 24. (a) Nindo mwelelwe ukupitilisha ukwipusha ifyakwipusha? (b) Findo tukasambilila mu capitala cakonkapo?
23 Ili mulukusambilila Baibolo, talipo ni fyonse mukeshiba pakutatikilapo lukoso. Mwilukumfwapo insoni sha kwipusha ifi tamumfwilepo. BaYesu baalilabile ati tulyelelwe ukulicefya koti bana abanini. (Matayo 18:2-4) Abana balepusha ifyakwipusha ifyakuti ubwingi. BaLesa balukufwaya mwebo ukusangana ifyasuko ku fyakwipusha mukwete. Popele mupitilishe ukusalaala ifili mu Baibolo pa kwesha ukubona kani ifi mulukusambilila fya cine.—Pendeni Ifyacitilwe 17:11.
24 Ukusambilila Baibolo enshila iiweme iingamofweniko ukwishiba bwino baYawe. Mu capitala cakonkapo, tukasambilila umulandu Baibolo ipusanineko ne mabuuku ambi.
^ par. 15 Kani muli Baibolo yenu tamulipo ishina lya kweba ati baYawe neli kani mulukufwaya ukwishibilapo na fimbi pali fyefyo lyalula ne kushimbulwa, mwane boneni Ifyebo na Fimbi 1.


text:
KITANGO 11
Mambo ka Lesa o Aswishisha Buyanji?
Nanchi Lesa ye walengela buyanji buji panopantanda nyi?
Ñanyi mambo akolomwenwe mu bujimi bwa Edena?
Lesa ukafumyapo byepi buyanji bo babena kupitamo bantu?
PANYUMA ya nkondo yajingako mu kyalo kimo, banabakazhi ne baana bavula baipaiwe be bazhikiletu mu lukimbo umo mukatampe babwela bazhokoloshako ne tumisalabu. Pa tuno tumisalabu panembelwe’mba: “Mambo ka?” Kimye kimo buno bo bwipuzho bukozha bingi ku muchima. Bantu bebwipuzha na bulanda umvwe nkondo, malwa, bikola, nangwa bambanzhi baipaya batemwe babo kya nshijitu, kwibonawina mazubo abo, nangwa kwibaletela malwa akabotoka mu mashinda akwabo. Bakeba kuyuka ene mambo bino bya malwa o bibaponena.
2 Mambo ka Lesa o aswishisha buyanji? Umvwe Yehoba Lesa wa bulume bonse, wa butemwe, maana, ne wa bololoke, mambo ka panopantanda o pavujila lupato ne nshiji? Abya mwakilangulukapo kala pa bino bintu nyi?
3 Nanchi kyatama kwipuzha ene mambo Lesa o aswishisha buyanji nyi? Bamo bakamwa’mba kwipuzha buno bwipuzho kilumbulula’mba kechi baji na lwitabilo lwantaka ne, nangwa kuba’mba babena kumwesha kubula mushingi kwi Lesa. Nangwa byonkabyo, umvwe ke mutange Baibolo, mukatana’mba bantu bakishinka bajinga na moyo wa kwakamwa Lesa nabo baipuzhanga ano onka mepuzho. Kya kumwenako, ngauzhi Habakuka waipwizhe Yehoba amba: “Mambo ka o mwaswila’mba mmone bintu byatama, anweba kasa mutalapotu pa bya malwa? Bono ne bukapondo bo bonka bo mbenakumona; kujitu mapata ne kutoboka.”—Habakuka 1:3.
4 Nanchi Yehoba wamukajipijile ngauzhi wakishinka Habakuka pa kwipuzha buno bwipuzho nyi? Ine. Mu kifulo kya kumukajipila, Lesa wabikile bino byambo bya kishinka bya kwa Habakuka mu Baibolo wanembeshiwa na mupashi. Kabiji Lesa wamukwashishe kumvwisha bintu byo byajinga ne kwikala na lwitabilo lukatampe. Yehoba ukeba kuba kintutu kimo kwi anweba. Vulukai kuba’mba, Baibolo ufunjisha’mba “aye wimuta muchima.” (1 Petelo 5:7) Lesa washikwa bubi ne buyanji bufumamo kukila ne bibushikwa muntu uji yense. (Isaya 55:8, 9) Pano nga mambo ka buyanji o bwavujila bibye panopantanda?
MAMBO KA BUYANJI O BWAVUJILA BIBYE?
5 Bantu ba mu bupopweshi bwapusana pusana baya ku bantangi ne bafunjishi babo ba bupopweshi na kwipuzha ene mambo buyanji o bwavujila. Javula, mukumbu wikala wa kuba’mba buyanji kyo kyaswa muchima wa Lesa kabiji ne kuba’mba kala kene wanengezhejile jimo byonse bikamwekana kuvwangakotu ne bya malwa. Bavula bebabula’mba mashinda a Lesa ashupa bingi nangwa kuba’mba ye wipaya bantu ne baana babacheche kumo kuba’mba akekale nabo mwiulu. Pano bino kwesakana na byo mwafunda, Yehoba Lesa kechi ye ulengela byatama nangwa pachechetu ne. Baibolo waamba’mba: “Lesa kechi uba bubi nangwa pachechetu ne, aye Wa bulume bonse kechi uba byatama nangwa pachechetu ne.”—Yoba 34:10.
6 Nanchi mwayuka ene mambo bantu o balubankenya pa kumupamo Lesa mambo na mambo a buyanji bonse buji panopantanda nyi? Javula bapamo mambo Lesa Wa bulume bonse mambo balanguluka’mba ye mwine kalama wa panopantanda. Kechi bayuka bukine bwanema bufunjisha Baibolo ne. Mwafunjile buno bukine mu Kitango 3 kya uno buku. Kalama mwine wa ino ntanda ke Satana Diabola.
7 Baibolo waambatu patoka amba: “Byonse bya panopantanda biji mu bulume bwa kwa aye mubi.” (1 Yoano 5:19) Umvwe mwalangulukapo pa kino, nanchi kechi kyayilamo ne nyi? Ino ntanda imwesha byubilo bya kilengwa kya mupashi kibula kumweka kibena ‘kujimbaika ba panopantanda ponse.’ (Lumwekesho 12:9) Satana watama, wa bujimbijimbi, kabiji wakanama. O ene mambo ntanda iji mu bulume bwanji kyo yavujila lupato, bujimbijimbi, ne kukanama. Kino kyo kishinka kimo kyalengela buyanji kuvula.
8 Kishinka kya bubiji kyalengela buyanji kuvula ke kya kuba’mba, bantu baikala bambulwakoloka ne bandengamambo kufumatu kimye kya bunsatuki mu bujimi bwa Edena byonka byo twafunjile mu Kitango 3. Bantu bandengamambo bakeba bukalama, mu kuba kino mo mufuma makondo, lumanamo, ne buyanji. (Musapwishi 4:1; 8:9) Kishinka kya busatu kilengela buyanji ke ‘bimye ne bintu bisolomokatu.’ (Musapwishi 9:11) Mu ntanda Yehoba mo abula kwikala Kalama wa kuzhikijila, bantu bakonsha kuyanda na mambo kutanyiwa pa mpunzha yabula kufwainwa pa kimye kyatama.
9 Kitutekenesha bingi kuyuka’mba Lesa kechi ye ulengela kuyanda ne. Kechi ye ulengela makondo, bumbanzhi, lumanamo, nangwatu bya malwa biponakotu bine bilengela bantu kuyanda ne. Nangwa kiji byonkabyo, tukeba kuyuka kino, Mambo ka Yehoba o aswishisha buyanji bonse bwe? Umvwe ye Wa bulume bonse, ko kuba’mba uji na bulume bwa kwibupwisha. Pano nga mambo ka o abena kutajilapotu? Lesa wa butemwe ye twayuka wafwainwa ujipo na kishinka kimo kyawama.—1 Yoano 4:8.
MAMBO AKATAMPE AKOLOMWENWE
10 Pa kuba’mba tuyuke ene mambo Lesa o aswishisha buyanji, twafwainwa kuvuluka kimye kyatendekele buyanji. Satana byo alengejile ba Adama ne Evwa kusatukila Yehoba, kwabukile luzhinauko lukatampe bingi. Satana kechi wazhinaukile bulume bwa Yehoba ne. Mambo wayuka’mba bulume bwa Yehoba kechi bupela ne. Satana wazhinaukileko lūsa lwa Yehoba lwa kulama. Pa kutela Lesa amba wabubela utana bangikazhi banji byawama, Satana wapelengamo Yehoba mambo amba kalama watama. (Ntendekelo 3:2-5) Satana wikitazhizhenga mu kuba’mba bantu bakonsha kwikala bingi bulongo kwa kubula bukalama bwa Lesa. Kuno kwajinga kulengulula bumfumu bwa Yehoba, lūsa lwanji lwa kulama.
11 Ba Adama ne Evwa basatukijile Yehoba. Kiji nobe baambile’mba: “Kechi tukeba Yehoba kwikala Kalama wetu ne. Twakonsha kwifuukwila atwe bene kyawama ne kyatama.” Nga Yehoba wakonsheshe byepi kupwisha ano mambo? Wakonsheshe byepi kufunjisha bilengwa byonse bya maana amba aba bansatuki batamishe kabiji ne kuba’mba jishinda janji kine jo jawamisha? Muntu wakonsha kwamba’mba Lesa inge waipayiletu boba bansatuki walengelapo ne bantu bangi. Bino Yehoba waambile’mba ukeba ntanda kuyula na baana ba ba Adama ne Evwa, kabiji wakebelenga’mba bekale mu paladisa panopantanda. (Ntendekelo 1:28) Yehoba kimye kyonse ufikizha nkebelo yanji. (Isaya 55:10, 11) Kabiji kununga pa kino, konauna boba bansatuki mu Edena inge kechi kwafumishepo luzhinauko lwazhinaukilwe pa mambo a lūsa lwa Yehoba lwa kulama ne.
12 Twayai twambe kya kumwenako. Fwanyikizhai’mba mufunjishi ubena kubula baana banji ba sukulu bya kutana nsamushi. Mwana wa sukulu umo ujitu bulongo na maana pano bino sa aji nsatuki waamba’mba uno mufunjishi jishinda jo abena kutainamo uno lusamushi kechi ijo ne. Pa kuba’mba amweshe’mba mufunjishi waluba, uno nsatuki wakosako ne kukosako na kwamba’mba aye ye wayuka jishinda jawama kutainamo yewo lusamushi. Baana basukulu bamo balanguluka’mba awo mukwabo ubena kwamba kine, kabiji ne abo nabo basatukila kumo. Pano mufunjishi wafwainwa kuba byepi? Umvwe wauba’mba apange boba bansatuki mu kalasi, nga baana basukulu bakwabo basa kwikimona’mba ka? Nanchi kechi bakonsha kwitaba’mba awo mukwabo mwana wa sukulu ne boba bakwabo bakwatankana nanji babena kwamba kya kine ne nyi? Baana ba sukulu bakwabo bashala mu kalasi bakonsha kumulengulula mufunjishi, ke balanguluke’mba wachina kumwambila’mba waluba. Pano ibyepi umvwe mufunjishi waleka yewo nsatuki amba amweshe bakwabo mukalasi byo akonsha kutana yewo lusamushi.
13 Yehoba wauba kintutu kimo kyakonsha kubapo yewo mufunjishi. Vulukai kuba’mba aba bansatuki ba mu Edena kechi bo bonka bajingapo ne. Bamalaika bavula bamwenengako. (Yoba 38:7; Danyela 7:10) Yehoba mo afwainwe kubila na bobwa bunsatuki kyakonsheshe kulamata aba bamalaika bonse bamwenengako kabiji mu kuya kwa moba inge kyalamachile ne bilengwa byonse bya maana. Pano Yehoba waubapo ka? Wamuleka Satana amba amweshe byo akonsha kulama bantu. Kabiji Lesa waleka ne bantu kwilama abo bene mu buntangi bwa kwa Satana.
14 Mufunjishi waambiwapo mu kya kumwenako kyetu wayuka’mba uno nsatuki ne baana ba sukulu bakwabo baji ku lubaji lwanji batamisha. Pano bino wayuka ne kuba’mba kwibaswisha’mba beseke kumwesha kyo bakeba kuba kusa kukakwasha bakwabo bonse baji mu kalasi. Umvwe bano bansatuki bakankalwa, aba bonse baana basukulu bakishinka basa kumona’mba mufunjishi ye yenka wafwainwa kutangijila bonse mu kalasi. Kufumatu ponkapo bakayukanga ene mambo mufunjishi o akapangilanga bonse bakasatukanga mu kalasi. Ne Yehoba naye wayuka’mba bantu bonse bamichima yakishinka ne bamalaika bakayuka kuba’mba Satana ne bakwabo bansatuki bakankalwa kabiji ne kuba’mba bantu kechi bakonsha kwilama abo bene ne. Byonka byajinga Yelemiya kala, bakayuka buno bukine bwanema bwa kuba’mba: ‘Anweba Yehoba, nayuka namba muntu mwine na maana anji kechi wakonsha kusalulula jishinda jawama kuyamo ne, aye mwine muntu kechi uji na bulume bwa kwenda monka mwafwainwa ne.’—Yelemiya 10:23.
MAMBO KA YEHOBA O ASWISHISHA BUYANJI PA KIMYE KYABAYA?
15 Pano nga mambo ka Yehoba o aswishisha buyanji pa kimye kyabaya bibye? Kabiji mambo ka o abujila kukanya bintu byatama kubiwa? Akilangulukai pa bintu bibiji mufunjishi wa mu kya kumwenako kyetu byo akonsha kubula kuba. Kitanshi, kuba wakanya yewa mwana wa sukulu nsatuki kumwesha jishinda jo abena kukeba kutainamo yewo lusamushi ne. Kya bubiji, mufunjishi kuba wakwasha uno nsatuki kuba kyo abena kukeba kuba ne. Po pamotu, akilangulukai pa bintu bibiji byo akebesha kubula kuba Yehoba. Kitanshi, kechi wamukanya Satana ne boba baji ku lubaji lwanji kumwesha’mba bajitu bulongo ne. Onkao mambo pakebewenga’mba papite kimye. Pa myaka yavula yapitapo, bantu baesekaeseka mashinda onse nangwa’mba makafulumende a kwilaminamo abo bene. Bantu bailako bingi palutwe mu bya sayansi ne mu bintutu bikwabo, pano bino nshiji, buyanji, bumbanzhi, ne nkondo bibena kuya na kuvujilakotu. Bukalama bwa bantu bwamweshiwa amba bwakankalwa.
16 Kya bubiji, Yehoba kechi wamukwashako Satana kulama ino ntanda ne. Kya kumwenako, umvwe Lesa waji ukanya bumbanzhi kubula kubiwa, nanchi inge kechi kiji nobe ubena kukwasha boba bansatuki amba bajitu bulongo ne nyi? Abya Lesa inge kechi ulengela bantu kulanguluka’mba kampe bakonsha kwilama abo bene kwakubula bya malwa byakonsha kufumamo ne nyi? Umvwe Yehoba byobyo aubanga, inge naye waitabizhe bobwa bubela. Pano bino, ‘Lesa kechi wayuka kubepa ne.’—Bahebelu 6:18.
17 Pano nga ibyepi pa bintu byatama byaubiwa pa kimye kikatampe kya bunsatuki kwi Lesa? Twafwainwa kuvuluka’mba Yehoba ye wa bulume bonse. Onkao mambo, wakonsha kufumyapo kabiji ukafumyapo buyanji bo babena kupitamo bantu. Byonka byo twafunda kala, ntanda yetu yaonaunwa ikawamishiwa kimye kyo ikalulwa ke Paladisa. Bundengamambo bukafumishiwapo kupichila mu lwitabilo bantu lo baitabila mu kitapisho kya bukuzhi bwa kwa Yesu, kabiji lufu lukafumishiwapo kupichila mu lusanguko. Ko kuba’mba Lesa ukengijisha Yesu ‘konauna mingilo ya Diabola.’ (1 Yoano 3:8) Yehoba ukafikizha bino byonse pa kimye kyafwainwa. Twatemwa bingi kuba’mba kechi wafumyapo byonse bye bukiji bukiji ne, mambo butekanye bwanji bwitupa kimye kya kufunda bukine ne kumwingijila. (2 Petelo 3:9, 10) Kino kimye Lesa ukikeba bapopweshi bakishinka ne kwibakwasha kuchinchika buyanji buji bonse bwakonsha kwibafikila mu ino ntanda ya malwa.—Yoano 4:23; 1 Kolinda 10:13.
18 Bamo bakonsha kwipuzha’mba, Nanchi buyanji bonse bwe inge kechi bufwako umvwe kya kuba Lesa walengele ba Adama ne Evwa mu jishinda ja kubula kusatuka ne nyi? Pa kuba’mba mukumbule buno bwipuzho, mwafwainwa kuvuluka bupe bwanema bo emupa Yehoba.
MWINGIJISHANGA BYEPI BUPE BWAFUMA KWI LESA?
19 Byonka byo twafunjile mu Kitango 5, bantu balengelwe na lūsa lwa kwifuukwila bintu. Nanchi mwayuka buno bupe byo bwanema nyi? Lesa walenga banyama ba kukankalwa kubala bendatu na maana a kisemwa. (Byambo bya Mana 30:24) Nanchi twakonsha kutemwa umvwe Lesa witulengele nobe bano banyama nyi? Ine, twatemwa bingi pa kwikala na bwana bwa bene bwa kwifuukwila byo tukeba kwikala, mutundu wa bwikalo, balunda bo tukeba kwikala nabo, ne bikwabotu. Bantu batemwa bingi kwikala na bwana bwa bene kabiji bino byobyo akeba Lesa amba twikale.
20 Yehoba kechi ukeba mingilo ya kwingila kya kwikanjikizha ne. (2 Kolinda 9:7) Kya kumwenako: Kyepi kyakonsha kusangajika nsemi kukilamo, mwana kusanta kufuma panshi ya muchima wanji nyi, inyi bansemi kumwambila’mba sa usanta? Onkao mambo, bwipuzho ke bwa kuba’mba, Mukengijisha byepi bwana bwa bene bwenu bo emupa Yehoba? Satana, Adama, ne Evwa baingijishe kutama bwana bwa bene bwabo. Bamukaine Yehoba Lesa. Nga anweba musa kubapo ka?
21 Muji na jishuko ja kwingijisha bulongo bupe bwawama bwa bwana bwa bene. Mwakonsha kwinunga ku bantu bavula baji ku lubaji lwa Yehoba. Basangajika muchima wa Lesa mambo bamushinawina Satana amba wa bubela kabiji kalama wakankalwa kulama. (Byambo bya Mana 27:11) Ne anweba mwakonsha kuba byonkabyo kupichila mu kusala jishinda jawama kwikelamo. Kino kikalondololwa mu kitango kyalondelapo.
BAIBOLO BYO AFUNJISHA
- Lesa kechi ye ulengela bintu byatama panopantanda ne.—Yoba 34:10.
- Pa kutela Lesa amba wabubela kabiji utana bangikazhi banji byawama, Satana wazhinaukile lūsa lwa Yehoba lwa kulama.—Ntendekelo 3:2-5.
- Yehoba ukengijisha Mwananji, Kalama wa Bufumu bwa Bumesiasa, kufumyapo buyanji bonse bo babena kupitamo bantu ne kufumyapo byonse bifumamo.—1 Yoano 3:8.
Mepuzho a Lufunjisho
1, 2. Buyanji bwa mutundu ka bantu bo bapitamo lelo jino, kabiji kino kilengela bavula kwipuzha ñanyi mepuzho?
3, 4. (a) Ki ka kimwesha’mba kechi kyatama kwipuzha ene mambo Lesa o aswishisha buyanji ne? (b) Yehoba umona byepi bubi ne buyanji?
5. Ñanyi bishinka bimo byambiwa kulondolwelamo buyanji bo babena kupitamo bantu, bino Baibolo ufunjisha’mba ka?
6. Mambo ka bantu bavula o balubankenya pa kupamo Lesa mambo na mambo a buyanji buji panopantanda?
7, 8. (a) Ntanda imwesha byepi byubilo bya kalama wayo? (b) Nga bumbulwakoloka bwa bantu ne ‘bimye ne bintu bisolomokatu’ byaleta byepi buyanji?
9. Mambo ka o twafwainwa kushiinwa’mba Yehoba uji na kishinka kyawama kya byo aswishisha buyanji kutwajijila?
10. Satana wazhinaukile ka, kabiji wazhinaukile byepi?
11. Mambo ka Yehoba o abujiletu konauna boba bansatuki mu Edena?
12, 13. Ambai kya kumwenako kya ene mambo Yehoba o aswishisha Satana kwikala kalama wa panopantanda kabiji ne ene mambo Lesa o aswishisha bantu kwilama abo bene.
14. Ñanyi mfweto ikafuma mu kufuukula kwa Yehoba kwa kuswisha bantu kwilama abo bene?
15, 16. (a) Mambo ka Yehoba o aswishisha buyanji kutwajijila pa kimye kyabaya bibye? (b) Mambo ka Yehoba o abujila kukanya bintu nabiji bumbanzhi kubiwa?
17, 18. Yehoba ukobapo ka pa bintu byatama bifuma mu bukalama bwa bantu ne byubilo bya kwa Satana?
19. Ñanyi bupe bwanema Yehoba bo etupa, kabiji mambo ka o twafwainwa kwibunemekela?
20, 21. Twakonsha kwingijisha byepi bulongo bupe bwa bwana bwa bene, kabiji mambo ka o twafwainwa kukebela kuba kino?


text:
MUTU 6
Ngimba Abafwe Bakwisa Kusyuka?
1. Ngimba abafwe bakwisa kuya kangi nu bumi?
Yesu bo afikile mkaya ka Betania aka kali pipi na Yerusalemu, alyaghile ukuti Lazaro afwile. Amalile amasiku 4 mwipumba. Yesu abukile kwipumba na Marta na Maria abalumbu ba Lazaro. Bo akabalilo kakindilepo panandi abandu bingi babungene. Ngimba mukwinoghona ukuti Marta na Maria balipilike bulebule bo Yesu ansyusisye Lazaro?—Belenga Yohani 11:21-24, 38-44.
Marta asimenye isi sikwisa kubombiwa munkyeni ku bandu aba bafwile. Asimenye ukuti abafwe bakwisa kuya kangi nubumi. Asimenye ukuti Yehova akwisa kubasusya abafwe ukuti baye nu bumi kangi pa kisu.—Belenga Jobu 14:14, 15.
2. Ngimba findu fiki fikubombiwa linga umundu afwile?
Twebandu twapeliwe ukufuma ku mfu. (Ubwandilo 2:7; 3:19) Uswe tukaya nu mbili wa Mbepo. Twebandu tuli nu mbili wa nyama, yo nongwa linga tufwile nakamo akakusyala nu bumi. Linga umundu afwile ukwinoghona nakumo. Yo nongwa yake bo Lazaro asyukile akayobilepo nasimo isi syabombiwagha bo umwene afwile. Abafwe batomanya nasimo.—Belenga Salimo 146:4; Undumbilili 9:5, 6, 10.
Ngimba Kyala akocha abandu linga bafwile? IBaibolo likuti abafwe batomanya nasimo. Isi sikututula umanya ukuti, ukocha abandu m’moto muno abangi bomanyikisya butungulu kwa Kyala. Ukocha abandu m’moto Kyala atohoboka napanandi posa.—Belenga Yeremiya 7:31.
3. Ngimba abafwe babaghile uyoba nanuswe?
Abafwe bakabaghila uyoba pamo upilika. (Salimo 115:17) Loli balipo abandumi bamo ababibi aba babaghile uyoba na bandu. Abandumi aba utubalilo tumo bofwala imibili gya bandu abafwe. (2 Peteri 2:4) Yehova okana ukuti uswe tuyobeghe na bafwe.—Belenga Ukukumbusya Indaghilo 18:10, 11.
4. Ngimba bo baliku aba bakwisa kusyuka?
Abandu bingi aba bafwile bakwisa kusyuka nukuya nubumi pa kisu apa. Bamo bakamanyilepo isya Kyala, abangi babombagha imbibi, bope bakwisa kusyuka.—Belenga Luka 23:43; Imbombo sya Batumigwa 24:15.
Bosa aba bakwisa kusyuka bakwisa kuya nulusako lwakumanyila isya Kyala, nukumwitika Yesu Kristu. (Ubusetuli 20:11-13) Aba bakwisa kusyuka nubomba inunu bakwisa pohoboka nubumi bwa bwila na bwila pa kisu apa.—Belenga Yohani 5:28, 29.
5. Ngimba tumanyilapo fiki pa nkhani ya kusyuka kwa bafwe?
Ukuti tuye nulusubilo lwa kusyuka kwa bafwe, Kyala antumile Yesu ukuti atufwile. Ukusyuka kwa bafwe kutumanyisya isya lughano lwa Kyala, ulughano ulukulumba. Yo aliku uyu mulonda fiyo ukwisa pomuketa pa kabalilo ka kusyuka?—Belenga Yohani 3:16; Baroma 6:23.


text:
Icisoolo Cenu Cingaba Icisangalele
Mungaba abasangalele mu cupo na mu cisoolo kani mulukulonda ifi Baibolo ilabila.
Ifyebo Fyakutanga
Mungaba ne kusangalala mu cupo ne cisoolo cenu kani mulukulonda ifili muli kano akabuuku ififumine mu Baibolo.
LESSON 1
Mulukutangililwa na BaLesa Pakuti Mube Abasangalele mu Cupo Cenu
Ukupyungisha ifyakwipusha fibili kungamofweniko ukuwamya icupo cenu.
ISAMBILILO 2
Mulukuli Ababucine Kuli ba Mukakwenu
Mulukuli Ababucine Kuli ba Mukakwenu
LESSON 3
Ifyakushilisha Amakatasho
Ukwishiba ifyakushilisha amakatasho kungamofweniko ukukosha icupo ne kuba abasangalele ukucila ukulenga icupo ukunaka ne kubombomana.
ISAMBILILO 4
Ifyakupyungisha Bwino Indalama
Kani ukucetekelana ne kulabila ifya ciine kulofwako shani abali mu cupo?
ISAMBILILO 5
Ifi Mungapitilisha Ukumfwana ne Bakwanu
Mungapeela umucinshi abafyashi ukwakubula ne makatasho mu cupo cenu.
LESSON 6
Ifi Abana Baalula Ifintu mu Cupo
Kani ukukwata umwana kungalengesha icupo cenu ukukosa?
ISAMBILILO 7
Ifyakusambisha Umwana Wenu
Ukulunjika talipo kupeela lukoso amafunde ne kupanika.
ISAMBILILO 8
Ili Mwaponenwa ne Makatasho
Pokeleleni ukofwewa mulukupengela.
ISAMBILILO 9
Mulukupempela BaYehova Pamo mu Cisoolo
Kani mungalitemwesha shani makosa ukupempela kwa cisoolo?


text:
ICIPANDWA 8
Bushe Ubufumu bwa kwa Lesa ni Cinshi?
1. Lipepo nshi ilyaishibikwa sana ilyo twalasambililapo muli cino cipandwa?
ABANTU abengi balishiba ukupepa ipepo ilyaishibikwa sana ilya, We Shifwe. Yesu apepele ili pepo pa kusambilisha abasambi bakwe ifya kupepa. Finshi alandilepo mwi pepo? Na kabili, mulandu nshi cawamina ukwishibila ili pepo?
2. Fintu nshi fitatu ifyacindama ifyo Yesu atwebele ukulapepela?
2 Yesu atile: “E ico imwe mufwile ukupepa ifi, amuti: ‘Shifwe wa mu muulu, ishina lyenu libe ilya mushilo. Ubufumu bwenu bwise. Ukufwaya kwenu kucitwe pano isonde nga mu muulu.’” (Belengeni Mateo 6:9-13.) Cinshi Yesu alandile ukuti tufwile ukulapepela ifi fintu fitatu?—Belengeni Ifyebo na Fimbi pa 20.
3. Finshi tulingile ukwishiba pa Bufumu bwa kwa Lesa?
3 Twalisambilila ukuti ishina lya kwa Lesa ni Yehova. Na kabili, twalisambilila ifyo Lesa afwaya abantu baleikala ne fyo afwaya isonde ukuti libe. Lelo, ni mwi Yesu aloseshe ilyo atile: “Ubufumu bwenu bwise”? Muli cino cipandwa, twalayasuka aya mepusho: Bushe Ubufumu bwa kwa Lesa ni cinshi? Finshi bukacita? Bukalenga shani ishina lya kwa Lesa likabe ilya mushilo?
UBUFUMU BWA KWA LESA NI CINSHI?
4. Ubufumu bwa kwa Lesa ni cinshi, kabili Imfumu nani?
4 Yehova alikwata ubuteko ubwaba ku muulu kabili Yesu e o asala ukuba Kateka nelyo Imfumu. Baibolo ita ubu buteko ukuti Ubufumu bwa kwa Lesa. Yesu “ni Mfumu ya shamfumu kabili ni Shikulu wa bashikulu.” (1 Timote 6:15) Takwaba umuntu nangu umo uwingateka bwino abantu ukucila Yesu kabili wa maka sana ica kuti nangu nga twabika bakateka bonse aba pano isonde pamo, te kuti balingane nankwe amaka.
5. Ni kwi Ubufumu bwa kwa Lesa bukaba ilyo bukalateka? Finshi bukalateka?
5 Pa numa ya nshiku 40 ukutula apo Yehova abuushishe Yesu ku bafwa, Yesu alibwelelemo ku muulu. Mu kupita kwa nshita, Yehova asalile Yesu ukuba Imfumu ya ubu Bufumu. (Imilimo 2:33) Ubufumu bwa kwa Lesa ubwaba ku muulu e bukalateka isonde na fyonse ifyabamo. (Ukusokolola 11:15) E mulandu wine Baibolo ilandila pa Bufumu bwa kwa Lesa ukuti “Ubufumu bwa ku muulu.”—2 Timote 4:18.
6, 7. Finshi fyalenga Yesu abe imfumu iisuma sana ukucila imfumu shonse isha pano isonde?
6 Baibolo ilanda ukuti Yesu alicila imfumu shonse pantu ‘eka fye e ushifwa.’ (1 Timote 6:16) Bakateka bonse balafwa, lelo Yesu ena takatale afwa. Ifintu fyonse ifisuma ifyo Yesu akacitila abantu fikabako umuyayaya.
7 Calisobelwe mu Baibolo ukuti Yesu akaba ni Mfumu ya mulinganya no luse. Baibolo itila: “Umupashi wa kwa Yehova ukekala pali ena, umupashi wa mano kabili uwa kwiluka, umupashi wa kupanda amano kabili uwa maka, umupashi wa kwishiba kabili uwa kutiina Yehova; kabili akalasekelela mu kutiina Yehova. Ena takapingule ukulingana ne fyo amona fye, nangu ukukalipila ukulingana ne fyo aumfwa fye. Lelo akapingula abalanda mu bulungami.” (Esaya 11:2-4) Bushe te kuti mufwaye umuntu wa musango uyu aba imfumu yenu?
8. Twaishiba shani ukuti Yesu takaleteka eka?
8 Lesa alisala abantu bamo abakalateka pamo na Yesu mu buteko bwa ku muulu. Ku ca kumwenako, Umutumwa Paulo aebele Timote ati: “Nga twatwalilila ukushipikisha, tukaba ishamfumu no kutekela capamo nankwe.” (2 Timote 2:12) Bushe abakalateka na Yesu bakaba banga?
9. Bushe abakalateka pamo na Yesu bakaba banga? Ni lilali Lesa atampile ukubasala?
9 Nga fintu twasambilile mu Cipandwa 7, umutumwa Yohane balimulangile icimonwa kabili amwene Yesu ku muulu aleteka pamo ne mfumu na shimbi shonse pamo 144,000. Bushe ba 144,000 ni bani? Yohane atile “pa mpumi shabo palembelwe ishina lya Mwana wa mpaanga ne shina lya kwa Wishi.” Na kabili atile: “E bakonka Umwana wa mpaanga [e kutila Yesu] konse uko aya. Aba bashitilwe mu bantu.” (Belengeni Ukusokolola 14:1, 4.) Ba 144,000 Bena Kristu aba cishinka abo Lesa asala ‘ukulateka isonde,’ pamo na Yesu. Nga bafwa, balabuushiwa no kuya mu kwikala ku muulu. (Ukusokolola 5:10) Ukutula fye lintu abatumwa bali pano isonde, Yehova alasala Abena Kristu aba cishinka aba kuba imfumu, ba 144,000.
10. Cinshi twingalandila ukuti Yehova alitutemwa pa kupeela Yesu na ba 144,000 amaka ya kututeka?
10 Yehova alitutemwa sana ica kuti alisala na bantunse abakalateka pamo na Yesu. Yesu akaba kateka umusuma sana pantu alitwishiba bwino. Alishiba ifyo caba ukuba umuntunse ne fyo cumfwika ukucula. Paulo atile Yesu “alatulangulukilako pa kukanapwililika kwesu.” Na kabili ‘alyeshiwa muli fyonse nga ifwe.’ (AbaHebere 4:15; 5:8) Ba 144,000 nabo balishiba ifyo caba ukuba umuntunse. Na kabili, baliculapo ku malwele e lyo balishiba ne fyo cakosa ukuba uushapwililika. Ukwabula no kutwishika, Yesu na ba 144,000 balishiba ifyo tumfwa kabili balishiba na mafya ayo tukwata.
FINSHI UBUFUMU BWA KWA LESA BUKACITA?
11. Cinshi Yesu aebele abasambi bakwe ukulapepa ukuti ubufwayo bwa kwa Lesa bucitwe ku muulu?
11 Yesu aebele abasambi bakwe ukuti balingile ukulapepa ukuti ukufwaya kwa Lesa kucitwe mu muulu. Cinshi abebele aya amashiwi? Mu Cipandwa 3 twasambilile ukuti Satana Kaseebanya alipondokele Yehova. Ilyo Satana apondweke, Yehova alilekele Satana na bamalaika babipa nelyo ifibanda baikala ku muulu pa nshita iinono. Kanshi te bonse abali mu muulu abalecita ukufwaya kwa kwa Lesa. Mu Cipandwa 10, tuli no kusambilila na fimbi pali Satana ne fibanda.
12. Fintu nshi fibili ifyacindama ifyalembwa pa Ukusokolola 12:10?
12 Baibolo ilondolola ukuti ilyo fye Yesu bamusontele ukuba Imfumu ya Bufumu bwa kwa Lesa, aali no kuulwa na Satana. (Belengeni Ukusokolola 12:7-10.) Icikomo 10 cilanda pa fintu fibili ifyacindama nga nshi. Ica kubalilapo, Ubufumu bwa kwa Lesa bwatendeka ukuteka kabili Yesu Kristu e Mfumu. Ica bubili, Satana bamutamfya ku muulu kabili aisa pano isonde. Tukasambilila ukuti ifi fintu fyalicitika kale.
13. Finshi fyacitike ku muulu ilyo Satana bamutamfishe?
13 Baibolo itila bamalaika ba cishinka balitemenwe sana ilyo Satana ne fibanda fyakwe babatamfishe ku muulu. Tubelenga ukuti: “Sansamukeni, mwe myulu na mwe baikalamo!” (Ukusokolola 12:12) Kanshi pali lelo ku muulu kwaliba umutende kabili bonse ababako balikatana pantu balacita ukufwaya kwa kwa Lesa.
14. Finshi ficitika pano isonde apo nomba Satana balimufumya ku muulu?
14 Lelo pano isonde pena tapaba umutende. Abantu pano isonde balacula ‘pantu Satana Kaseebanya alikila,’ kabili aliba “ne cipyu icikalamba, pa kwishiba ukuti ali fye ne nshita inono.” (Ukusokolola 12:12) Satana aliba ne cipyu pantu balimufumya ku muulu kabili alishiba ukuti nomba line bali no kumonaula. Alacita ifintu ifingi pa kuti abantu mwi sonde balecula, balekalipwa, kabili balekwata na mafya.
15. Bushe Lesa afwaya isonde likabe shani?
15 Nomba ifyo Lesa afwaya ukuti isonde likabe fyena tafyayaluka. Acili alafwaya abantu abapwililika bakekale umuyayaya pano isonde. (Amalumbo 37:29) Bushe Ubufumu bwa kwa Lesa bukalenga shani ifi fikacitike?
16, 17. Finshi tusambilila pali Daniele 2:44 pa Bufumu bwa kwa Lesa?
16 Baibolo pali Daniele 2:44 yasobele ukuti: “Mu nshiku sha shamfumu isho, Lesa wa mu muulu akemya ubufumu ubushakonaulwe nakalya. Kabili ubo bufumu tabwakashiilwe ku bantu bambi. Bukashonaula no kupwisha aya mabufumu yonse, kabili bwena bukeminina umuyayaya.” Bushe ifi kasesema Daniele asobele fitusambilisha finshi pa Bufumu bwa kwa Lesa?
17 Ica kubalilapo, tulesambililako ukuti Ubufumu bwa kwa Lesa bwali no kutendeka ukuteka “mu nshiku sha shamfumu isho.” Aya mashiwi yalola mu kuti kwali no kuba amabuteko yambi ayali no kulateka pe sonde pa nshita Ubufumu bwali no kutendeka ukuteka. Ica bubili, tulesambililako ukuti Ubufumu bwa kwa Lesa bwali no kuteka umuyayaya kabili tabwali no kupyanikwapo no buteko bumbi. Ica butatu ca kuti, Ubufumu bwa kwa Lesa bwali no kulwa na mabuteko ya cino calo. Ubufumu bwa kwa Lesa bwali no kucimfya aya mabuteko kabili e buteko fye bweka ubwali no kulateka isonde. Lyena, abantunse bakalatekwa no buteko ubusuma sana ubushatala abubako pe sonde.
18. Bushe inkondo ya kulekeleshako umo Ubufumu bwa kwa Lesa bukalwa na mabuteko ya cino calo baita shani?
18 Bushe Ubufumu bwa kwa Lesa bukatendeka shani ukuteka isonde? Ilyo inkondo ya kulekelesha iyo iitwa ukuti Armagedone ishilatendeka, ifibanda fili no kulufya “ishamfumu sha ba pano isonde shonse, ku kushilonganika ku nkondo ya bushiku bukalamba ubwa kwa Lesa Wa Maka Yonse.” E fyo amabuteko ya bantunse yakalwa no Bufumu bwa kwa Lesa.—Ukusokolola 16:14, 16; belengeni Ifyebo na Fimbi pa 10.
19, 20. Cinshi tufwaila ukuti Ubufumu bwa kwa Lesa bukateke isonde?
19 Cinshi tufwaila Ubufumu bwa kwa Lesa? Kwaliba imilandu nalimo itatu. Uwa kubalilapo, tatwapwililika, e co tulalwala kabili tulafwa. Lelo Baibolo itila ilyo Ubufumu bwa kwa Lesa bukalateka, tukalaikala umuyayaya. Na kuba, Yohane 3:16 itila: “Lesa atemenwe nga nshi aba pano calo ica kuti apeele Umwana wakwe uwafyalwa eka, ukuti onse uumutetekela ekonaika lelo akabe no mweo wa muyayaya.”
20 Umulandu wa bubili uo tufwaila Ubufumu bwa kwa Lesa wa kuti muno calo twikala na bantu abacita ifyabipa. Abantu abengi balabepa ubufi kabili imibele yabo tayawama. Takuli ico twingacita pa kuti tubafumyepo, lelo Lesa ena akabafumyapo. Bonse abatwalilila ukucita ifyabipa bakabakanda pa Armagedone. (Belengeni Amalumbo 37:10.) Umulandu walenga butatu uo tufwaila Ubufumu bwa kwa Lesa wa kuti amabuteko ya bantunse tayakwata amaka ya kutungulula bwino abantu, yalabacusha kabili aba mu buteko balacita amafisakanwa. Na kabili, tabafwaya ukwafwa abantu ukwishiba Lesa. Baibolo itila, “umuntu atekela umuntu munankwe ku kumucusha.”—Lukala Milandu 8:9.
21. Bushe Ubufumu bukalenga shani ukufwaya kwa kwa Lesa kukacitike pano isonde?
21 Pa numa ya Armagedone, Ubufumu bwa kwa Lesa bukalenga ukufwaya kwa kwa Lesa kukacitike pano isonde. Ku ca kumwenako, Ubufumu bukafumyapo Satana ne fibanda fyakwe. (Ukusokolola 20:1-3) Lyena, takwakabe ukulwala no kufwa. Icilubula e cikalenga abantu bonse aba cishinka bakekale umuyayaya mu Paradaise. (Ukusokolola 22:1-3) Ubufumu bukalenga ishina lya kwa Lesa likabe ilya mushilo. Bushe ici calola mwi? Calola mu kuti ubuteko bwa kwa Lesa nga bwatendeka ukuteka isonde, abantu bonse bakalacindika ishina lya kwa Yehova.—Belengeni Ifyebo na Fimbi pa 21.
NI LILALI YESU BAMUSONTELE UKUBA IMFUMU?
22. Twaishiba shani ukuti Yesu tali Imfumu ilyo aali pano isonde nelyo lilya line fye abuushiwe no kubwelelamo ku muulu?
22 Yesu aebele abasambi bakwe ukulapepa ukuti: “Ubufumu bwenu bwise.” Kanshi te kuti tutwishike ukuti ubuteko bwa kwa Lesa bwali no kwisa ku ntanshi. Ico Yehova aali no kubalilapo ukucita, kubikako ubuteko no kulenga Yesu aba Imfumu. Bushe Yehova asontele Yesu ukuba Imfumu ilyo fye abweleele ku muulu? Awe, aali no kulolela. Ilyo papitile imyaka iingi ninshi Yesu alibuushiwa kale, Petro na Paulo balilandile bwino bwino pali ili lyashi ilyo balandile ifyasobelwe pali Yesu pa Amalumbo 110:1. Muli ubu busesemo Yehova aebele Yesu ati: “Ikala ku kwa kulyo kwandi, mpaka nkalenge abalwani bobe ukuba nga kapuna ka kunyantapo amakasa yobe.” (Imilimo 2:32-35; AbaHebere 10:12, 13) Bushe Yesu aali no kulolela mpaka lilali pa kuti Yehova amusonte ukuba Imfumu?
Ubufumu bwa kwa Lesa bukalenga ukufwaya kwa kwa Lesa kukacitike pano isonde
23. (a) Ni lilali Yesu atendeke ukuteka mu Buteko bwa kwa Lesa? (b) Finshi tukasambililapo mu cipandwa cikonkelepo?
23 Pa myaka iingi ninshi no mwaka wa 1914 taulafika, ibumba lya Bena Kristu aba cishinka balishibe ukuti uyu mwaka wali no kuba uwacindama ukulingana no busesemo bwa mu Baibolo. Ificitika mu calo ukutula ulya mwaka, filanga ukuti ifyo baishibe fishinka. Muli ulya wine mwaka e lyo Yesu atendeke ukuteka. (Amalumbo 110:2) Tapapitile na nshita, Satana balimupoosele pa nshi kabili pali ino nshita “ashele fye ne nshita iinono.” (Ukusokolola 12:12) Mu cipandwa cikonkelepo tukasambilila ifishinka na fimbi ifilanga ukuti tuleikala muli iyi yine nshita iinono. Na kabili, tukasambilila ukuti nomba line Ubufumu bwa kwa Lesa buli no kulenga ubufwayo bwa kwa Lesa bukacitike pano isonde.—Belengeni Ifyebo na Fimbi pa 22.