c: application/epub+zip

text:
Ifilimo
© 2014 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania.
Ifyo Mwingacita pa Kuti Muleba no Mutima wa Kuipeelesha
IBULA 7 • INYIMBO: 61, 25
Ifyo Twingatwalilila Ukuimona Ukuti Twalicindama
IBULA 12 • INYIMBO: 74, 119
IBULA 20 • INYIMBO: 90, 135
Mulesakamana Abafyashi Abakalamba
IBULA 25 • INYIMBO: 134, 29
▪ Ifyo Mwingacita pa Kuti Muleba no Mutima wa Kuipeelesha
Kwaliba ifingalenga twalafilwa ukuba no mutima wa kuipeelesha. Muli cino cipande twalasambilila ifyo twingafishiba ne fyo Baibolo ingatwafwa ukuficimfya.
▪ Ifyo Twingatwalilila Ukuimona Ukuti Twalicindama
Ukuimona uwacindama kuti kwatwafwa ukutwalilila ukubombela Yehova bwino. Finshi filenga ukuti bamo baleimona ukuti tabacindama? Muli cino cipande twalasambilila ifyo Baibolo ingatwafwa ukulaimona ukuti twalicindama.
▪ Mulecindika Abakalamba
▪ Mulesakamana Abafyashi Abakalamba
Ifi fipande fyalalanda pa milimo Umwina Kristu akwata e lyo ne cilonganino mu kusakamana ba lupwa na ba bwananyina abakalamba. Twalasambilila ne fyo twingacita pa kubasakamana bwino.
3 Ifyo Mwingafika pa Mitima ya Balupwa Abashili ba Nte
17 Amapepo ya Lupwa—Kuti Mwacita Shani pa Kuti Yalewama?
ICIKOPE CILI PA NKUPO: Ba Nte bamo ku Australia balenda intamfu iitali pa kuyashimikila abekala ku cifulo uko bateka ing’ombe
23,192,500
66,967IFYO BAPAINIYA BALEFULILAKOBAPAINIYA6,0005,0004,0003,0002,0001,000201320031993BAPAINIYA BAIBELA110100908070605040302010201320031993BAPAINIYA BAKWAFWILISHA30,00025,00020,00015,00010,0005,0001,000201320031993
YESU KRISTU amwebele ati: “Kabiye ku ng’anda kuli balupwa lobe, no kubashimikila fyonse ifyo Yehova akucitila ne fyo akubelela uluse.” Pali iyi nshita Yesu ali ku Gadara, lwa ku kapinda ka ku kulyo aka Bemba wa Galili, alelanda no mwaume umo uwalefwaya ukuba umusambi wakwe. Amashiwi Yesu alandile yalanga ukuti alishibe ukuti abantu balafwaya ukwebako balupwa lwabo ifintu ifisuma ne fyo balemona ukuti fyalicindama.—Marko 5:19.
Na muno nshiku mwine ifya musango yu filacitika, e lyo mu ncende shimo filacitika sana. E ico, umuntu nga atendeka ukupepa Lesa wa cine Yehova, alafwaya ukwebako balupwa pa fintu alesambilila. Nomba kuti acita shani pa kuti afike pa mutima wa balupwa lwakwe abapepa kumbi nelyo abashipepa? Baibolo yalitweba ifya kucita.
Mu nshita ya kwa Yesu, Andrea ali pa bantu babalilepo ukwishiba ukuti Yesu e Mesia. Bushe ni bani abalilepo ukweba ili lyashi? “Ica kubalilapo acitile kuyafwaya munyina Simone, no kumweba ati: ‘Natusanga Mesia’ (icalola mu kuti, Kristu).” Andrea atwele Petro kuli Yesu, ici calengele ukuti Petro na o abe umusambi wa kwa Yesu.—Yoh. 1:35-42.
Ilyo Petro aleikala mu Yopa, ninshi palipita ne myaka nalimo 6 ukutula apo abelele umusambi, bamwebele ukuti aye ku Kaisarea ku ng’anda ya kwa Korneli umukalamba wa bashilika. Ni bani Petro asangile mu ng’anda ya kwa Korneli? Baibolo itila, ‘Korneli na o, alepembela Petro na bo ali nabo, kabili alilongenye na balupwa lwakwe ne fibusa fyakwe ifya pa mutima.’ E ico Korneli alengele balupwa lwakwe ukukutika ku fyo Petro alelanda no kupingulapo abene pa fyo baumfwile.—Imil. 10:22-33.
Finshi twingasambilila ku fyo Andrea na Korneli bacitile?
Andrea na Korneli balicitilepo fimo. Andrea atwele Petro kuli Yesu, Korneli na o alilonganike balupwa lwakwe pa kuti bakutike kuli Petro. Lelo Andrea na Korneli tabapatikishe balupwa lwabo nelyo ukubasembeleka pa kuti basanguke abasambi ba kwa Kristu. Finshi tulesambililako? Tulesambililako ukuti filya fine fyacitile Andrea na Korneli na ifwe e fyo tufwile ukucita. Kuti twalanshanyako fimo na balupwa pa kuti baishibako fimo ifya mu Baibolo no kulenga baishibana na bamunyinefwe. Na lyo line, tulacindika insambu bakwata isha kuipingwila ifya kucita kabili tatubapatikisha ukusumina mu fyo tulebeba. Pa kuti twishibe ifyo twingafwa balupwa lwesu, natumone ifyacitile ba Jürgen na ba Petra, abena Germany abaupana.
Ba Petra balesambilila Baibolo na ba Nte kabili mu kuya kwa nshita balibatishiwe. Abena mwabo ba Jürgen, bali bakalamba ba bashilika. Pa kubala, ba Jürgen tabatemenwe ilyo abena mwabo batendeke ukusambilila Baibolo. Lelo mu kuya kwa nshita, baishileiluka ukuti ba Nte balasambilisha icine ca mu Baibolo. Nabo bali-ipeele kuli Yehova, kabili ino inshita ni baeluda. Bushe ba Jürgen batila finshi twingacita pa kufika pa mutima wa balupwa abashili ba Nte?
Ba Jürgen batile: “Tatufwile ukupatikisha balupwa nelyo ukulabeba ifintu ifingi pa fya kwa Lesa. Ukucita ifi, kuti kwalenga fye ukuti balekaana ukumfwa. Kanshi kuti cawama ukulabebako fye ifyebo ifinono mu nshita mu nshita. Na kabili cisuma ukuleka balupwa lwesu ukwishibana na ba bwananyina abo balingana nabo umushinku kabili abatemwa ifyo batemwa. Ukucita ifi kuti kwabafwa.”
Umutumwa Petro na balupwa ba kwa Korneli balicitilepo cimo bwangu bwangu ilyo baumfwile imbila nsuma ya mu Baibolo. Lelo bamo, palepita inshita iikalamba pa kuti bapingulepo ukulabombela Lesa.
Ilyo Yesu ali pano calo, balupwa lwakwe bamo balimutetekele. Ku ca kumwenako, cimoneka kwati Yakobo na Yohane bali ni bamunyina ba kwa Yesu pantu Salome nyinabo ali ni nkashi nankwe na Maria, nyina wa kwa Yesu. Salome afwile ali pa ‘banakashi bambi abengi, abaleyafwilisha Yesu na batumwa ukubomfya ifintu fyabo.’—Luka 8:1-3.
Lelo balupwa lwa kwa Yesu bamo tabamutetekele lilya line. Ku ca kumwenako, ilyo papitile umwaka umo ukutula apo Yesu abatishiwilwe, amabumba yalongene mu ng’anda ku kukutika kuli ena. “Lelo ilyo balupwa lwakwe baumfwile, baile ku kumwikata, pantu baletila: ‘Napena.’” Inshita imo, ilyo bamunyina ba kwa Yesu bamwipushe ifyo ali no kwenda pa kuya ku mutebeto, Yesu tabaswike mu kulungatika. Mulandu nshi? Pantu “bamunyina tabalemutetekela.”—Marko 3:21; Yoh. 7:5.
Finshi twingasambilila ku fyo Yesu acitile kuli balupwa lwakwe? Takalipe ilyo bamo balemweba ati napena. Na pa numa ya mfwa yakwe no kubuushiwa, Yesu alikoseleshe balupwa ilyo amoneke kuli Yakobo munyina. Ifi Yesu amonekele kuli balupwa lwakwe calengele ukuti Yakobo na bamunyina bambi aba kwa Yesu basumine ukuti cine cine ali ni Mesia. E calengele ukuti babe pamo na batumwa e lyo na bantu bambi mu muputule wa pa muulu mu Yerusalemu no kupokelela umupashi wa mushilo. Mu kupita kwa nshita, Yakobo na Yuda, bandume nankwe bambi aba kwa Yesu balibombele imilimo iingi iisuma.—Imil. 1:12-14; 2:1-4; 1 Kor. 15:7.
Nga filya cali mu nshita ya kwa Yesu, na muno nshiku mwine palapita inshita iikalamba pa kuti balupwa bamo basambilile icine. Ku ca kumwenako, natulande pali ba Roswitha. Ilyo abalume babo babatishiwe mu 1978 no kuba Inte ya kwa Yehova, bena bali abakosa sana mu Katolika. Pa mulandu ne fyo batemenwe imipepele yabo, pa kubala ba Roswitha balekaanya abena mwabo. Lelo mu kuya kwa nshita balilekele ukubakaanya kabili balimwene ukuti ifyo ba Nte basambilisha fya cine. Mu 2003 ba Roswitha balibatishiwe. Cinshi calengele ukuti baluke? Abalume babo tabalekalipa pa fyo abakashi babo balebakanya, balekele ukuti ba Roswitha abene bakaaluke mu fyo balemona ifintu. Bushe ba Roswitha batile mibele nshi iikabilwa? Batile: “Mu kuba uwatekanya mulafuma ifisuma ifingi, kanshi ukutekanya kwalicindama sana.”
Ba Monika babatishiwe mu 1974, e lyo abana babo babili abaume baishileba ba Nte ilyo papitile imyaka 10. Nangu ca kuti abena mwabo ba Hans tabalebakaanya, palikokwele pa kuti babatishiwe, babatishiwe mu 2006. Apo nomba ba Hans balisambilila icine, cinshi balupwa balandile ukuti e cingamwafwa pa kwafwa balupwa lwenu ukusambilila icine? Batile: “Twalilileni ukulabombela Yehova, te kwesha ukunenuka bambi nga batwishika ifyo mwasuminamo.” Lyonse balupwa bale-eba ba Hans ukuti balibatemwa pantu balishibe ukuti calicindama ukucita ifi. Kabili tabalekele ukusuubila ukuti kasuba kamo bakasambilila icine.
Yesu atile icine caba nga menshi ayapeela umweo wa muyayaya. (Yoh. 4:13, 14) Tulafwaya balupwa lwesu ukunwa amenshi ayatalala bwino ayapembesula, e kutila ukwishiba icine. Tatufwile ukubeba ifyebo ifingi pa muku fye umo nelyo ukubapatikisha ukumfwa icine. Ifyo tulanda na balupwa lwesu pa fyo twasuminamo kuti fyalenga baumfwa bwino nelyo iyo. Baibolo itila “umutima wa mulungami ulatontonkanya pa kwasuka,” kabili “umutima wa wa mano ulenga akanwa kakwe ukushilimuka, kabili ulenga abantu ukukutika.” Bushe kuti twabomfya shani uku kufunda?—Amapi. 15:28; 16:23.
Umukashi kuti afwaya ukulondolwelako umwina mwakwe ifyo asuminamo. Nga abala ‘atontonkanya pa kwasuka,’ akasala bwino amashiwi ya kulanda kabili takalande ukwabula ukutontonkanya pa fyo alalanda. Tafwile ukulanda mu nshila ya kuti camoneka kwati alilungama nelyo kwati alicila umwina mwakwe. Imilandile yakwe iisuma ikalenga umwina mwakwe ukumfwa bwino no kulenga bakaleikala umutende. Bushe ni lilali abena mwakwe bashikwata ifingi ifya kucita kabili ilyo canguka ukulanda nabo? Malyashi nshi batemwa ukulandapo nelyo ukubelenga? Bushe batemwa ifya sayansi, ifikansa fya calo, nelyo amangalo? Bushe umukashi kuti acita shani pa kuti umulume wakwe afwaye ukusambilila Baibolo kabili pa nshita imo ine no kucindika ifyo umwina mwakwe omfwa ne fyo amona ifintu? Ukutontonkanya pali ifi kuti kwamwafwa ukwishiba ifya kulanda no kuba uwashilimuka.
Ukulondolwela balupwa lwesu abashili ba Nte ifyo twasuminamo te kwingalenga fye ukuti tubafike pa mitima. Tufwile no kuba ne mibele iisuma.
Ba Jürgen abo tulandilepo kale batile: “Cila bushiku mulecita ifyo musambilila. Iyi ni nshila iisuma iingalenga balupwa ukusambilila icine nangu ca kutila te kuti bamwebe ukuti e calenga basambilile.” Ba Hans ababatishiwe ninshi palipita ne myaka 30 ukutula apo abena mwabo babatishiwilwe balisumine ukuti ici ca cine. Balandile ukuti: “Ukuba ne mibele iisuma iya Bwina Kristu kwalicindama sana, kulalenga balupwa bamona ukuti icine e calenga twaba abantu abasuma.” Balupwa bafwile ukumona ifyo icine calenga twapusanako na bantu bambi, ukuti calitulenga ukuba abantu abasuma te bantu babipa iyo.
Umutumwa Petro afundile abanakashi abaupwa ku baume abashasumina ukuti: “Mulenakila abalume benu, pa kutila na balya abakaana ukumfwila icebo ca kwa Lesa, banashiwe apabula ishiwi nangu limo ilyo balemona imibele isuma iya bakashi babo, pantu abene bakulaimwena imyendele yenu iisuma e lyo ne fyo mwabakwatila akatiina. Kabili mwilabika amano ku kuluka umushishi no kufwala ifya kuisaamika ifya golde atemwa ku kufwala ifya kufwala ifisuma, lelo mulebika amano ku buntu bwa mu kati na ku fya kufwala fya buko ifishingonaika, e kutila umutima uwaikala tondolo kabili uwafuuka, uwauma umutengo mu menso ya kwa Lesa.”—1 Pet. 3:1-4.
Petro alandile ukuti umwaume kuti asambilila icine nga amona imibele iisuma iya mukashi wakwe. Nkanshi umo uwe shina lya Christa alakonka sana ifi Baibolo ilanda. Ukutula apo abatishiwilwe mu 1972, alesha na maka ukunashanasha abalume bakwe ku mibele yakwe iisuma. Nangu ca kuti pa nshita imo abalume balesambilila Baibolo na ba Nte, tabaleka icine ukulabatungulula. Limo limo balasangwako ku kulongana kabili balomfwana na ba bwananyina mu cilonganino. Aba bwananyina nabo balicindika insambu isho ba muka ba Christa bakwata isha kuipingwila ifya kucita. Finshi ba Christa bacita pa kwesha ukufika pa mutima wa bena mwabo?
“Lyonse mfwaya ukulacita ifyo Yehova afwaya. Kabili mfwaya ukunashanasha abena mwandi ‘ukwabula ishiwi.’ Nga ca kuti balefwaya ukuti ncite fimo ifishipusene ne fyo Baibolo ilanda, ndacita ifyo balefwaya. Na kabili, nalishiba ukuti balikwata insambu sha kuisalila ifya kucita kabili nashiila fyonse muli Yehova.”
Ifi ba Christa bacita filanga ukuti tabapampamina pa cintu cimo cine. Balibika amano ku kuisambilisha, balalongana lyonse kabili balashimikila sana ne mbila nsuma. Lelo balishiba no kuti abena mwabo balakabila ukubatemwa, ukuba nabo no kubabikako amano. Abakwata balupwa abashili ba Nte balingile ukwesha na maka ukukanapampamina fye pa co balefwaya. Baibolo itila: “Icintu conse calikwata inshita ya ciko.” Kwaba inshita ya kuba pamo no lupwa, maka maka ukuba pamo na bena mwenu abashili ba Nte. Ukuba pamo kulalenga ukuti mulelanshanya. Ifyacitika filanga ukuti ukulanshanya bwino kulalenga abaupana ukukanatalalilwa, ukukanamona kwati tabababikako amano, nelyo ukukanaba no bufuba.—Luk. Mil. 3:1.
Bawishi ba ba Holger babatishiwe ninshi palipita ne myaka 20 ukutula apo aba mu lupwa lwabo babatishiwilwe. Ba Holger batile: “Calicindama ukulenga lupwa ukwishiba ukuti twalimutemwa no kuti tulamupepelako.” Ba Christa nabo batile, ‘tabakaleke ukusubila ukuti abena mwabo kasuba kamo bakasambilila icine no kuba Inte ya kwa Yehova.’ Tufwile ukutwalilila ukusubila ukuti balupwa lwesu abashili ba Nte bakasambilila icine.
Tufwile ukutwalilila ukulaumfwana na balupwa lwesu, ukubatekanishisha, no kulenga ifyebo fya mu Baibolo ukubafika pa mutima. Kabili muli fyonse ifyo tulecita, tufwile ukuba “no mutima uwafuuka na katiina.”—1 Pet. 3:15.
“Umuntu nga alefwaya ukunkonka, aikaane umwine.”—MAT. 16:24.
1. Bushe Yesu alangile shani ukuti ali no mutima wa kuipeelesha?
ILYO Yesu ali pano calo, alilangile ukuti ali no mutima wa kuipeelesha. Abikile amano ku kucita ukufwaya kwa kwa Lesa, talecita fye ifyo umwine alefwaya. (Yoh. 5:30) Filya atwalilile uwa cishinka mpaka ne mfwa pa cimuti ca kucushiwilwapo, alangile ukuti aliipeeleshe icine cine.—Fil. 2:8.
2. Kuti twalanga shani ukuti twali-ipeelesha, kabili mulandu nshi?
2 Apo tuli basambi ba kwa Yesu, na ifwe tufwile ukuba no mutima wa kuipeelesha. Bushe umuntu uwaba no mutima wa kuipeelesha aba shani? Alaitemenwa ukuipusula ku fintu ifyo atemwa pa kuti afweko bambi. Kanshi kuti twatila, ukuipeelesha kwalipusana na bukaitemwe. (Belengeni Mateo 16:24.) Nga twali-ipeelesha tukalabika sana amano ku fyo bambi balefwaya ukucila ku fyo tulefwaya. (Fil. 2:3, 4) Na kuba, Yesu asambilishe ukuti ukuipeelesha kwalicindama sana mu kupepa kwesu. Kwacindama shani? Ukutemwa kwa Bwina Kristu, ukulenga abantu ukuipeelesha, e kutwishibisha ukuti tuli basambi ba cine aba kwa Yesu. (Yoh. 13:34, 35) Kabili tontonkanyeni pa mapaalo ayo tuipakisha pa mulandu wa kuba na ba bwananyina aba mwi sonde lyonse ababa no mutima wa kuipeelesha!
3. Cinshi cingalenga twafilwa ukuba no mutima wa kuipeelesha?
3 Nomba kwaliba umulwani uulenga ukuti tulefilwa ukuipeelesha. No yu mulwani ni bukaitemwe bwesu. Ibukisheni ifyo Adamu na Efa bacitile ifilanga ukuti bali na bukaitemwe. Bukaitemwe e bwalengele ukuti Efa alye icisabo pantu alefwaya ukuba nga Lesa. Umulume wakwe na o alangile ukuti aali ni kaitemwe pantu alefwaya ukusekesha umukashi wakwe. (Ukute. 3:5, 6) Pa numa ya kufumya Adamu na Efa mu kupepa kwa cine, Satana Kaseebanya alitwalilila ukulenga abantu ukuba bakaitemwe. Ifi fine e fyo acitile na pa kutunka Yesu. (Mat. 4:1-9) Muno nshiku, Satana alalufya abantu abengi pa kubalenga ukuba ne mibele ya bukaitemwe, kabili abantu balalanga iyi mibele mu nshila ishalekanalekana. Kanshi tufwile ukucenjela pantu na ifwe kuti twaba na bukaitemwe ubo abantu abengi bakwata.—Efes. 2:2.
4. (a) Bushe pali ino nshita kuti twafumyapo bukaitemwe? Londololeni. (b) Mepusho nshi twalalandapo?
4 Kuti twalinganya bukaitemwe ku ngalaawa ishiba ku cela. Nga ca kutila icela mwacibika pa ncende apali amenshi, cilatendeka ukuba ne ngalaawa. Nga ca kuti mwasuulako fye ukwabula ukucitapo nangu cimo, indalawa kuti shaonaula icela. E fyo caba na kuli ifwe, nangu ca kuti pali ino nshita te kuti tufumyepo ulubembu na bukaitemwe, tufwile ukwishiba ububi bwaba muli bukaitemwe no kulaesha na maka ukukanaitemwa. (1 Kor. 9:26, 27) Kuti twaishiba shani ukuti tuli na bukaitemwe? Kabili kuti twacita shani pa kuti tube no mutima wa kuipeelesha?
5. (a) Bushe Baibolo yaba shani nge cilola? (Moneni icikope pa ntendekelo ya cino cipande.) (b) Ilyo tuleiceeceeta pa kuti tumone nga twaliba na bukaitemwe, finshi tushifwile ukucita?
5 Filya fine tubomfya icilola pa kuti tumone ifyo tulemoneka, e fyo tufwile no kubomfya Baibolo pa kuti tumone ifyo umutima wesu waba no kulungika ifyo twasanga ukuti tafiweme. (Belengeni Yakobo 1:22-25.) Nomba pa kuti icilola citwafwe, tufwile ukucibomfya bwino. Ku ca kumwenako, nga twalolesha mu cilola lubilo lubilo, te kuti tumone fyonse ifishili bwino. Na kabili nga twaiminina pa mbali e lyo twalolesha mu cilola, kuti twamonamo umuntu umbi uuli ku numa. Pa kuti tumone nga natukwata imibele yabipa pamo nga bukaitemwe, tatufwile ukubelenga fye Baibolo ukwabula ukubikako amano nelyo ukulatontonkanya ukuti ifyo tulebelengapo fikumine umuntu umbi.
6. Bushe tutwalilila shani ukukonka amafunde ayapwililika?
6 Natulangilile, nalimo tulabelenga Icebo ca kwa Lesa lyonse, nangu fye cila bushiku, lelo ukwabula ukwiluka ukuti twaba na bukaitemwe. Bushe ica musango yu kuti cacitika shani? Tontonkanyeni pali ici: Mu cilangililo Yakobo alandile pa cilola, tatile umuntu taloleshe bwino bwino mu cilola iyo. Yakobo alembele ukuti uyu muntu ‘ali-iloleshe.’ Ili shiwi Yakobo abomfeshe, lyafuma kwi shiwi lya ciGriki ilipilibula ukuiceeceeta nelyo ukutontonkanyapo sana. Nomba bushe bwafya nshi uyu mwaume akwete? Yakobo akonkenyepo ukusosa ukuti: “Apwa ukuilolesha no kufumapo, apo pene alaba ifyo aba.” Uyu mwaume afumine pa cilola ukwabula ukucitapo nangu cimo pa fyo amwene. Lelo, umuntu uwatunguluka ena ‘talolesha fye mu mafunde ayapwililika’ lelo ‘alayakonka.’ Uyu muntu talabako fye ku fyo abelenga mu mafunde ayapwililika ayaba mu Cebo ca kwa Lesa, lelo alakonka ifyabamo no kuficita. Yesu alandile pa cishinka cimo cine ilyo atile: “Nga mwaikalilila mu fyo nsosa, ninshi ca cine muli basambi bandi.”—Yoh. 8:31.
7. Kuti twabomfya shani Baibolo ku kuiceeceeta pa kuti twishibe nga ni fwe bakaitemwe?
7 Kanshi nga mulefwaya ukuti mwiba bakaitemwe, ica kubalilapo ico mufwile ukucita, kulabikako amano ilyo mulebelenga Icebo ca kwa Lesa. Ukucita ifi kukamwafwa ukwishiba umo mufwile ukwaluka. Lelo tamufwile ukupelela fye pa kubelenga Baibolo. Mufwile ukufwailapo ifyebo na fimbi. Nga mwaishiba bwino ilyashi ilyo mulebelengapo, yipusheni amuti: ‘Bushe ifi nabelenga nga nine fyacitikile, nga nacitile shani? Bushe nga nalipingwile fye bwino ifya kucita?’ Ne cacindama sana ca kuti mufwile ukwesha na maka ukucita ifyo mulebelenga. (Mat. 7:24, 25) Lekeni tumone ifyo ilyashi lilanda pa Mfumu Shauli no mutumwa Petro lingatwafwa ukuba no mutima wa kuipeelesha.
8. Bushe Shauli ali shani ilyo atendeke ukuteka, kabili finshi acitile ifyalelanga ukuti e fyo aali?
8 Ifyacitile Imfumu Shauli iya bena Israele fitusambilisha ukuti bukaitemwe kuti bwalenga twafilwa ukuipeelesha. Ilyo Shauli atendeke ukuteka aali muntu uwaicefya sana. (1 Sam. 9:21) Takandile abena Israele abalelanda ifyabipa pa mitekele yakwe, nangu ca kuti alikwete insambu sha kucita ifyo pantu ali ni mfumu iyo Lesa asontele. (1 Sam. 10:27) Imfumu Shauli yalicitile fyonse ukulingana ne fyo Lesa ayebele ukupitila mu mupashi wakwe, ici calengele ukuti abena Israele bacimfye abena Amone. Pa numa atashishe Yehova ukuti e walengele bacimfye.—1 Sam. 11:6, 11-13.
9. Bushe Shauli aishileba shani na bukaitemwe?
9 Mu kupita kwa nshita, Shauli aishileba na bukaitemwe ne cilumba. Ilyo acimfishe abena Amaleke, acindikishe ifyo umwine alefwaya ukucila ukumfwila Yehova. Pa mulandu wa bufunushi, Shauli asendele ifyo bapokele mu bulwi mu nshita ya kufyonaula ukulingana ne fyo Lesa amwebele. Kabili apo ali ne cilumba ali-ikuulile ica kumwibukishishako. (1 Sam. 15:3, 9, 12) Ilyo kasesema Samwele amwebele ukuti Yehova alifulilwe pa fyo acitile, Shauli atendeke ukuipokolola no kulanda pa mafunde ya kwa Lesa yamo ayo aumfwilile kabili atampile no kupeela bambi umulandu. (1 Sam. 15:16-21) Na kabili, icilumba calengele ukuti Shauli abike sana amano ku kufwaya ukucindikwa ku bantu ukucila ukulenga Lesa ukusekelela. (1 Sam. 15:30) Bushe ifyo Shauli acitile kuti fyatwafwa shani ukuiceeceeta pa kuti tutwalilile ukuipeelesha?
10, 11. (a) Bushe finshi twasambilila ku fyo Shauli acitile? (b) Finshi tufwile ukucita pa kuti twicita filya Shauli acitile?
10 Ica kubalilapo, ifyo Shauli acitile filanga ukuti tatufwile ukuba no muleele wa kuiceeceeta, ukumona ukuti apo kale twali-ipeleshe ninshi tukatwalilila fye ukuba no mutima wa kuipeelesha. (1 Tim. 4:10) Muleibukisha ukuti, Shauli alibombele Lesa bwino kabili alemupaala, lelo aishileba na bukaitemwe. Yehova alikeene Shauli pantu tali ne cumfwila.
11 Ica bubili, tufwile ukucenjela pa kuti tatulebika fye amano ku fintu ifyo tulecitamo bwino, no kulaba ku fintu ifyo tulingile ukuwamyako. Kuti caba kwati tulelolesha mu cilola ukumona ifyo ifya kufwala ifipya tufwele filemoneka bwino no kukanamona ifiko ifili ku menso. Nangu ca kuti tatuli bakaitemwe nga Shauli, tufwile ukwesha na maka ukukanacita icili conse icingalenga twaba bakaitemwe. Nga batufunda tatufwile ukulaipokolola, ukulamona ukuti tapali ubwafya, nelyo ukulapeela bambi umulandu. Mu nshita ya kuba nga Shauli, tufwile ukumfwila ukufunda.—Belengeni Amalumbo 141:5.
12. Bushe ukuba no mutima wa kuipeelesha kuti kwatwafwa shani nga twacita ulubembu ulukalamba?
12 Nomba finshi tufwile ukucita nga twacita ulubembu ulukalamba? Shauli alefwaya umucinshi ku bantu, ne ci calengele ukuti akaane ukulapila. Lelo, ukuba no mutima wa kuipeelesha kuti kwatwafwa ukukanaumfwa insoni e lyo no kumfwa ilyo batufunda. (Amapi. 28:13; Yako. 5:14-16) Ku ca kumwenako, munyinefwe umo atendeke ukutamba ifye shiku ninshi ali fye ne myaka 12, kabili atambile pa myaka ukucila 10. Atile: “Calyafishe sana ukweba umwina mwandi na baeluda ifyo nalecita. Nomba ifi nabeba, ndomfwa bwino kwati icipe icafina califuma pa mubili wandi. Abanandi bamo balyumfwile sana ububi ilyo bampokele ubutumikila, kwati e bo nabembukile. Lelo nalishiba ukuti Yehova alasekelela pa milimo mubombela pali ino nshita ukucila ilyo naletamba ifye shiku, kabili ifyo Yehova amona e fyacindama sana.”
13, 14. Bushe Petro alangile shani ukuti ali no mutima wa bukaitemwe?
13 Ilyo umutumwa Petro alesambilila kuli Yesu ali no mutima wa kuipeelesha. (Luka 5:3-11) Na lyo line, alefwaya sana ukuti ifintu e o fye filewamina. Ku ca kumwenako, alifulilwe ilyo umutumwa Yakobo na Yohane balefwaya ukupeelwa ififulo ifyacindama no kwikala pamo na Yesu mu Bufumu bwa kwa Lesa. Nalimo Petro atontonkenye ukuti e o balingile ukupeela icipuna cimo pantu Yesu kale kale alimwebele ukuti ali no kumupeela umulimo uwaibela. (Mat. 16:18, 19) Na lyo line, Yesu asokele Yakobo, Yohane na Petro wine pamo na batumwa bonse ukuti tabafwile ‘ukulatitikisha’ bamunyinabo.—Marko 10:35-45.
14 Nangu ca kuti Yesu alimulungike mu fyo aletontonkanya, Petro ta-alwike. Ilyo Yesu aebele abatumwa ukuti bali no ku mubutuka, Petro atile nangu bambi bamubutuke ena ali no kutwalilila uwa cishinka. (Mat. 26:31-33) Ukuicetekela uko Petro aicetekele kwali fye kwa pa kanwa, pantu bulya bwine bushiku alifililwe ukuba no mutima wa kuipeelesha. Pa kufwaya kuti aicingilile, Petro akeene Yesu imiku itatu.—Mat. 26:69-75.
15. Mulandu nshi ifyo Petro acitile fyacindamina?
15 Nangu ca kuti Petro alefilwa ukuba no mutima wa kuipeelesha, kuti twasambililako ku fyo acitile. Petro alyeseshe na maka kabili umupashi wa mushilo uwa kwa Lesa na o walimwafwile ukuleka ukuba no mutima wa bukaitemwe kabili aishileba ne mibele ya kuilama e lyo no mutima wa kuipeelesha. (Gal. 5:22, 23) Alishipikishe amafya ayakalamba sana ukucila na pa yo afililwe ukushipikisha pa kubala. Ilyo Paulo amukalipile pa bantu, Petro ali-icefeshe. (Gal. 2:11-14) Kabili pa numa ya kumukalipila, tale-enda ne cikonko, ukutontonkanya ukuti Paulo na museebanya pali filya amukalipile. Petro alitwalilile ukutemwa Paulo. (2 Pet. 3:15) Ifyacitile Petro kuti fyatwafwa ukuba abaipeelesha.
16. Kuti twalanga shani ukuti twaliba no mutima wa kuipeelesha ilyo ifintu fyayafya?
16 Tontonkanyeni pa fyo mucita nga mwakwata amafya. Ilyo Petro na batumwa bababikile mu cifungo no kubafopaula pa mulandu wa kuti baleshimikila, balisekelele “pantu basangilwe abawamina ukuculila ishina lyakwe [Yesu].” (Imil. 5:41) Na imwe nga balemucusha mufwile ukuba no mutima wa kuipeelesha nga filya Petro aali no kulakonka mu ntampulo sha kwa Yesu. (Belengeni 1 Petro 2:20, 21.) Ukutontonkanya muli iyi nshila kukamwafwa na lintu baeluda bamusalapula. Mu nshita ya kukalipa, mufwile ukupashanya Petro.—Luk. Mil. 7:9.
17, 18. (a) Finshi tufwile ukuyipusha pa fyo tufwaya ukucita mu mulimo wa kwa Lesa? (b) Bushe finshi twingacita nga twamona ukuti mu fyo tulecita muli bukaitemwe?
17 Kabili kuti mwasambililako ku fyo Petro acitile ilyo muletontonkanya pa fyo mufwaya ukucita mu mulimo wa kwa Lesa. Kuti twabombela Lesa bwino nga tuleipeelesha. Na lyo line, mufwile ukwibukisha ukuti ukufwaya ukubombela Lesa takulingile ukulenga mwalafwaya ukulumbuka. Kanshi yipusheni amuti, ‘Ifi ndefwaya ukuwamyako nelyo ukulabombela sana Yehova, bushe ndefwaya ukulumbuka nelyo cifulo, nga filya Yakobo na Yohane bacitile?’
18 Nga mwasanga ukuti mu mutima wenu muli bukaitemwe, mufwile ukulomba Yehova ukuti amwafwe ukwaluka mu fyo mutontonkanya ne fyo mumona ifintu; lyena esheni na maka ukubika amano ku kupeela Lesa ubukata ukucila ukuifwaila ubukata. (Amalu. 86:11) Na kabili, nalimo kuti mwafwaya ukubombako imilimo ya kwa Lesa imo iishingalenga mwaishibikwa sana. Ku ca kumwenako, kuti nalimo mwaesha ukuba ne mibele iyo mumona ukuti yalimwafya ukukwata. Nga ca kuti mulapekanya bwino amalyashi ya mu kulongana lelo tamwatemwa ukubombako umulimo wa kuwamya Ing’anda ya Bufumu, kuti mwabika ubuyo bwa kukonka ukufunda kwaba pa Abena Roma 12:16.—Belengeni.
19. Finshi tufwile ukucita pa kuti tatufuupwilwe ku fyo twamona ilyo twalolesha mu cilola ca Cebo ca kwa Lesa?
19 Nga ca kuti pa numa ya kuibebeta bwino ukubomfya Icebo ca kwa Lesa twamona ukuti mumo tatulecita bwino, limbi natukwata bukaitemwe, nalimo kuti twafuupulwa. Ica musango yu nga cacitika, tontonkanyeni pa muntu wa mu cilangililo uo Yakobo alandilepo. Yakobo talandile ukuti ulya umuntu ali-iwemye bwangu bwangu nelyo ukuti alipwishishe ubwafya akwete; lelo atile ‘alekonka amafunde ayapwililika.’ (Yako. 1:25) Ulya muntu alibukishe ifyo amwene ilyo aloleshe mu cilola kabili alitwalilile ukuiwamya. Kanshi tamulingile ukuisuula lelo tamufwile ukulaba ukuwamyako umo mushicita bwino. (Belengeni Lukala Milandu 7:20.) Twalilileni ukulalolesha mu mafunde ayapwililika, no kulacita ifingalenga mwaba no mutima wa kuipeelesha. Yehova ali-itemenwa ukumwafwa, nga fintu afwa bamunyinenwe abengi. Aba bamunyinenwe na bo tabapwililika lelo Lesa alibatemwa kabili alabapaala.
“Umuntu nga aikala imyaka iingi, asekelele muli yonse.” —LUK. MIL. 11:8.
1. Fintu nshi ifisuma ifyo Yehova atupeela?
YEHOVA afwaya ukuti tuleba ne nsansa, kabili alatupeela ifisuma ifingalenga twaba ne nsansa sana. Cimo ico atupeela, ubumi. Kanshi, tufwile ukulalumbanya Lesa, pantu na kuba alituleta mu kupepa kwa cine. (Amalu. 144:15; Yoh. 6:44) Yehova alitulanga ukuti alitutemwa kabili alatwafwa ukutwalilila ukumubombela. (Yer. 31:3; 2 Kor. 4:16) Twaliba ne nsansa ukuba mu cilonganino ca kwa Lesa, umo tuipakisha ifya kulya fya ku mupashi ifingi no kuba pamo na ba bwananyina abatutemwa. Ne cacilapo ukucindama ca kuti, twalikwata isubilo ilisuma sana ilya ku ntanshi.
2. Mafya nshi yamo ayo ababomfi ba kwa Yehova aba cishinka bakwata?
2 Nangu ca kuti kwaliba ifingi ifilenga tulesekelela, ababomfi ba kwa Lesa aba cishinka bamo baimona ukuti tabacindama. Bamona kwati tabacindama kuli Yehova kabili batontonkanya ukuti imilimo bamubombela na yo ine tayacindama. Abatwalilila fye ukuimona ifi, tabatontonkanya na pa ‘kwikala imyaka iingi.’ Bamona kwati inshiku shabo shonse shaba fye isha mfifi.—Luk. Mil. 11:8.
3. Finshi fingalenga twaba no bulanda?
3 Bamunyinefwe bamo baimona ukuti tabacindama, pa mulandu wa kuti ifyo bale-enekela tafyacitika, balalwalilila, nelyo bakote. (Amalu. 71:9; Amapi. 13:12; Luk. Mil. 7:7) Na lyo line, fwe Bena Kristu twalishiba ukuti, umutima wa bucenjeshi kabili kuti walatupeela umulandu nangu ca kuti Lesa alasekelela mu fyo tucita. (Yer. 17:9; 1 Yoh. 3:20) Satana Kaseebanya alapeela ababomfi ba kwa Lesa umulandu. Kabili abakwata amatontonkanyo ya kwa Satana nalimo kuti balenga twalatontonkanya nga Elifasi uushali ne citetekelo uwatile tatwacindama kuli Lesa. Filya aya mashiwi yali aya bufi mu nshiku sha kwa Yobo, na muno nshiku mwine e fyo yaba.—Yobo 4:18, 19.
4. Finshi twalasambililapo muli cino cipande?
4 Yehova alitweba ukupitila mu Malembo ukuti akaba na bonse ‘abenda mu mupokapoka umwafiita fititi.’ (Amalu. 23:4) Yehova alilanga ukuti aaba na ifwe pa kutupeela Cebo cakwe. Baibolo ‘canso ca maka ico Lesa atupeela ku kuwisha fyonse ifyaba nga malinga ayakosa,’ pali aya malinga paba no bufi e lyo no kuimona uushacindama. (2 Kor. 10:4, 5) Nomba natumone ifyo Baibolo ingatwafwa ukulaimona ukuti twalicindama. Mwalanonkelamo sana mu fyo Baibolo yalanda kabili mwalaishiba ne fyo mwingakoseleshako bambi.
5. Kuti twayesha shani pa kuti tuleimona ukuti twalicindama?
5 Umutumwa Paulo alilandilepo fimo ifingatwafwa ukulaimona ukuti twalicindama. Akoseleshe aba bwananyina abali mu Korinti ukuti: “Muleyesha mwe bene mumone nga muli mu citetekelo.” (2 Kor. 13:5) “Icitetekelo” masambililo ya mu Baibolo ayo Abena Kristu basuminamo. Nga ca kuti ifyo tulanda ne fyo tucita fyalilingana ne fyo twasambilila, ninshi tulelanga ukuti twaliba “mu citetekelo.” Kwena, tufwile ukumona nga ca kuti ifyo tucita fyalilingana ne fyo tusambilila. Te kuti tusalepo fye fimo ukuti e fyo tukalakonka.—Yako. 2:10, 11.
6. Mulandu nshi tufwile ukuyesesha ‘ukumona nga tuli mu citetekelo’? (Moneni icikope cili pa ntendekelo ya cino cipande.)
6 Nalimo kuti mwashingashinga ukuyesha, maka maka nga mulemona ukuti kuli mumo umo mushilecita bwino. Lelo, ifyo Yehova atumona e fyacindama, kabili amatontonkanyo yakwe yalicila amatontonkanyo yesu. (Esa. 55:8, 9) Lesa taceeceeta ababomfi bakwe ukuti abasange ne filubo, lelo abaceeceetela pa kuti asangemo ifisuma na pa kuti abafwe. Nga mulebomfya Icebo ca kwa Lesa ku kuyesha ukumona nga “muli mu citetekelo,” mukatendeka ukuimona filya fine Lesa amumona. Ukucita ifi kukamwafwa ukuimona ukuti mwalicindama kuli Lesa, pantu Baibolo yalanda ukuti: Mwalicindama mu menso ya kwa Yehova. Cikaba kwati mwaleka ulubuto ukwingila mu muputule umwafita.
7. Finshi twingasambilila ku bantu abali ne citetekelo abo Baibolo yalandapo?
7 Inshila iisuma iya kuyeseshamo, kulatontonkanya pa bantu abali ne citetekelo abo Baibolo yalandapo. Linganyeni ifilemucitikila ne fyo muletontonkanya ku fyacitikile abalembwa mu Baibolo ne fyo nabo baletontonkanya. Bushe nga cali ni mwe nga mwacitile shani? Twalasambilila pa bantu batatu abo Baibolo yalandapo, tumone ifyo Baibolo ingatwafwa ukumona nga “tuli mu citetekelo,” pa kuti tuleimona ukuti twalicindama.
8, 9. (a) Bushe mafya nshi ayo mukamfwilwa umupiina akwete? (b) Finshi nalimo aletontonkanyapo?
8 Ilyo Yesu aali mwi tempele mu Yerusalemu, alimwene ifyacitile mukamfwilwa umupiina. Ifyo acitile kuti fyatwafwa ukutwalilila ukulaimona ukuti twalicindama te mulandu no kuba abapiina. (Belengeni Luka 21:1-4.) Tontonkanyeni pa mafya uyu mukamfwilwa akwete. Alifwililwe umulume wakwe kabili bashimapepo nabo ‘balelya ifyuma fya bamukamfwilwa’ mu nshita ya kulabafwa. (Luka 20:47) Mukamfwilwa aali umupiina icine cine ica kuti umusangulo aletwala kwi tempele walingene ne ndalama balepeela umubomfi nga abomba fye amaminiti yanono.
9 Elenganyeni ifyo mukamfwilwa aleumfwa ilyo aleingila mu lubansa lwe tempele ninshi nasenda no tundalama tubili utwacepesha. Bushe aletontonkanya pa fyo tulya tundalama twaceepele nga atulinganya ku ndalama alepeela ilyo umwina mwakwe ali uwa mweo? Bushe alyumfwile insoni ilyo amwene ubwingi bwa ndalama bambi balesangula, nalimo ukutontonkanya ukuti ubupe bwakwe tabwacindeme? Nga ca kuti e fyo aletontonkanya, ukupeela kwena alipeele indalama akwete ku kutungilila ukupepa kwa cine.
10. Bushe Yesu alangile shani ukuti Lesa alicindike mukamfwilwa?
10 Yesu alangile ukuti Yehova alicindike sana ulya mukamfwilwa ne ndalama apeele. Yesu atile, mukamfwilwa ‘apooselemo ishingi ukucila isho abakankaala bonse bapooselemo.’ Indalama mukamfwilwa asangwile balishisankenye ne sho bambi basangwile, lelo Yesu atashishe fye mukamfwilwa. Abalesunga indalama abamwene tulya tundalama tubili utwacepesha tabaishibe ifyo twacindeme kuli Yehova, ne fyo acindike uwatupooselemo. Na lyo line, icacindeme sana fintu Lesa alemona, te fintu abantu bambi baletontonkanya nelyo ifyo mukamfwilwa aleimona. Bushe ili lyashi kuti lyamwafwa ukuyesha ukumona nga muli mu citetekelo?
11. Finshi tulesambilila ku lyashi lya kwa mukamfwilwa?
11 Amafya kuti yalenga mwafwilwa ukupeela Yehova ifyo mulingile ukumupeela. Bamo pa mulandu wa bukote nelyo ukulwalilila, balafilwa ukubombesha mu mulimo wa kushimikila imbila nsuma. Bushe bafwile ukulamona ukuti tacacindama ukutuma ama-awala babomba? Nangu ca kuti tamwakwata amafya ayengalenga mwafilwa ukubombesha, nalimo kuti mwalamona ukuti inshita mupoosa mu kushimikila inono sana nga kuilinganya ku ma-awala ababomfi ba kwa Lesa babomba cila mwaka. Lelo ku lyashi lya kwa mukamfwilwa umupiina tulesambililako ukuti, Yehova alamona kabili alacindika fyonse ifyo tumubombela, maka maka ilyo tuli na mafya sana. Baleni tontonkanyeni pa fyo mwabombele Yehova umwaka wapwile. Bushe kwali inshita ilyo mwaipeelesha sana pa kuti fye mubombe? Nga e fyo cali, mufwile ukwishiba ukuti Yehova alatasha pa fyo mwaipeeleshe. Nga muleipeelesha ukubombela Yehova nga ulya mukamfwilwa umupiina, mufwile ukwishiba ukuti mwaliba “mu citetekelo.”
12-14. (a) Bushe ifyo Eliya aleimona fyalengele ukuti afwaye ukucita cinshi? (b) Mulandu nshi nalimo uwalengele ukuti Eliya aleimona uushacindama?
12 Kasesema Eliya ali uwa cishinka kuli Yehova kabili ali ne citetekelo icakosa. Inshita imo alifuupwilwe ica kuti aebele Yehova ukuti alefwaya fye ukufwa, atile: “Capwa! Nomba lekeni fye mfwe.” (1 Isha. 19:4) Abantu abengi abashaumfwapo ubulanda nga bulya Eliya aumfwile kuti batila amashiwi alandile mwi pepo yali fye mashiwi ya “cisosesose.” (Yobo 6:3) Lelo filya fine alandile e fyo aleumfwa. Nomba mu nshita ya kuti Yehova akalipile Eliya pa fyo alefwaya ukufwa, amulungike fye.
13 Finshi fyalengele ukuti Eliya afwaye ukufwa? Ilyo ashilalanda ifi, Eliya alicitile icintu icisuma sana mu Israele icalengele Yehova eshibikwe ukuti e Lesa wa cine, kabili calengele no kuti bakasesema ba kwa Baali 450 babepaye. (1 Isha. 18:37-40) Nalimo Eliya ale-enekela ukuti abantu ba kwa Lesa bali no kubwelela ku kupepa kwa cine, lelo te fyo bacitile. Namfumu wabipa Yesebele atumine inkombe kuli Eliya ku kumweba ukuti ali no kumwipaya. Eliya alitiinine, e ico afulumukile mu matololo ku kapinda ka ku kulyo aka Yuda.—1 Isha. 19:2-4.
14 Ukulunda pali ifi, Eliya alemona no kuti umulimo alebomba uwa kusesema tamwafumine ifisuma. Aebele Yehova ati: “Ine nshili musuma ukucila ifikolwe fyandi.” Ico alelandapo ca kuti, aleumfwa kwati ali fye cimo cine nge fikolwe fyakwe ifyafwa. Mu nshila imbi kuti twatila, ayeseshe ukulingana ne fyo alemona ifintu kabili alemona no kuti ifyo alecita tafyacindeme kuli Yehova na ku bantu bambi.
15. Finshi Lesa acitile kuli Eliya pa kumulanga ukuti alitwalilile ukumumona uwacindama?
15 Lelo ifyo te fyo Uwa Maka Yonse alemumona. Eliya ali uwacindama kuli Lesa kabili Yehova alicitilepo cimo ku kumulanga ukuti alimucindike. Lesa atumine malaika ku kumukosha. Yehova na kabili alepeela Eliya ifya kulya pa nshiku 40 ilyo ali pa lwendo lwa kuya ku kapinda ka ku kulyo, ku lupili lwa Horebu. Na kabili, Lesa cikuuku cikuuku alungike Eliya pa fyo alemona ukuti takwali umwina Israele nangu umo uwashele uwa cishinka kuli Yehova. Icacindeme sana ca kuti Lesa apeele Eliya imilimo imbi iyo asumine ukubomba. Eliya alinonkelemo mu kwafwa kwa kwa Yehova, kabili alitwalilile mu mulimo wakwe uwa bukasesema.—1 Isha. 19:5-8, 15-19.
16. Bushe ni mu nshila nshi Lesa amwaafwila?
16 Ifyacitikile Eliya kuti fyamwafwa ukwishiba ukuti muli mu citetekelo kabili kuti calenga mwalaimona ukuti mwalicindama. Ica kubalilapo, tontonkanyeni pa fyo Yehova amubikako amano. Bushe umubomfi wakwe umo, tutile Eluda nelyo Umwina Kristu uwakosoka, alimwafwile ilyo mwalekabila ubwafwilisho? (Gal. 6:2) Bushe mwalyumfwapo bwino pa numa ya kubelenga Baibolo, impapulo shesu, nelyo pa numa ya kusangwa ku kulongana? Inshita imbi ilyo ifi fikamucitikila, mukebukishe ukuti Yehova e ulemwafwa kabili mukapepe ipepo lya ku mutasha.—Amalu. 121:1, 2.
17. Finshi Yehova amona mu babomfi bakwe?
17 Ica bubili ca kuti, tamufwile ukuimona ukuti tamwacindama. Ifyo Lesa atumona e fyacindama. (Belengeni Abena Roma 14:4.) Ifyo Yehova acindika sana, fintu twaipeelesha ne fyo twaba aba cishinka kuli ena, te bwingi bwa milimo tumubombela. E lyo kabili, kuti caba nga filya cali kuli Eliya, na imwe bene mwalibomba imilimo ya kwa Yehova iingi ukucila na pa fyo mwaishiba. Kufwile kwaliba umo mu cilonganino uo mwa-afwa, ukubikako fye na bantu mu cifulo mushimikila abaumfwa icine pa mulandu wa kubombesha kwenu.
18. Bushe umulimo Yehova amupeela ulangilila cinshi?
18 Na mu kulekelesha, imilimo Yehova amupeela ilanga fye ukuti aba na imwe. (Yer. 20:11) Nga filya fine cali kuli Eliya, na imwe kuti mwafuupulwa pantu nalimo mumona ukuti tamufuma ifisuma nangu fimo mu mulimo mubomba nelyo pa mulandu wa kuti mwalifilwa ukucita ifyo mwalefwaya mu mulimo wa kwa Lesa. Lelo, mwalikwata ishuko ilikalamba ilyo bonse twakwata, ilya kubila imbila nsuma no kulenga ishina lya kwa Lesa ukwishibikwa. Twalilileni ukuba aba cishinka. Nga mwacita ifyo, bakamweba amashiwi ya kwa Yesu ayo alandile mu cilangililo aya kuti: “Ingila mulesansamuka pamo na sokulu.”—Mat. 25:23.
19. Bushe mafya nshi ayo uwalembele Amalumbo 102 akwete?
19 Uwaimbile Amalumbo 102 ali na mafya. ‘Alicushiwe’ sana nelyo ali sana no bulanda kabili takwate amaka ya kupwisha amafya akwete. (Amalu. 102, utulembo twa pa muulu) Amashiwi alandile yalangilila ukuti abikile sana amano ku mafya akwate, ku fyo ali uwatalalilwa, na ku fyo aleumfwa. (Amalu. 102:3, 4, 6, 11) Alemona kwati Yehova alefwaya ukumupoosa.—Amalu. 102:10.
20. Bushe ipepo kuti lya-afwa shani umuntu uuimona ukuti tacindama?
20 Na lyo line, uwaimbile amalumbo alitwalilile ukulumbanya Yehova. (Belengeni Amalumbo 102:19-21.) Nga fintu twamona mu Amalumbo 102, nangu fye babomfi ba kwa Lesa kuti baba na mafya kabili kuti balatontonkanya fye pa mafya yabo. Uwaimbile amalumbo ali kwati “cuni icatalalilwa icili ceka pa mutenge,” amafya e yali nge cibusa cakwe. (Amalu. 102:7) Na imwe nga mwaumfwa ifi, mufwile ukupepa kuli Yehova no kumweba fyonse nga filya fine uwaimbile amalumbo acitile. Ipepo kuti lyamwafwa ukulaimona ukuti mwalicindama. Yehova alitulaya ukuti, “akakutika kwi pepo lya bantu abo bapoka fye fyonse, kabili takasuule ipepo lyabo.” (Amalu. 102:17) Mufwile ukucetekela ifyo atulaya.
21. Bushe umuntu uuimona ukuti tacindama kuti atendeka shani ukuimona ukuti alicindama?
21 Na kabili Amalumbo 102 yaletulanga ifyo twingacita pa kuti tuleimona ukuti twalicindama. Uwaimbile ilumbo atendeke ukutontonkanya pali bucibusa bwakwe na Yehova. (Amalu. 102:12, 27) Ukwishiba ukuti Yehova lyonse alafwa abantu bakwe ilyo bali na mafya kwalimusansamwishe. Kanshi nga mwalaumfwa sana ububi ica kuti mwalafilwa ukubombesha mu mulimo wa kwa Lesa, mulepepa kuli Yehova. Mwilapepa fye ukuti amwafwe ukushipikisha lelo no “kuti ishina lya kwa Yehova lisabankanishiwe.”—Amalu. 102:20, 21.
22. Finshi tufwile ukucita pa kuti tulenge Yehova ukusekelela?
22 Kanshi kuti twabomfya Baibolo pa kuti tushininkishe ukuti tuli mu citetekelo no kuti twalicindama kuli Yehova. Ca cine ukuti muli cino calo cabipa, te kuti tulekelele fye ukuimona ukuti tatwacindama, kabili kwakulaba ifya kulatufuupula. Na lyo line, ifwe umo umo kuti twalenga Yehova ukusekelela no kwisapusuka nga twatwalilila ukumubombela.—Mat. 24:13.
Umufyashi umo umwaume uwa ku Brazil atile: “Nga tuli pa Mapepo ya Lupwa tulatemwa sana ukulanshanya ica kuti ilingi line nga nshilandile ukuti tuleke ninshi twalapwisha ubushiku.” Munyinefwe umbi uwa ku Japan alandile ukuti umwana wakwe uuli ne myaka 10 afwaya fye batwalilile ukulanshanya, tasakamana ne fyo nshita ili. Mulandu nshi? Ba wishi batile, “Alitemwa sana ukusambilila kabili ici e cilenga aleipakisha.”
Kwena te bana bonse abatemwa sana amapepo ya lupwa, bambi bena tabayafwaya no kuyafwaya. Cinshi cilenga? Umufyashi umo umwaume uwa ku Togo atile, “Ukupepa Yehova takufwile ukulatendusha.” Nga ca kuti kuletendusha, ninshi nalimo ubwafya bwaba pa fyo amapepo ya lupwa yatungululwa. Indupwa ishingi shasanga ukuti inshita ya mapepo ya lupwa ilingile ukuba ni nshita ya nsansa nga filya Esaya alondolwele ukuti e fyo Isabata lyaleba.—Esa. 58:13, 14.
Abafyashi Abena Kristu balishiba ukuti pa kuti ulupwa lutemwe amapepo ya lupwa, inshita ya mapepo ya lupwa ilingile ukuba ni nshita ya nsansa. Ba Ralf abakwata abana abanakashi batatu no mulumendo umo batile, amapepo yabo aya lupwa tayaba kwati lisambililo baletungulula, yaba fye kwati lyashi baleshimika. Kwena tacayanguka ukulenga aba mu lupwa bonse ukutemwa amapepo ya lupwa no kulabikako amano. ku mapepo ya lupwa no kuyatemwa . Umufyashi umo umwanakashi atile: “Limo ndafilwa ukutungulula bwino amapepo ya lupwa nge fyo mfwaya.” Kuti mwacita shani pa kuti amapepo ya lupwa yalewama?
Umufyashi umo umwaume uwa ku Germany uwakwata abana babili atile, “Tatufwile ukuumina kumo.” Ba Natalia abakwata abana abanakashi babili batile: “Ukubomfya inshila ishalekanalekana pa mapepo ya lupwa kwalicindama sana mu lupwa lwesu.” Indupwa ishingi shilakanya ifya kusambililapo pa mapepo ya lupwa. Ba Cleiton abena Brazil abakwata abana babili imisepela, batile: “Ukwakanya ifya kusambililapo kulalenga mapepo ya lupwa ukuwama kabili bonse balalandapo.” Ukucita ifi kulafwa abafyashi ukusambilisha bwino umwana umo na umo ukulingana no mushinku wakwe. Kabili abafyashi kuti basala bwino ifya kusambililapo ne nshila balabomfya pa kubasambilisha.
Finshi indupwa shimo shicita pa kuti balesambilila pa fintu ifyalekanalekana? Bamo balemba inyimbo pa kutendeka amapepo ya lupwa. Ba Juan aba ku Mexico batile, “Ukucita ifi kulenga bonse bapekanya umutima no kufwaisha ukusambilila.” Ulupwa lulasala inyimbo ishilelanda pa fyo balatendeka ukusambililapo.
Indupwa shimo babelengela pamo icipandwa cimo ica Baibolo. Ifyo bacita bamo pa kuti ukubelenga kuwame, balalekanina pa kubelenga, mu cipandwa balebelenga, umo kuti abelenga amashiwi yalandile umuntu umo, umbi na o ifyo fine. Wishi umo umwina Japan atile, “nalemona kwati ukubelenga Baibolo muli uyu musango te kuti kubombe.” Lelo abana babo abaume balomfwa bwino sana ukumona uko abafyashi babo batemwa ukucita ifi. Indupwa shimo shilapanga ifisela ifya bantu Baibolo yalandapo. Ba Roger, abena South Africa abakwata abana abaume babili batile, abana “balamona fimo mu fipande ya mu Baibolo ifyo fwe bafyashi tufilwa ukumona.”
Fimbi ifyo mwingacita pa mapepo ya lupwa, kupangako ifintu pamo nga ubwato bwa kwa Noa nelyo itempele lya kwa Solomone. Pa kupanga ifi, mufwile ukufwailisha ifyebo e lyo ukucita ifi kulalenga mapepo ya lupwa ukuwama. Ku ca kumwenako, ku Asia umukashana wa myaka 5 ali na bafyashi bakwe na banakulu mu ng’anda. Balelenga ififulo uko Paulo aleya muli bumishonari na umo alepita. Indupwa shimbi nasho balacita ifi fine ilyo balesambilila pa malyashi yaba mwi buuku lya Ukufuma. Donald uuli ne myaka 19 uwikala ku Togo atile, ukubomfya inshila shalekanalekana “kwalilenga ukuti tuleipakisha sana amapepo ya lupwa kabili kwalenga twaba ne nsansa sana.” Bushe kuliko na fimbi ifyo mwingacita pa kuti amapepo ya lupwa yalewaminako?
Nangu ca kuti ukukanaumina kumo no kubomfya inshila shalekanalekana kwalicindama, pa kuti munonkelemo mu mapepo ya lupwa bonse mulingile ukupekanya. Limo limo abana balanaka, kanshi mwe bafyashi mufwile ukutontonkanya pa fyo mukasambilila no kupekanya bwino. Umufyashi umo atile, “Nga nimpekanya bwino, bonse mu lupwa balanonkelamo mu fyo tulesambilila.” Umufyashi umwaume ku Germany ale-ebela libela ulupwa ifyo bakasambilila pa mapepo ya lupwa mu milungu iili ku ntanshi. Umufyashi umo ku Benin uwakwata abana abanono 6, nga apekanya ukuti bakatambe DVD imo pa mapepo ya lupwa, alepekanya ifipusho no kupeela abana ilyo kucili sana inshita. Kanshi ukupekanya kwalicindama sana pa kuti tunonkelemo mu mapepo ya lupwa.
Aba mu lupwa nga baishibila kabeela ifyo bakalanshanyapo, kuti balefilandapo mu kati ka mulungu, ne ci kuti calenga balafwaisha ukukwata amapepo ya lupwa. Kabili cila muntu nga na bamupeela ifyebo ifyo alingile ukufwaya, akalamona ukuti alingile fye ukusangwako.
Mu ndupwa ishingi tacanguka ukukwata amapepo ya lupwa cila mulungu.
Abafyashi abaume abengi babomba ama-awala ayengi pa kuti balesakamana bwino indupwa shabo. Ku ca kumwenako, umwaume umo uwa ku Mexico aya ku ncito pa 6:00 hrs kabili abwelela pa ng’anda ne nshita ya 20:00 hrs. Na kabili inshita shimo, nalimo kuti cakabilwa ukwalula ubushiku mukwatilapo Amapepo ya Lupwa pa mulandu wa kuti kuli programu na imbi iya ku mupashi.
Lelo tufwile ukulakwata lyonse amapepo ya lupwa. Loïs uuli ne myaka 11 uwa ku Togo atile: “Nangu ca kuti limo tulacelwako ukutendeka amapepo ya lupwa pa mulandu wa fintu fimo ifyacicitika akasuba, tatucilukapo ubushiku nangu bumo.” E mulandu wine indupwa shimo shasalilapo ukulakwata amapepo ya lupwa ku kutendeka kwa mulungu. Nga kwaba ifyalenga ukuti bekwata amapepo ya lupwa pa bushiku basala, kuti bakwata pa bushiku bumbi.
Amapepo ya lupwa yabelako ukuti tulepepa Yehova. Mulekwata amapepo ya lupwa cila bushiku pa kuti aba mu lupwa lwenu ‘balelumbanya Yehova ku milomo yabo’ nga filya aba kale balemulumbanya ku malambo ya ng’ombe ayo baletuula. (Hos. 14:2) Kanshi bonse mu lupwa mulesekelela nga muli pa mapepo ya lupwa, “pantu ukusekelela muli Yehova e bucingo bwenu.”—Nehe. 8:9, 10.
‘Mulecindika abakote.’—LEBI 19:32.
1. Mafya nshi abantu bakwata?
YEHOVA tapangile abantu ukuti balecula pa mulandu wa bukote. Lelo alefwaya ukuti abantu baleikala bwino mu Paradaise no bumi ubusuma. Lelo pali ino nshita “ifibumbwa fyonse fitetela capamo no kucululukila capamo.” (Rom. 8:22) Bushe mulemona ukuti Lesa omfwa shani nga amona amafya abantu bakwata pa mulandu wa lubembu? Muno nshiku, abakote abengi balabalekelesha pa nshita bakabila sana aba kubasakamana.—Amalu. 39:5; 2 Tim. 3:3.
2. Mulandu nshi Abena Kristu babikila amano ku bakalamba?
2 Abantu ba kwa Yehova balitemwa nga nshi pa kukwata abakalamba mu filonganino. Pantu aba abakalamba balatupandako amano kabili icitetekelo cabo cilatukosha. Bamo pali aba abakalamba ni balupwa lwesu. Nampo nga twalikwata balupwa ba musango yu nelyo iyo, tufwile ukubika amano ku bakalamba. (Gal. 6:10; 1 Pet. 1:22) Twalasambilila ifingi ku fyo Lesa amona abakalamba. Twalasambilila na pa milimo ya kusakamana abakalamba iyo balupwa, na ba mu cilonganino bakwata.
3, 4. (a) Finshi uwalembele Amalumbo 71 alombele kuli Yehova? (b) Finshi abakalamba ababa mu cilonganino bengalomba kuli Lesa?
3 Uwaimbile Amalumbo 71:9 apapeete Yehova ukuti: “Mwimpoosa ilyo nakota; Mwinsha ilyo amaka yandi yapwa.” Cimoneka kwati aya mashiwi yatendekela mu Amalumbo 70, kabili pa ntendekelo ya Amalumbo 70 paba amashiwi ya kuti, “ulwa kwa Davidi.” Kanshi Davidi afwile e walandile amashiwi yaba pa Amalumbo 71:9. Davidi alibombele Lesa ukutula ku bwaice ukufika na lintu akotele, kabili Yehova alimwafwile mu fintu ifikalamba nga nshi. (1 Sam. 17:33-37, 50; 1 Isha. 2:1-3, 10) Na lyo line, Davidi alombele Yehova ukuti atwalilile ukulamusakamana.—Belengeni Amalumbo 71:17, 18.
4 Muno nshiku, abantu abengi baba fye nga Davidi. Nangu ca kuti balikota kabili ‘inshiku sha bubi shalisa,’ balatwalilila ukulumbanya Lesa apapela amaka yabo. (Luk. Mil. 12:1-7) Abakalamba abengi balafilwa ukubomba nge fyo balebomba kale, ukubikako fye no kushimikila. Lelo nabo kuti balomba Yehova ukuti atwalilile ukubatemwa no kubasakamana. Abakalamba ba musango yu bafwile ukwenekela ukuti Lesa akasuka amapepo yabo. Pantu na kuba, amapepo bapepa yaba nga yalya Davidi alepepa ayalembwa mu Baibolo.
5. Bushe Yehova amona shani abakalamba ababa ne cishinka kuli ena?
5 Baibolo yalilanda fye apabuuta ukuti Yehova alicindika sana abakalamba aba cishinka, kabili enekela na babomfi bakwe ukubacindika. (Amalu. 22:24-26; Amapi. 16:31; 20:29) Pa Ubwina Lebi 19:32 patila: “Ku wa mfwi uleima, kabili ulecindika umukote, no kutiina Lesa obe. Nine Yehova.” Ilyo balembele aya mashiwi, calicindeme sana ukucindika abakalamba aba mu cilonganino, kabili ifi fine e fyo caba na muno nshiku. Twalanda fye pa kucindika abakalamba, nomba ni bani balingile ukubasakamana?
6. Finshi Yesu acitile ifilanga ukuti alesakamana umufyashi wakwe?
6 Icebo ca kwa Lesa citila: “Ulecindika wiso na noko.” (Ukufu. 20:12; Efes. 6:2) Yesu alikomaile pali ili ifunde ilyo alesuusha abaFarise na bakalemba abashalesakamana abafyashi babo. (Marko 7:5, 10-13) Yesu alilangile ukuti alesakamana abafyashi bakwe. Ku ca kumwenako, ilyo Yesu ali mupepi no kufwa ninshi ali pa cimuti, aebele umusambi wakwe Yohane ukuti alesakamana nyina Maria, kabili cimoneka kwati pali iyi nshita ali ni mukamfwilwa.—Yoh. 19:26, 27.
7. (a) Finshi umutumwa Paulo alandile pa kwafwa abafyashi? (b) Ni mwi Paulo aloseshe mu mashiwi alembeele Timote?
7 Lesa aebele umutumwa Paulo ukulemba ukuti Abena Kristu bafwile ukulasakamana aba mu ng’anda yabo. (Belengeni 1 Timote 5:4, 8, 16.) Tontonkanyeni pa fyo Paulo alandile ilyo alembeele Timote kalata. Paulo alandile pa bo icilonganino cali no kula-afwilisha mu fya ndalama e lyo na bo bashali no kula-afwa. Alandile ukuti abali no kulasakamana mukamfwilwa umukote, bana bakwe, abeshikulu, e lyo na balupwa. Kanshi icilonganino tacali na kukwata umulimo wa kufwaya indalama sha kusakamaninamo abakalamba. Na muno nshiku mwine, inshila imo iyo Abena Kristu balangilamo ukuti ni ‘bakapepa,’ kulasakamana balupwa lwabo mu fyo bakabila.
8. Mulandu nshi twingalandila ukuti caliba fye bwino ifi Baibolo ishabikako ifunde pa fya kusakamana abafyashi abakalamba?
8 Abena Kristu e balingile ukulasakamana abafyashi babo. Paulo alelanda pa bafyashi Abena Kristu, lelo tufwile ukulasakamana na bafyashi abashili Bena Kristu. Ifyo abana basakamana abafyashi babo filapusanapusana, ukulingana ne fyo abafyashi bakabila, ifyo baba, ne fyo ubumi bwabo bwaba. Abafyashi bamo balikwata abana abengi; bambi bakwata fye umwana umo. Bamo balabafwa ku buteko, e lyo bambi iyo. E lyo ne fyo abafyashi abakalamba bakabila filapusanapusana. Kanshi, te kuti ciwame ukusuusha inshila iyo abale-esha na maka ukusunga abafyashi abakalamba bapingulapo ukubomfya. Na kuba, nga filya Yehova alecita mu nshiku sha kwa Mose, na lelo line kuti apaala inshila iili yonse iyo abana bengabomfya ku kusakamaninamo abafyashi babo, kulila fye nailingana ne fyo Baibolo yalanda.—Impe. 11:23.
9-11. (a) Mafya nshi bamo bengakwata? (Moneni icikope pa ntendekelo ya cino cipande.) (b) Mulandu nshi abana bashilingile ukususwa ukuleka umulimo wa nshita yonse. Langilileni.
9 Cilafya sana ukwafwa abafyashi abakalamba nga ca kuti bekala ukutali no kwikala abana. Umufyashi nga alwala mu kupumikisha, nalimo awa ne fupa lyakontoka nelyo kwacitika fye fimbi, kuti calenga abana ukubutukila abafyashi. Kanshi, kuti bakabila ubwafwilisho nalimo pa nshita iinono nangu pa nshita iitali.*
10 Aba bwananyina ababomba umulimo wa nshita yonse, ababombela ukutali na ku mwabo, bena cilafya ukupingulapo ifya kucita. Ababombela pa Bethel, bamishonari, na baba mu mulimo wa kwenda balicindika sana umulimo babomba, kabili baumona ukuti lipaalo ukufuma kuli Yehova. Na lyo line, abafyashi babo nga balwala, batontonkanya ukuti, bafwile ukuleka umulimo babomba no kuya mu kusakamana abafyashi. Lelo, kuti cawama ukutontonkanyapo sana no kupepelapo ukumona nga ca kuti abafyashi benu kuti batemwa ukuti muleke umulimo mubomba. Tatufwile ukususwa ukuleka umulimo tubomba, kabili limo tatulingile fye no kuleka. Bushe ubulwele bwa bafyashi bwa pa nshita fye iinono ica kuti na ba mu cilonganino kuti babafwa?—Amapi. 21:5.
11 Natulande pali bamunyinefwe babili abafyalwa inda imo abalebombela ukutali na ku mwabo. Umo ali ni mishonari ku South America, e lyo umbi alebombela pa maofeshi ayakalamba aya Nte sha kwa Yehova mu Brooklyn, New York. Abafyashi babo abakalamba balekabila uwa kubasakamana. Aba ba munyinefwe na bena mwabo balile mu kutandalila abafyashi babo ku Japan pa kuti beshibe ifya kubasakamana bwino. Pali iyi nshita, ninshi munyina uwalebomba bumishonari ku South America no mwina mwakwe balefwaya ukuleka bumishonari pa kuti baye mu kusunga abafyashi. Lyena kampanya mu cilonganino umwaba abafyashi bakwe alibatumine foni. Baeluda balilanshenye pali ili lyashi kabili balefwaya aba bamishonari ukutwalilila mu mulimo wabo. Baeluda baletasha pa mulimo uyu munyinefwe alebomba kabili balefwaisha ukumwafwa ukusakamana abafyashi bakwe. Bonse balupwa lwa aba bakalamba balitashishe nga nshi pa fyo baeluda bababikileko amano.
12. Finshi ulupwa lwa Bena Kristu lufwile ukubikako amano ilyo balesa inshila ya kusungilamo abafyashi babo?
12 Te mulandu ne nshila ulupwa lwa Bena Kristu lwasalapo ukubomfya pa kusakamana abafyashi babo abakalamba, bonse bafwile ukushininkisho ukuti ifyo basalapo ukucita fintu ifingalenga ishina lya kwa Lesa ukucindikwa. Te kuti tufwaye ukuba nga bashimapepo abaliko mu nshiku sha kwa Yesu. (Mat. 15:3-6) Tufwaya ukuti ifyo twapingulapo filecindika Lesa no kukanaleta umuseebanya pa cilonganino.—2 Kor. 6:3.
13, 14. Ukulingana ne fyo Amalembo yalanda, mulandu nshi twingalandila ukuti icilonganino cilingile ukwafwa aba bwananyina abakalamba?
13 Te bonse abengacita ifyacitile aba bamunyinefwe pa kwafwa ababa mu mulimo wa nshita yonse. Lelo nga filya fine cali mu nshita ya batumwa, na muno nshiku mwine ifilonganino filafwa aba bwananyina abakalamba aba cishinka. Baibolo ilanda pa bali mu cilonganino cali mu Yerusalemu ukuti “tapali uwabulilwe.” Ici tacipilibula ukuti bonse mu cilonganino bali bakankaala. Bamo bali bapiina, e ico indalama aba bwananyina balesangula “baleshakanya kuli umo na umo, ukulingana ne fyo alekabila.” (Imil. 4:34, 35) Mu kupita kwa nshita, ifintu fyalyalwike. Ilyo baleyakanya ifya kulya ‘bamukamfwilwa abalelanda ici Griki tabalebakanyako ifyalepeelwa cila bushiku.’ (Imil. 6:1-5) E ico abatumwa basontele abaume abafikapo ukuti e bo balepeela bamukamfwilwa ifyo balekabila ukwabula umusobolola. (Imil. 6:1-5) Ukwakanya ifya kulya kwali fye kwa pa kashita akanono, kwatendekele pa mulandu wa kufwaya ukwafwa abasangwike Abena Kristu pa Pentekoste 33 C.E. na bashele mu Yerusalemu ku kusambilila ifya kwa Lesa. Ifyo abatumwa bacitile filanga ukuti na ba mu cilonganino kuti ba-afwa aba bwananyina abali mu kukabila.
14 Nga fintu tumwene, Paulo alyebele Timote ifya kukonka pa kwishiba bamukamfwilwa Abena Kristu abo icilonganino calingile ukula-afwa. (1 Tim. 5:3-16) Na Yakobo uo Lesa abomfeshe ukulembako Baibolo na o alilandile ukuti Abena Kristu balingile ukulasakamana abana banshiwa, bamukamfwilwa, e lyo na bambi abali mu kukabila. (Yako. 1:27; 2:15-17) Umutumwa Yohane na o atile: “Onse uukwete ifikabilwa mu mikalile ya pano calo, nga amona munyina nabulisha, lelo akaana ukumulanga inkumbu, bushe ninshi ukutemwa Lesa kwaikala shani muli uyu muntu?” (1 Yoh. 3:17) Nga ca kutila Umwina Kristu alingile ukwafwa abali mu kukabila, ninshi ne cilonganino cine cafwile ukulabafwa!
15. Finshi ifyo icilonganino na bana bengacita pa kwafwilisha abafyashi abakalamba?
15 Mu fyalo fimo, ubuteko bulapeelako abakote indalama, bwalipanga utubungwe utwafwilisha abapiina, e lyo bwalikuula na mayanda umo basungila abakote. (Rom. 13:6) Lelo mu fyalo fimbi te fyo caba. Kanshi ifyo balupwa ne cilonganino bengacita pa kwafwa aba bwananyina abakalamba kuti fyapusana. Nga ca kuti abana bekala ukutali na bafyashi, nalimo te kuti balebafwa sana nge fyo bengalabafwa nga baleikala nabo. Abana bafwile ukulanda na baeluda ababa mu cilonganino umwaba abafyashi babo pa kuti baeluda baishiba ubwafya ulupwa lukwete. Ku ca kumwenako, nalimo baeluda kuti baebako abafyashi abakalamba pa fyo bengabafwa ku buteko nelyo ku tubungwe utwafwilisha abantu. Baeluda kuti baishibako ifintu fimo ifyo bengatemwa ukwebako abana pamo nga, inkongole isho abafyashi babo bashalipila nelyo imiti iyo bashibomfya ukulingana ne fyo cifwile ukuba. Ubwafya te kuti bukule sana nga ca kuti baeluda na bana balelanshanya muli uyu musango, kabili kuti calenga ne nshila ya kupwishishamo ubwafya ukusangwa. Kanshi, ilyo aba mu cilonganino baleafwilisha abafyashi abakalamba balalenga ulupwa ukukanasakamikwa sana.
16. Finshi Abena Kristu bamo bacita pa kuti balesakamana abakalamba?
16 Pa mulandu wa kuti twalitemwa aba bwananyina abakalamba, Abena Kristu bamo balaitemenwa ukubomfya inshita yabo na maka ku kubafwa. Balabika sana amano ku abakalamba aba mu cilonganino. Bamo abaipeelesha ukusakamana abakalamba balakana imilimo na bambi aba mu cilonganino kabili balalekanina pa kubasakamana. Apo balishiba ukuti te kuti babombeko umulimo wa nshita yonse, balaitemenwa ukwafwa abafyashi abakwata abana ababa mu mulimo wa nshita yonse pa kuti batwalilile. Aba bwananyina ba musango yu balabomba icine cine! Kwena ifi bacita, tacipilibula ukuti abana tabafwile ukulasakamana abafyashi babo abakalamba.
17, 18. Bushe abalesakamana abakalamba bafwile ukuba shani pa kuti umulimo wanguke?
17 Bonse abasunga abakalamba kuti balenga umulimo ukwanguka nga ca kuti balebomba ne nsansa. Nga ca kutila mulasunga abakalamba mwilaleka icili conse ukumufuupula. Limo ubukote bulalenga umuntu ukuba no bulanda nangu fye ukufuupulwa. Kanshi mule-esha na maka ukubasakamana bwino no kubakoselesha mu fyo mulanda nabo. Tulingile ukulatasha abakalamba ababombela Lesa pa myaka iingi. Yehova talaba ifyo bamubombela, kabili Abena Kristu banabo mu cilonganino nabo bene tabalaba.—Belengeni Malaki 3:16; AbaHebere 6:10.
18 E lyo kabili, imilimo ya cila bushiku ilanguka nga ca kuti abakalamba na babasakamana balekwata inshita ya kusekako. (Luk. Mil. 3:1, 4) Abakalamba balingile ukulaesha na maka ukukanafwaya ifyo abalebasakamana bashingakumanisha. Balishiba ukuti imibele yabo iisuma e ilenga abantu ukubabikako amano no kubatandalila. Caliseka ku bantu abengi abatandalila abakalamba ukulanda ukuti, “naciya mu kukoselesha umukalamba, lelo nine acikoselesha.”—Amapi. 15:13; 17:22.
19. Lisubilo nshi ifwe bonse twakwata?
19 Tulolela inshita ilyo ukucula na fyonse ifyo ulubembu lwaleta fikapwa. Kanshi ababomfi ba kwa Lesa bafwile ukubika amano kwi subilo bakwata ilya kwikala umuyayaya. Twalishiba ukuti ukuba ne citetekelo mu malayo ya kwa Lesa kulatukosha sana nga twaba na mafya nelyo amacushi. Pa mulandu wa citetekelo twakwata “tatunenuka, lelo nelyo umubili wesu wile ulepwa, mu kati mwena tulalengwa abapya cila bushiku.” (2 Kor. 4:16-18; Heb. 6:18, 19) Apo twaishiba ukuti icitetekelo mu malayo ya kwa Lesa cilatwafwa ukuba abakosa, finshi fimbi ifingamwafwa ukulasakamana bwino abakalamba? Ifi e fyo tukasambilila mu cipande cikonkelepo.
^ par. 9 Icipande cikonkelepo cilelanda pa nshila sha kusakamaninamo abafyashi abakalamba isho abana na bafyashi bengalanshanyapo.
“Mwe twana, twitemwa fye ku mashiwi nangu ku lulimi, lelo tutemwane mu milimo na mu cine.”—1 YOH. 3:18.
1, 2. (a) Mafya nshi yamo ayo indupwa shikwata kabili fipusho nshi bengayipusha? (b) Finshi abafyashi na bana bengacita pa kuti baipekanishishe kabeela ku mafya ya musango yu?
TULOMFWA ububi sana nga twamona abafyashi abali na maka kabili abaleisakamana bakota, na maka yapwa. Nalimo abafyashi benu nabawa no kuifuna na baifuna, nelyo ukuti nabaluba, nelyo na babasanga no bulwele ubukalamba. E lyo kabili, na bafyashi bene balomfwa sana ububi nga baishiba ukuti nabakota kabili tabakulaicitila ifintu nga filya balecita kale. (Yobo 14:1) Bushe nga caba ifi abana kuti bacita shani? Kabili kuti basakamana shani abafyashi babo?
2 Icipande cimo mu citabo icilanda pa kusakamana abakalamba catile: “Nangu ca kuti calyafya ukulanshanya pa fya kusunga abakote, lelo ulupwa nga lwalanshanishisha kabeela ifyo bakacita pa kusunga abafyashi abakote no kusuminishanya, tacibakosela sana ukusakamana abafyashi babo.” Ukulanshanya kwalicindama pantu nangu tulefwaya nangu tatulefwaya amafya yena yalabako umuntu nga akota. Nangu ca kutila kulaba amafya, tufwile ukuipekanya no kulanshanishisha kabeela. Natulande pa fyo indupwa shingabombela pamo pa kuti bakasunge bwino abafyashi babo.
3. Finshi nalimo aba mu lupwa bengacita nga ca ukuti abafyashi balekabila sana ukubasakamana? (Moneni icikope pa ntendekelo ya cino cipande.)
3 Kulaba inshita ilyo abakalamba abengi bafilwa ukulaisakamana; balakabila aba kubafwa. (Belengeni Lukala Milandu 12:1-7.) Ilyo cabe ifi, bafwile ukulanshanya na bana pa fyo bengacita ifingabafwa. Ilingi cilawama ulupwa ukukumana no kulanshanya ifyo bengabombela pamo, ukwishiba ifikakabilwa, e lyo ne fyo bakacita pa kubasunga. Bonse mufwile ukulanda ukufuma pa nshi ya mutima no kulanda fyonse ifibimbilwemo. Ulupwa kuti lwalanshanyapo nga ca kutila kuti caba fye bwino abafyashi ukulaikalila nelyo iyo.* Nelyo kuti balanshanya pa fyo lupwa umo na umo engacita pa kusakamana abafyashi. (Amapi. 24:6) Ku ca kumwenako, bamo kuti balesunga abafyashi pa ng’anda e lyo bambi nabo kuti baletuma fye indalama sha kubomfya pa kubasakamana. Bonse bafwile ukwishiba ukuti balingile ukusakamana abafyashi; e lyo kabili nga papitako inshita, balingile ukupokeshanya imilimo babomba pa kubasakamana.
4. Bushe ulupwa kuti lwacita shani ifintu nga fya-aluka?
4 Ilyo mulesunga abafyashi, mulingile ukutwalilila ukwishibilapo na fimbi pa bulwele bwabo. Abafyashi benu nga balwala ubulwele ubuya bulebipilako fye, mufwile ukwishibila limo ifyo mwingenekela ifintu ukuba ku ntanshi. (Amapi. 1:5) Kuti mwaya ku tubungwe twa buteko no twa mu bwikashi utwafwilisha abakote nga mu calo cenu e mo twaba pa kuti cimwangukile ukusakamana abafyashi benu. Nga muletontonkanya sana pa fyo ifintu fili mu lupwa kuti muleumfwa ububi sana, kabili kuti mwafulunganishiwa. Mufwile ukulondololwelako umunenu uo mwatemwa sana. Ne cacindamisha ca kuti mulingile ukweba Yehova ifilemusakamika. Kuti amupeele umutende uwacila amatontonkanyo yenu pa kuti mwilasakamikwa sana.—Amalu. 55:22; Amapi. 24:10; Fil. 4:6, 7.
5. Busuma nshi bwaba mu kulanshanishisha kabeela pa nshila sha kusakamaninamo abakalamba?
5 Abafyashi bamo abakalamba ne ndupwa shabo balalanshanishisha kabeela ifyo bakasungwa, na bakalabasunga, nampo nga mwana wabo umwaume nelyo umwanakashi, nangu kuli balupwa bambi fye. Balatontonkanishisha kabeela pa “mafya ne fya kukalipwa” ifingesa ku ntanshi kabili balaipekanya. (Amalu. 90:10) Indupwa ishingi tabaipekanishisha kabeela, kanshi ifintu nga fya-afya besa mu kupingula fye pa fintu lubilo lubilo. Umuntu umo uwasambilila atile, “iyi te nshita isuma iya kupingula pa fintu.” Balupwa nga balepingula pa fintu lubilo lubilo, balapelenganishiwa kabili limo balapusana no kupusana. Lelo ukulanshanishisha kabeela kulacefyako amafya ayengesa ku ntanshi.—Amapi. 20:18.
6. Busuma nshi bwaba mu kulanshanishisha kabeela ifyo abana bakasunga abafyashi?
6 Nalimo te kuti cimwangukile ukulanshanya na bafyashi benu pa fyo bakalaikala na pa fyo ifintu fikaluka ku ntanshi. Na lyo line, abengi balalanda ukuti ukulanshanya kwa musango yu kulaafwa sana. Mulandu nshi? Pantu cilanguka ukulanshanya pa malyashi aya-afya, ukukutika ilyo bambi balelanda, no kupingulapo bwino ifya kucita ilyo ubwafya bushilaisa. Ukulanshanishisha kabeela pa fintu kulenga aba mu lupwa ukupingulapo bwino ifya kucita pantu ninshi balelanshanya mu mutekatima. Nangu ca kuti abafyashi balefwaya ukulaikalila no kulaicitila ifintu, na lyo line cilawama ukulanshanya na bana ifyo bengatemwa ukusungwa ifintu nga fya-aluka.
7, 8. Finshi fimo ifyo balupwa bengalanshanyapo, kabili mulandu nshi?
7 Mwe bafyashi, ilyo mulelanshanya no lupwa mufwile ukulanda ifyo muletontonkanya, ukweba abana indalama mwakwata, e lyo na pa fyo mwingatemwa ukwikala. Ici kuti cayangukila abana ukwishiba ifya kucita nga ca kuti amaka yenu aya kuisakamana yacepa. Abana nabo bakakonka ifyo mulefwaya pa kuti mukabe no buntungwa. (Efes. 6:2-4) Natulangilile, bushe nalimo mulefwaya mukaleikala no mwana wenu umo uwakwata ulupwa, nelyo kuli fimbi ifyo muletontonkanya? Kwena mulingile ukwishiba ukuti ifyo muletontonkanya nalimo te fyo bambi bengatontonkanya e lyo kabili, pa kuti umuntu abeleshe fimo palapita inshita, kanshi abafyashi na bana nabo te kuti cibangukile ifintu fimo nga fya-aluka.
8 Ulupwa lulingile ukwishiba ukuti te kuti lukwate sana amafya nga bapekanya ifintu no kulanshanishisha kabeela. (Amapi. 15:22) Pa fyo mufwile ukulanshanyapo pafwile no kuba ifyo abafyashi bengatemwa ukundapwa. Ilyo mulelanshanya pali uyu mulandu mufwile ukulanshanya ifyaba pali kardi ya kuti Uwa Kunjimininako Kuli Badokota (DPA) iya Nte sha kwa Yehova. Cila muntu alikwata insambu sha kwishiba inshila shalekanalekana isha kundapilwamo, kabili kuti asala iyo alefwaya. Pali kardi ya DPA paliba inshila umuntu engasala ukundapilwamo. Mulingile no kusala umuntu mwacetekela uwa kumwimininako, uwingasala inshila iisuma iya kumundapilamo ifintu nga fya-afya. Mufwile ukukwata kardi ya DPA kabili mufwile ukupeelako aba kumusunga e lyo nabo mwasala ukumwimininako. Bamo basungila kardi ya DPA pamo na mapepala balembapo ifyo bafwaya balupwa bakaakanye ifyo bakwata nga bafwa, amapepala ya inshuwalansi, e lyo na mapepala yambi ayacindama.
9, 10. Ni lilali abafyashi bengakabila sana ubwafwilisho ku bana?
9 Ilingi line, abafyashi na bana balasuminishanya ukuti abafyashi babo baleikalila no kuicitila ifyo bengaba na maka ya kucita. Nga ca kutila abafyashi kuti baipikila, ukuiwamisha ifintu, nga tabalelaba ukunwa umuti, e lyo nga balalanda ukwabula ubwafya, ninshi nalimo abana balingile ukuleka abafyashi baleicitila ifyo bengakumanisha ukucita. Lelo mu kuya kwa nshita abafyashi amaka nga yacepa ica kuti calabafya ukwenda, nalimo balafilwa no kuya mu kushita ifintu, nelyo bakwata sana icilafi, ninshi abana bafwile ukucitapo cimo.
10 Pa mulandu wa bukote abafyashi kuti batendeka ukucita ifintu ifingalanga ukuti amaka ya kutontonkanya nayaya yalecepa, kuti balacitila fyonse apo bekele, balaba sana no bulanda, baleka ukumfwikisha, baleka ukumona sana, e lyo no kuba sana ne cilafi; aya malwele yamo kuti yapola. Ilyo fye mwamona ukuti abafyashi batendeka ukulwala batwaleni bwangu ku cipatala. Abana e balingile ukuitendekelako ukubatwala ku cipatala. Pali iyi nshita, abana kuti batendeka ukubomba imilimo yonse iyo abafyashi balebomba. Pa kuti abafyashi basakamanwe bwino, abana balingile ukucitila abafyashi babo fyonse ifyo balekabila pamo nga, ukubatwala ku cipatala e lyo na fimbipo.—Amapi. 3:27.
11. Finshi abana balingile ukwibukisha ilyo balefwaya ukwalulako fimo pa kusakamana abafyashi?
11 Nga ca kutila amafya ya bafyashi benu yaletwalilila, nalimo kuti mwayalulako inshila sha kubasakamaninamo nelyo ukwalulako fimo mu ng’anda umo bekala. Lelo tamulingile ukwalula ifintu ifingi. Nga ca kutila mwikala ukutali na uko bekala, nalimo kuti mwaebako Nte munenu nelyo umwina mupalamano ukuti alepitapo lyonse pa kuti alemwebako ifyo bali. Bushe balekabila fye uwa kubepikilako no kubawamisha mu ng’anda? Bushe ifintu kuti fyabako bwino nga mwaseshanyako nelyo ukuwamyako ifintu fimo mu ng’anda? Nalimo ifyo bengakabila fye, kubafwaila uwa kubafwako imilimo pa ng’anda. Lelo nga mwasanga ukuti te kuti baleikalila, ninshi kuti mwacitako fimbi ifingabafwa. Te mulandu ne fyo cingaba, mufwile ukufwailisha nga kwalibako inshila na shimbi isha kwafwilamo abakote.*—Belengeni Amapinda 21:5.
12, 13. Bushe abana abekala ukutali na bafyashi bacita shani pa kuti batwalilile ukucindika no kusakamana abafyashi babo?
12 Abana abatemwa abafyashi bafwaya ukuti abafyashi babo baleikala bwino. Kabili balatemwa nga nshi nga balesunga bwino abafyashi babo. Lelo pa mulandu wa kuti abana balikwata ifya kucita ifingi, abengi tabekala mupepi na bafyashi babo. Bamo abekala ukutali na bafyashi babo baya mu kubatandalila nga bali pa cuti kabili balaya mu kubafwako imilimo imo iyo bafilwa ukubomba. Ukutumina abafyashi foni nangu fye cila bushiku, ukubalembela amakalata, nelyo amameseji pa Intaneti kuti kwalenga baishiba ukuti balitemwikwa.—Amapi. 23:24, 25.
13 Nampo nga mwikala ukutali na bafyashi nelyo iyo, mufwile ukulanshanya pa fyo mukalabasakamana. Nga mwikala ukutali na bafyashi e lyo kabili nga ni ba Nte, kuti mwalanshanya na baeluda mu cilonganino baba pa kuti bamupandeko amano. Kabili te kwesha ukulaba ukulapepelako abafyashi benu. (Belengeni Amapinda 11:14.) Nangu ca kuti abafyashi benu te ba Nte, mufwile ukubacindika. (Ukufu. 20:12; Amapi. 23:22) Kwena ifyo indupwa shingapingulapo kuti fyapusana. Bamo basalapo ukulaikala na bafyashi babo, e lyo bambi basalapo ukuti bakuukile mupepi nabo. Lelo kwena te lyonse cingaba ifi. Abafyashi bamo tabafwaya ukwikala na bana ne ndupwa shabo, bafwaya ukuikalila pantu tabafwaya ukupeela abana incito. Abafyashi bamo abakwata indalama kuti batemwa ukwingisha uwa ncito uwa kubasakamana.—Luk. Mil. 7:12.
14. Mafya nshi abasakamana abafyashi bengakwata?
14 Mu ndupwa ishingi, calimoneka ukuti umwana uwikala mupepi na bafyashi e ubasakamana sana. Lelo kwena abana abasunga abafyashi balingile no kusakamana indupwa shabo. Kanshi te lyonse abana bengakwata inshita na maka ya kucita fyonse ifyo abafyashi balekabila. E lyo limo ifintu kuti fya-aluka ku ulesunga abafyashi, ilyo caba ifi, ulupwa lulingile ukwikala panshi na kabili no kulanshanya pa fyo bengacita. Bushe nalimo kuli umwana uo imilimo ifuliile? Bushe abana bambi te kuti balemwafwako ukubomba imilimo iikalamba iya kusakamana abafyashi?
15. Bushe kuti mwacita shani pa kuti mwinaka ukusunga abafyashi?
15 Nga ca kutila abafyashi balekabila ukubasakamana lyonse fye, uulebasunga kuti anaka. (Luk. Mil. 4:6) Abana balafwaya sana ukusunga bwino abafyashi, lelo ukubasakamana lyonse nalimo kuti kwabanasha. Nga caba ifi, tabalingile ukufwila mu kati, balingile ukwebako balupwa ukubafwako. Abana nga baleafwana mu kusakamana abafyashi, te kuti batwale abafyashi ku mayanda basungila abakote.
16, 17. Mafya nshi abana bengakwata pa kusunga abafyashi abakalamba kabili kuti bacita shani? (Belengeni akabokoshi kaleti, “Inshila Twingatashishamo.”)
16 Kuti tuleumfwa sana ububi ukumona abafyashi twatemwa balecula pa mulandu wa bukote. Abengi abasakamana abakalamba balaba no bulanda, balasakamikwa, balafuupulwa, kabili balaipeela fye no mulandu. Limo abafyashi abo tulesunga kuti balanda amashiwi aya kukalifya nelyo ukulanga ukuti tabaletasha pa fyo tubacitila. Ica musango yu nga cacitika, tamulingile ukufulwa bwangu. Umuntu umo uwasambilila pa fyo umuntu atontonkanya atile: “Nga ca kutila kwaba ica mukalifya, tamulingile ukufwila mu kati, kabili tamulingile ukutendeka ukuipeela umulandu.” Mulingile ukulondolwelako abena mwenu, uwa mu lupwa, nelyo umunenu mwacetekela. Ukucita ifi kuti kwamwafwa ukuleka ukumfwa sana ububi.
17 Limo kuti ca-afya sana kuli balupwa ukutwalilila ukusakamana abafyashi pa mulandu wa kuti tabakwete apa kuuma ukuboko e lyo tabeshibe ne fya kubasakamana bwino, nga caba ifi, kuti cawama ukufwayako abengabafwa ukubasakamana. Nkashi umo lyonse fye aletandalila banyina abo balesungila pa ng’anda apo basungila abakote. Alandile ukuti: “Twalifililwe ukusakamana bwino ba mayo pantu lyonse fye balekabila uwa kuba nabo. Tatwatemenwe nangu fye panono ukutwala bamayo uko basungila abakote, tatwakwete fye umwakulosha. Ala twalyumfwile sana ububi. Lelo muli ilya myeshi ya kulekeleshako ilyo tabalafwa, balibasakamene bwino, kabili na bene balisumine ukuyaikala kulya kwine.”
18. Busuma nshi bwaba mu kusunga bwino abafyashi abakalamba?
18 Umulimo wa kusakamana abafyashi abakalamba walikosa kabili ulanasha. Inshila sha kusakamaninamo abafyashi abakalamba shilapusanapusana, ifyo ulupwa lumo lwingacita kuti fyapusana ku fyo bambi bengacita. Nomba nga ca kuti muleipekanishisha kabeela, mulebombela pamo, mulelanshanya bwino, e lyo no kulapepelapo, kuti mwasakamana bwino abafyashi benu. Nga mulecita ifi, mukaba ne nsansa pantu ninshi mulecita fyonse ifikabilwa pa kubasakamana. (Belengeni 1 Abena Korinti 13:4-8.) Ne cacilapo ukucindama ca kuti, mukaba no mutende wa muntontonkanya uo Yehova apeela abacindika abafyashi babo.—Fil. 4:7.
^ par. 3 Ifyo ulupwa lwingapingula ukuti e fyo bakacita pa kusunga abafyashi kuti fyapusanapusana ukulingana ne ntambi shaba uko bekala. Mu ncende shimo, caliba fye bwino ulupwa ukwikala mu ng’anda imo nelyo mu bwina mupalamano.
^ par. 11 Nga ca kuti abafyashi balaikalila, mufwile ukupeelako ababasakamana amakii ya ku ng’anda pa kuti nga kwaba ifyacitika bwangu bwangu kuti baisulako no kubafwa.
Tontonkanyeni pali ici cilangililo: Tutile eluda uwaba muli Komiti wa Kumfwaninamo ne Fipatala apangana na munyinefwe uwacaice ukuti bakabombe nankwe mu mulimo wa mwi bala pa Mulungu ulucelo. Ulucelo pa Mulungu, eluda apokelela foni ukufuma ku wa bwananyina kabili amweba ukuti umwina mwakwe aciba mu busanso bwa pa musebo kabili nabamubutushisha ku cipatala. Aeba eluda ukuti amwafweko ukulanda na dokota uwingasumina ukundapa umwina mwakwe ukwabula ukubomfya umulopa. E ico eluda aeba munyinefwe wacaice ukuti tababombe bonse mu mulimo wa mwi bala pantu alefwaya ukwafwa ulu lupwa ulukwete ubwafya ubulekabila ukubombelwapo mu kwangufyanya.
Tontonkanyeni na pali ici cilangililo: Tutile nkashi umushimbe uwakwata abana babili bamwita ku baupana abo aba nabo mu cilonganino ukuti akayebatandalilako icungulo bushiku cimo. Ilyo uyu nkashi aeba abana bakwe, abana batemwa, kabili balefwaisha ukuya ku ng’anda ya babetile. Lelo ilyo kwashala fye ubushiku bumo, aba baupana baeba uyu nkashi ukuti ekaya ku mwabo pantu kuli fimo ifyacitika ifyo bashale-enekela. Pa numa, uyu nkashi aisaishiba ukuti icalengele ukuti aba abaupana bamwebe ukuti eya ku ng’anda ku mwabo ni co balibetile ku fibusa fyabo cilya cine cungulo kabili balisumine ukuyako.
Kwena apo tuli Bena Kristu, tufwile ukucita ifyo twalanda. Tatufwile ukulenga ‘ee yesu yaisaba iyo.’ (2 Kor. 1:18) Lelo, nga fintu twamona muli ifi filangililo, ifintu filapusanapusana. Kulaba limo ilyo tufilwa ukucita ifyo twapangene pantu takuba mwa kulosha. Ifi fine e fyo cali na ku mutumwa Paulo.
Mu 55 C.E., ilyo Paulo ali mu Efese pa lwendo lwa bumishonari ulwalenga butatu, alefwaya ukwabuka Bemba wa Aegean no kuya ku Korinti kabili nga afuma kulya ali no kuya ku Makedonia. Ilyo alebwelela ku Yerusalemu, alefwaya ukuyatandalila icilonganino ca ku Korinti umuku walenga bubili. Cimoneka kwati alefwaya ukuyapoka ifya bupe ifya kutwalila aba bwananyina ku Yerusalemu. (1 Kor. 16:3) Amashiwi yaba pali 2 Abena Korinti 1:15, 16 e yalangilila ici, patila: “Pa kuba no kucetekela uku, nalepanga ukubalilapo ukwisa kuli imwe, pa kuti musekelele na kabili, nalepanga ukumupempula pa kuya ku Makedonia no kumupempula na kabili pa kufuma ku Makedonia, pa kuti mukanshindike pa kuya ku Yudea.”
Cimoneka kwati ilyo Paulo alembeele abena Korinti kalata, alibebele ukuti ali no kuyabapempula. (1 Kor. 5:9) Lelo, ilyo papitile fye inshita iinono pa numa ya kubalembela iyi kalata, Paulo aumfwile ku ba mu ng’anda ya kwa Kloe ukuti aba mu cilonganino ca mu Korinti balepusana sana. (1 Kor. 1:10, 11) Paulo apingwilepo ukukanayako, kabili abalembeele kalata iyo twita ukuti 1 Abena Korinti. Muli iyi kalata, Paulo alifundile abena Korinti no kubalungika. Abebele no kuti akabalilapo ukuya ku Makedonia kabili pa numa e lyo akaya ku Korinti.—1 Kor. 16:5, 6.*
Cimoneka kwati ilyo aba bwananyina mu Korinti bapokelele kalata abalembeele, bamo abaleimona ukuba “abatumwa bene bene” balelanda ukuti Paulo alaluka-aluka, tacita ifyo alanda. Lelo Paulo abepwishe ukuti: “Ilyo nalepanga ukucita ifi, bushe naleangala fye? Nalimo ifintu ifyo mpanga, bushe mpanga ukulingana no buntunse, pa kuti nsose ati ‘Ee,’ e lyo kabili ntile ‘Iyo’?”—2 Kor. 1:17; 11:5.
Nalimo kuti twaipusha atuti, Bushe Paulo ‘aleangala fye’? Iyo nakalya! Ishiwi ilyo bapilibula ukuti ‘ukwangala’ lilosha na ku muntu uwaluka-aluka, uo tushingacetekela, uushisunga ifipangano. Icipusho Paulo aipwishe ica kuti “bushe mpanga ukulingana no buntunse”? cali no kwafwa Abena Kristu mu Korinti ukwishiba ukuti icalengele alule ulwendo lwakwe te mulandu wa kuti tasungile icipangano.
Paulo alikeene ifyo balemubepesha, atile: “Lelo filya fine twingacetekela Lesa, e fyo na mashiwi yesu kuli imwe yashingaba Ee e lyo kabili yaisaba Iyo.” (2 Kor. 1:18) Icishinka ca kuti, ilyo Paulo ayalwile ubulendo bwakwe, alibikile sana amano ku ba bwananyina ba ku Korinti. Pali 2 Abena Korinti 1:23, palanda ukuti ico ashailile ku Korinti mulandu wa kuti ‘talefwaya ukubakalifya imitima.’ Alefwaya ukubapeeleko inshita ya kulungika ifintu ilyo ashilayako. Kabili filya fine Paulo alesubila e fyacitike, ilyo ali ku Makedonia, Tito amwebele ukuti amakalata alembeele abena Korinti yalibalengele ukumfwa ubulanda kabili balilapiile. Paulo alitemenwe sana ilyo aumfwile ifi.—2 Kor. 6:11; 7:5-7.
Ifi balelanda ukuti Paulo alaluka-aluka calepilibula no kuti te kuti bamucetekele muli fyonse nangu fye ni mu mulimo wa kushimikila. Lelo Paulo acinkwileko abena Korinti ukuti e wabashimikile imbila nsuma pali Yesu Kristu. Atile: “Umwana wa kwa Lesa, Kristu Yesu, uo ine na Silbani na Timote, twabilile kuli imwe taishileba Ee e lyo kabili aba Iyo, lelo Ee yaisaba Ee muli ena.” (2 Kor. 1:19) Bushe Yesu Kristu uo Paulo alepashanya alealuka-aluka? Awe! Muli fyonse ifyo Yesu alecita ilyo ali pano calo na lintu aleshimikila, lyonse alelanda icine. (Yoh. 14:6; 18:37) Nga ca kuti ifyo Yesu aleshimikila fyali fya cine kabili kuti twaficetekela, kabili bulya bwine e bukombe na Paulo alebila, ninshi ifyo Paulo aleshimikila fya cine.
Yehova, ni “Lesa wa cishinka.” (Amalu. 31:5) Amashiwi Paulo akonkeshepo ukulanda e yalangilila ici, atile: “Amalayo ya kwa Lesa nelyo yafula shani, yaisaba Ee muli ena,” e kutila Kristu. Ifi Yesu atwalilile uwa kaele ilyo ali pano calo calenga tucetekele ukuti amalayo ya kwa Yehova yakafikilishiwa. Paulo alandile no kuti: “E ico kabili ni muli ena [Yesu] e mo tusosela ati ‘Ameni’ kuli Lesa pa kuti tucindike Lesa.” (2 Kor. 1:20) Yesu e “Ameni,” nelyo e bushininkisho ubwa kuti amalayo yonse aya kwa Yehova Lesa yakafikilishiwa!
Filya fine Yehova na Yesu balanda icine lyonse, na Paulo wine ifyo alelanda e fyo alecita. (2 Kor. 1:19) Talealuka-aluka, e kutila talelaya amalayo “ukulingana no buntunse.” (2 Kor. 1:17) Lelo ‘aletungululwa no mupashi.’ (Gal. 5:16) Muli fyonse ifyo alecita, alebika amano ku bantu. Ee yakwe yaleba ni Ee!
Muno nshiku, abantu abengi abashikonka ifyo Baibolo ilanda balalaya ukuti bakacita fimo lelo nga kwaba ubwafya ubunono nelyo kwacitika ico batemwa sana ninshi tabacite ifyo balaile. Nangu ni mu fya makwebo te lyonse “ee” aba “ee,” nangu ca kuti balisainishanya ne fipepala fya cipangano. Abengi tabamona icupo ukuti cipangano icishifwile ukupwa. Lelo, nga twamona ifyo ifyupo fya bantu abengi fipwa kuti twamona ukutila abantu bamona icupo ukuti tacacindama kabili kuti capwa inshita fye iili yonse.—2 Tim. 3:1, 2.
Inga imwe, bushe Ee wenu aba ni Ee? Ca cine, nga filya tulandilepo pa ntendekelo ya cino cipande, limo kulacitika fimo ifingalenga mwafilwa ukucita ifyo mwapangene no muntu umo, te kuti ninshi mulaluka-aluka lelo mulandu wa kuti tamukwete fye mwa kulosha. Lelo apo muli Bena Kristu, nga mwalaya fimo nelyo mwapangana icipangano no muntu, mufwile ukwesha na maka ukufikilisha. (Amalu. 15:4; Mat. 5:37) Nga mulecita ifi, abantu bakamwishiba ukuti mwalicetekelwa, mulacita ifyo mulanda, no kuti mulalanda icine. (Efes. 4:15, 25; Yako. 5:12) Abantu nga baishiba ukutila kuti bamucetekela muli fyonse ifyo mucita, bakalafwaisha ukukutika ilyo mulelanda nabo pa Bufumu bwa kwa Lesa. E ico, natule-esha na maka yesu yonse ukuleka Ee wesu aleba Ee!
^ par. 7 Pa numa ya kulemba kalata ya kubalilapo ku bena Korinti, Paulo aliile ku Makedonia, kabili apitile mu Troa, kulya e ko ailelembela kalata ya bubili ku bena Korinti. (2 Kor. 2:12; 7:5) Lyena pa numa, aile ku Korinti.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32
^ ***sn ibu. 72 Ifyo Mfwile Ukuba***
Ulwimbo 61
Ifyo Mfwile Ukuba
(2 Petro 3:11)
1. Cinshi ndebwesesha kuli Yehova
Pa kuti mutashe pa bumi ampeela?
Shi Cebo cenu cingafwe ukumona
Umusango wa muntu mfwile ukuba.
Ine nalilayo kumibombela
Lelo te kulabombela fye co cine.
Ine mibombela no mweo onse
Lekeni ndemisekesha lyonse.
2. Ngafweni mwe Lesa kuibebeta
Ukuti njishibe ifyo mufwaya mbe.
Ku ba cishinka mukaba ba cishinka;
Lekeni na ine muletele nsansa.
(Moneni na Amalu. 18:25; 116:12; 119:37; Amapi. 11:20.)
^ ***sn ibu. 32 Ica Kwishibilako Abasambi ba Cine***
Ulwimbo 25
Ica Kwishibilako Abasambi ba Cine
(Yohane 13:34, 35)
1. Kwabe funde ilyo bonse fye
Tulingile ukukonka.
Lifunde lyafuma ku muulu;
Lya kuti tuletemwana.
E kutemwa uko na Kristu
Akwete pa kutufwila.
Ukutemwa kwa musango uyu
E kwishibisha basambi.
2. Ukutemwa kwa cine cine
Kulafwilisha ‘banaka.
Ukutemwa ni nkongole sho
Tulingile ukubwesha.
Takwaba kumbi ukusangwa
Bantu batemwana nge fi.
Ubu e bucibusa bwa cine;
E nshila iya kutemwa.
(Moneni na Rom. 13:8; 1 Kor. 13:8; Yako. 2:8; 1 Yoh. 4:10, 11.)
^ ***sn amabu. 88-89 Ukusekelela Muli Yehova***
Ulwimbo 74
Ukusekelela Muli Yehova
(Nehemia 8:10)
1. Ubufumu nomba bwapalamisha.
Bilisheni mbila nsuma.
Inuneni imitwe yenu pantu
Kulubuka kwapalama!
(Korasi)
2. Mwe batemwa Yehova mwilatiina;
Ni Lesa wa maka yonse.
Iminineni no kubilikisha;
Lumbanyeni Lesa wesu!
(KORASI)
Kusekelela muli Yehova
E bucingo ubwesu fye.
Sekeleleni mwi subilo, beni
No mutima wa kutootela.
Kusekelela muli Yehova
E bucingo ubwesu fye.
Nga tulebombele Mfumu Yehova
Tukalasekelela nga nshi.
(Moneni na 1 Imila. 16:27; Amalu. 112:4; Luka 21:28; Yoh. 8:32.)
^ ***sn amabu. 140-141 Iseni Musansamushiwe!***
Ulwimbo 119
Iseni Musansamushiwe!
(AbaHebere 10:24, 25)
1. Twikala mu calo na bantu babi
Bashicite fya kwa Lesa.
Tulakabila ubutungulushi
Pa kuti tucingililwe.
‘Kulongana kulatusansamusha;
Kukoshe citetekelo,
E ko batucincisho kulabomba
Imilimo iisuma.
Tatusuula ifyo Lesa atweba;
Tulacite fyo afwaya.
Ku kulongana tulasambilile
Filenga tutemwe cine.
2. Yehova ‘lishibe fyo tukabila;
Tufwile ukumumfwila.
Ilyo tulesangwa mu kulongana
Tulange citetekelo.
‘Lyo bamunyinefwe baletufunda,
Tucite fyo Lesa ‘fwaya.
Twalishiba ‘ti tatwaba fye fweka,
Twaba na ba bwananyina.
Ilyo tulepembele calo cipya,
Twakulalongana pamo.
Ku kulongana tulasambilila
Mano yafuma ku muulu.
(Moneni na Amalu. 37:18; 140:1; Amapi. 18:1; Efes. 5:16; Yako. 3:17.)
^ ***sn ibu. 107 Umutwe wa Mfwi Waliyemba***
Ulwimbo 90
Umutwe wa Mfwi Waliyemba
(Amapinda 16:31)
1. Pa kati kesu tuli
Na bakoloci.
Nangu bacule shani
Tabatompoka.
Abengi balifwilwa.
Lesa kosheni
Isubilo bakwata
Mu calo cipya.
(Korasi)
2. Umutwe uwayemba
Mutwe uwa mfwi.
Aba mfwi bayemba fye
Nga balungami.
Lesa alibatemwa.
Balabombela
Lesa na lelo line
Lyo bakotele.
(KORASI)
Mwe Shifwe, mwilaba
Ifyo babomba.
Bebeni ukuti:
“Shi mwabombeni!”
(Moneni na Mat. 25:21, 23; Amalu. 71:9, 18; Amapi. 20:29; Luka 22:28; 1 Tim. 5:1.)
^ ***sn ibu. 160 Tushipikishe Ukufika na ku Mpela***
Ulwimbo 135
Tushipikishe Ukufika na ku Mpela
(Mateo 24:13)
1. Icebo ica kwa Lesa
Ne fyo atulaya,
Filenga tushipikishe;
Pantu fyonse fya cine.
Tube ne citetekelo
No kulaibukisha
Bushiku bwa kwa Yehova;
Ninshi tukashangila.
2. Ukutemwa ukwa ntanshi
Mwileka kukapwe.
Te mulandu ne fya kwesha,
Muleshipikisha fye.
Nangu ubwesho bukule,
Te kwesha ukutiina.
Yehova ‘katupususha,
Pantu aba na ifwe.
3. Abo abashipikisha
E bakapusuka.
Mashina yabo yakaba
Mwi buuku ilya mweo.
E co muleshipikisha;
Te kwesho kunenuka.
Yehova akamupaala;
Mukaba aba nsansa.
(Moneni na Heb. 6:19; Yako. 1:4; 2 Pet. 3:12; Ukus. 2:4.)
^ ***sn amabu. 158-159 Elenganyeni Ukuti E ko Muli Ilyo Fyonse Fyalengwa Ifipya***
Ulwimbo 134
Elenganyeni Ukuti E ko Muli Ilyo Fyonse Fyalengwa Ifipya
(Ukusokolola 21:1-5)
1. Elenganya ukutila
Tuli bonse mu calo icipya.
Tontonkanye fyo cikaba,
Ilyo tukaba abantungwa.
Tamwakabe ababifi;
Pantu Lesa akalateka.
Ilyo ifintu fikalengwe fipya,
Tukembo lwimbo lwa kulumba Yehova:
(Korasi)
2. Elenganya na kabili;
Tuli bonse mu calo icipya.
Fyonse fintu ifiliko
Tafiletuletelo mwenso.
Amalayo ya kwa Lesa
Nayafikilishiwa yonse.
Nomba alabuusha bonse abafwa;
Twalaimbila pamo nabo ’lu lwimbo:
(KORASI)
“Mwe Lesa wesu, ala mwabomba!
Umwana wenu nawamye fintu.
Tulemilumbanya muli ulu lwimbo;
Ubukata no mucinshi fyonse fyenu.”
(Moneni na Amalu. 37:10, 11; Esa. 65:17; Yoh. 5:28; 2 Pet. 3:13.)
^ ***sn ibu. 36 Ukwenda Muli Bukaele***
Ulwimbo 29
Ukwenda Muli Bukaele
(Amalumbo 26)
1. Mpinguleni, mwe Yehova Lesa;
Moneni fyo ine nabo wa kaele.
Munceeceete, kabili munjeshe;
Mungwamyo mutima,
pa kuti mumpaale.
(Korasi)
2. Nshikala na bantu aba bufi.
Napato lukuta lwa bapate cine.
Mwinjipaila pamo na babi;
Ba mafisakanwa
e lyo na bankalwe.
(Korasi)
3. Nalitemwa itempele lyenu,
No kupepa kwenu, ukwasanguluka.
Nkalashinguluke ciipailo,
Pa kuti kutasha
kumfwike mu calo.
(KORASI)
Lelo ine, nshakaleko kuba
muntu wa kaele inshiku shonse fye.
(Moneni na Amalu. 25:2.)
^ (Imilimo ya Batumwa 10:22-33) Batile: “Korneli, umukalamba wa bashilika, umuntu uwalungama kabili uwaba na katiina kuli Lesa kabili uwashimikwa icisuma ku luko lonse ulwa baYuda, aebelwe amashiwi ya kwa Lesa kuli malaika wa mushilo, ukumwita ukuti mwise ku ng’anda yakwe pa kutila omfwe amashiwi yenu.” 23 E ico, alibengishe no kubatangata. Pa bushiku bwakonkapo aliimine no kuya na bo, na ba bwananyina bamo abafumine ku Yopa baile nankwe. 24 Kabili pa bwakonkapo aingile mu Kaisarea. Korneli na o, alebapembela kabili alilongenye na balupwa lwakwe ne fibusa fyakwe ifya pa mutima. 25 Ilyo Petro aingile, Korneli alimusengele, awila pa makasa yakwe no kumutootela. 26 Lelo Petro alimwimishe, ati: “Ima, na ine wine ndi muntu fye.” 27 Kabili ilyo alelanda nankwe, alingile no kusanga abantu abengi nabalongana, 28 kabili abebele ati: “Mwalishiba ukuti ifunde talisuminisha umuYuda ukupalamina ku muntu uwa mushobo umbi atemwa ukulanda nankwe; lelo Lesa nananga, ukukanaeba umuntu ati alikowela nangu ati tasanguluka. 29 E co nshakaanine ilyo naitilwe. Nomba kuti natemwa ukwishiba ico munjitile.” 30 E lyo Korneli atile: “Napapita inshiku shine ukufuma pali lino iawala ilyo nalepepa mu ng’anda yandi pe awala lyalenga pabula (9), kabili moneni! umuntu uwafwele ifyabuuta aiminine ku cinso candi 31 no kutila, ‘Korneli, ipepo lyobe nalyumfwika na Lesa nakwibukisha pa fya bupe fyobe. 32 E ico, tuma ku Yopa, aba kuyaita Simone, uwitwa Petro. Uyu muntu aleikala mu ng’anda ya kwa Simone, kanyuka wa mpapa, iyabela mu lulamba lwa bemba.’ 33 E ico ilyo line natumine abantu kuli imwe, kabili mwacita bwino pa kwisa. Nomba ifwe bonse kanshi tuli pano ku cinso ca kwa Lesa ku kumfwa fyonse ifyo Yehova amwebele ukusosa.”
^ par. 13 (Mko. 10:35-45) Kabili Yakobo na Yohane, abana baume babili aba kwa Sebede, baile kuli ena no kumweba abati: “Mwe Kasambilisha, tulefwaya mutucitile conse ico twingamulomba.” 36 Na o abepwishe ati: “Cinshi mulefwaya ukuti imucitile?” 37 Na bo bamwebele abati: “Tusuminisheni ukuti tukekale umo ku kulyo kwenu na umbi ku kuso kwenu, mu bukata bwenu.” 38 Lelo Yesu abebele ati: “Tamwishibe ico mulelomba. Bushe kuti mwanwa ifili muli kapu iyo nalanwenamo, nelyo ukubatishiwa ulubatisho ulo ndebatishiwako?” 39 Na bo bamwaswike ati: “Kuti twanwa.” E ico Yesu abebele ati: “Ifili muli kapu iyo ine ndenwenamo, na imwe mukanwa, no lubatisho ulo ndebatishiwako, na imwe mukabatishiwako. 40 Lelo ukwikala ku kulyo kwandi nelyo ku kuso kwandi te ine mpeela, lelo abo bapekanishisha e bo bakapeela.” 41 Awe ilyo abasambi bambi ikumi (10) baumfwile ifi, bafulilwe Yakobo na Yohane. 42 Lelo Yesu alibetile, alabeba ati: “Mwalishiba ukuti balya abaishibikwa ukuti e bakateka ba bena fyalo bena bateka abantu babo kwati basha ne ntungulushi na sho shilatitikisha abo shitungulula. 43 Te fyo cifwile ukuba kuli imwe; lelo onse uufwaya ukuba umukalamba pali imwe, afwile ukulamubombela, 44 na onse uufwaya ukuba uwa ntanshi pali imwe, afwile ukuba umusha wa bonse. 45 Pantu nangu Mwana wa muntu taishile pa kuti balemubombela, lelo aishile mu kubombela abantu no kupeela umweo wakwe icilubula pa kuti alubule abengi.”
^ (Ilumbo 102:0-28) Ipepo lya wacushiwa ilyo anakuka kabili apongolwela amasakamika yakwe pa ntanshi ya kwa Yehova. 102 Mwe Yehova, umfweni ipepo lyandi; Kabili lekeni ukukuuta kwandi kwise kuli imwe. 2 Mwifisa icinso cenu kuli ine mu bushiku bwa kucula kwandi. Teyamikeni ukutwi kwenu kuli ine; Mu bushiku nakuuta, angufyanyeni, njasukeni. 3 Pantu inshiku shandi shapwa nge cushi, Na mafupa yandi yapya yakashika ce nga pe shiko. 4 Umutima wandi wabonsa nge cani no kuuma, Pantu nindaba ukulya ifya kulya. 5 Pa mulandu wa congo ca kuteta kwandi Amafupa yandi yalambatila ku munofu wandi. 6 Mpalile mukanga wa mu mpanga. Ndi kwati kapuululu ka mu fibolya. 7 Ning’onda icine cine, Kabili nashala nge cuni icatalalilwa icili ceka pa mutenge. 8 Abalwani bandi banseebanya akasuba konse. Abalempumya balapa umulapo mwi shina lyandi. 9 Pantu nalya imito kwati ca kulya; Kabili mu fya kunwa fyandi ndasaakanyamo ifilamba, 10 Pa mulandu wa bupingushi bwenu no bukali bwenu; Pantu munjimiishe ukuti mumpoose. 11 Inshiku shandi shili nge cinshingwa icifumapo ilyo akasuba kawa, Na ine ndi uwauma kwati cani. 12 Lelo imwe, mwe Yehova, mukekala umuyayaya, Kabili bakalamwibukisha ku nkulo ne nkulo. 13 Imwe mukema, mukekatilwa Sione inkumbu, Pantu ni nshita ya kumubelela uluse, Pantu naifika inshita. 14 Pantu ababomfi benu basekelela mu mabwe yakwe, Kabili batemwa ulukungu lwakwe. 15 Kabili inko shikatiina ishina lya kwa Yehova, Ne shamfumu sha pano isonde shonse shikatiina ubukata bwenu. 16 Pantu Yehova akakuula Sione; Akamoneka mu bukata bwakwe. 17 Akakutika kwi pepo lya bantu abo bapoka fye fyonse, Kabili takasuule ipepo lyabo. 18 Ici cilembeelwe aba mu nkulo sha ku ntanshi; Kabili abantu abakabako ku ntanshi bakalumbanya Jah. 19 Pantu nalolesha pa nshi ukufuma umwa mushilo mwakwe umwasansuka, Yehova nalolesha pe sonde ukufuma mu muulu, 20 Ku kumfwa ukuteta kwa mufungwa, Ku kukakula abena kufwa; 21 Pa kuti ishina lya kwa Yehova lisabankanishiwe mu Sione Na pa kuti alumbanishiwe mu Yerusalemu, 22 Ilyo inko shalongana, Capamo na mabufumu ku kubombela Yehova. 23 Apwishishe amaka yandi pa kati ka nshila, Aipifya inshiku shandi. 24 E lyo natile: “Mwe Lesa wandi, Mwinsenda ilyo inshiku shandi shafika pa kati; Imyaka yenu ya ku nkulo ne nkulo. 25 Ni kale sana mwapangile ifya kushimpapo isonde, Ne myulu na yo ni mwe mwapangile. 26 Ifi fyena fikaloba, lelo imwe mukatwalilila ukubako; Kabili filya fine ifya kufwala fisapuka e fyo na fyo fikasapuka. Mukafifumyapo no kupyanikapo fimbi nga filya kuba ukupyanikapo ifya kufwala fimbi, na fyo fikaleka ukubapo. 27 Lelo imwe mwaba fye cimo cine, kabili tamwakwata impela. 28 Abana ba babomfi benu bakalaikala umo bekala; Kabili abana babo bakaba pe ku cinso cenu.”
^ (Ilumbo 102:0-28) Ipepo lya wacushiwa ilyo anakuka kabili apongolwela amasakamika yakwe pa ntanshi ya kwa Yehova. 102 Mwe Yehova, umfweni ipepo lyandi; Kabili lekeni ukukuuta kwandi kwise kuli imwe. 2 Mwifisa icinso cenu kuli ine mu bushiku bwa kucula kwandi. Teyamikeni ukutwi kwenu kuli ine; Mu bushiku nakuuta, angufyanyeni, njasukeni. 3 Pantu inshiku shandi shapwa nge cushi, Na mafupa yandi yapya yakashika ce nga pe shiko. 4 Umutima wandi wabonsa nge cani no kuuma, Pantu nindaba ukulya ifya kulya. 5 Pa mulandu wa congo ca kuteta kwandi Amafupa yandi yalambatila ku munofu wandi. 6 Mpalile mukanga wa mu mpanga. Ndi kwati kapuululu ka mu fibolya. 7 Ning’onda icine cine, Kabili nashala nge cuni icatalalilwa icili ceka pa mutenge. 8 Abalwani bandi banseebanya akasuba konse. Abalempumya balapa umulapo mwi shina lyandi. 9 Pantu nalya imito kwati ca kulya; Kabili mu fya kunwa fyandi ndasaakanyamo ifilamba, 10 Pa mulandu wa bupingushi bwenu no bukali bwenu; Pantu munjimiishe ukuti mumpoose. 11 Inshiku shandi shili nge cinshingwa icifumapo ilyo akasuba kawa, Na ine ndi uwauma kwati cani. 12 Lelo imwe, mwe Yehova, mukekala umuyayaya, Kabili bakalamwibukisha ku nkulo ne nkulo. 13 Imwe mukema, mukekatilwa Sione inkumbu, Pantu ni nshita ya kumubelela uluse, Pantu naifika inshita. 14 Pantu ababomfi benu basekelela mu mabwe yakwe, Kabili batemwa ulukungu lwakwe. 15 Kabili inko shikatiina ishina lya kwa Yehova, Ne shamfumu sha pano isonde shonse shikatiina ubukata bwenu. 16 Pantu Yehova akakuula Sione; Akamoneka mu bukata bwakwe. 17 Akakutika kwi pepo lya bantu abo bapoka fye fyonse, Kabili takasuule ipepo lyabo. 18 Ici cilembeelwe aba mu nkulo sha ku ntanshi; Kabili abantu abakabako ku ntanshi bakalumbanya Jah. 19 Pantu nalolesha pa nshi ukufuma umwa mushilo mwakwe umwasansuka, Yehova nalolesha pe sonde ukufuma mu muulu, 20 Ku kumfwa ukuteta kwa mufungwa, Ku kukakula abena kufwa; 21 Pa kuti ishina lya kwa Yehova lisabankanishiwe mu Sione Na pa kuti alumbanishiwe mu Yerusalemu, 22 Ilyo inko shalongana, Capamo na mabufumu ku kubombela Yehova. 23 Apwishishe amaka yandi pa kati ka nshila, Aipifya inshiku shandi. 24 E lyo natile: “Mwe Lesa wandi, Mwinsenda ilyo inshiku shandi shafika pa kati; Imyaka yenu ya ku nkulo ne nkulo. 25 Ni kale sana mwapangile ifya kushimpapo isonde, Ne myulu na yo ni mwe mwapangile. 26 Ifi fyena fikaloba, lelo imwe mukatwalilila ukubako; Kabili filya fine ifya kufwala fisapuka e fyo na fyo fikasapuka. Mukafifumyapo no kupyanikapo fimbi nga filya kuba ukupyanikapo ifya kufwala fimbi, na fyo fikaleka ukubapo. 27 Lelo imwe mwaba fye cimo cine, kabili tamwakwata impela. 28 Abana ba babomfi benu bakalaikala umo bekala; Kabili abana babo bakaba pe ku cinso cenu.”
^ par. 19 (Ilumbo 102:0-28) Ipepo lya wacushiwa ilyo anakuka kabili apongolwela amasakamika yakwe pa ntanshi ya kwa Yehova. 102 Mwe Yehova, umfweni ipepo lyandi; Kabili lekeni ukukuuta kwandi kwise kuli imwe. 2 Mwifisa icinso cenu kuli ine mu bushiku bwa kucula kwandi. Teyamikeni ukutwi kwenu kuli ine; Mu bushiku nakuuta, angufyanyeni, njasukeni. 3 Pantu inshiku shandi shapwa nge cushi, Na mafupa yandi yapya yakashika ce nga pe shiko. 4 Umutima wandi wabonsa nge cani no kuuma, Pantu nindaba ukulya ifya kulya. 5 Pa mulandu wa congo ca kuteta kwandi Amafupa yandi yalambatila ku munofu wandi. 6 Mpalile mukanga wa mu mpanga. Ndi kwati kapuululu ka mu fibolya. 7 Ning’onda icine cine, Kabili nashala nge cuni icatalalilwa icili ceka pa mutenge. 8 Abalwani bandi banseebanya akasuba konse. Abalempumya balapa umulapo mwi shina lyandi. 9 Pantu nalya imito kwati ca kulya; Kabili mu fya kunwa fyandi ndasaakanyamo ifilamba, 10 Pa mulandu wa bupingushi bwenu no bukali bwenu; Pantu munjimiishe ukuti mumpoose. 11 Inshiku shandi shili nge cinshingwa icifumapo ilyo akasuba kawa, Na ine ndi uwauma kwati cani. 12 Lelo imwe, mwe Yehova, mukekala umuyayaya, Kabili bakalamwibukisha ku nkulo ne nkulo. 13 Imwe mukema, mukekatilwa Sione inkumbu, Pantu ni nshita ya kumubelela uluse, Pantu naifika inshita. 14 Pantu ababomfi benu basekelela mu mabwe yakwe, Kabili batemwa ulukungu lwakwe. 15 Kabili inko shikatiina ishina lya kwa Yehova, Ne shamfumu sha pano isonde shonse shikatiina ubukata bwenu. 16 Pantu Yehova akakuula Sione; Akamoneka mu bukata bwakwe. 17 Akakutika kwi pepo lya bantu abo bapoka fye fyonse, Kabili takasuule ipepo lyabo. 18 Ici cilembeelwe aba mu nkulo sha ku ntanshi; Kabili abantu abakabako ku ntanshi bakalumbanya Jah. 19 Pantu nalolesha pa nshi ukufuma umwa mushilo mwakwe umwasansuka, Yehova nalolesha pe sonde ukufuma mu muulu, 20 Ku kumfwa ukuteta kwa mufungwa, Ku kukakula abena kufwa; 21 Pa kuti ishina lya kwa Yehova lisabankanishiwe mu Sione Na pa kuti alumbanishiwe mu Yerusalemu, 22 Ilyo inko shalongana, Capamo na mabufumu ku kubombela Yehova. 23 Apwishishe amaka yandi pa kati ka nshila, Aipifya inshiku shandi. 24 E lyo natile: “Mwe Lesa wandi, Mwinsenda ilyo inshiku shandi shafika pa kati; Imyaka yenu ya ku nkulo ne nkulo. 25 Ni kale sana mwapangile ifya kushimpapo isonde, Ne myulu na yo ni mwe mwapangile. 26 Ifi fyena fikaloba, lelo imwe mukatwalilila ukubako; Kabili filya fine ifya kufwala fisapuka e fyo na fyo fikasapuka. Mukafifumyapo no kupyanikapo fimbi nga filya kuba ukupyanikapo ifya kufwala fimbi, na fyo fikaleka ukubapo. 27 Lelo imwe mwaba fye cimo cine, kabili tamwakwata impela. 28 Abana ba babomfi benu bakalaikala umo bekala; Kabili abana babo bakaba pe ku cinso cenu.”
^ par. 19 (Ilumbo 102:0-28) Ipepo lya wacushiwa ilyo anakuka kabili apongolwela amasakamika yakwe pa ntanshi ya kwa Yehova. 102 Mwe Yehova, umfweni ipepo lyandi; Kabili lekeni ukukuuta kwandi kwise kuli imwe. 2 Mwifisa icinso cenu kuli ine mu bushiku bwa kucula kwandi. Teyamikeni ukutwi kwenu kuli ine; Mu bushiku nakuuta, angufyanyeni, njasukeni. 3 Pantu inshiku shandi shapwa nge cushi, Na mafupa yandi yapya yakashika ce nga pe shiko. 4 Umutima wandi wabonsa nge cani no kuuma, Pantu nindaba ukulya ifya kulya. 5 Pa mulandu wa congo ca kuteta kwandi Amafupa yandi yalambatila ku munofu wandi. 6 Mpalile mukanga wa mu mpanga. Ndi kwati kapuululu ka mu fibolya. 7 Ning’onda icine cine, Kabili nashala nge cuni icatalalilwa icili ceka pa mutenge. 8 Abalwani bandi banseebanya akasuba konse. Abalempumya balapa umulapo mwi shina lyandi. 9 Pantu nalya imito kwati ca kulya; Kabili mu fya kunwa fyandi ndasaakanyamo ifilamba, 10 Pa mulandu wa bupingushi bwenu no bukali bwenu; Pantu munjimiishe ukuti mumpoose. 11 Inshiku shandi shili nge cinshingwa icifumapo ilyo akasuba kawa, Na ine ndi uwauma kwati cani. 12 Lelo imwe, mwe Yehova, mukekala umuyayaya, Kabili bakalamwibukisha ku nkulo ne nkulo. 13 Imwe mukema, mukekatilwa Sione inkumbu, Pantu ni nshita ya kumubelela uluse, Pantu naifika inshita. 14 Pantu ababomfi benu basekelela mu mabwe yakwe, Kabili batemwa ulukungu lwakwe. 15 Kabili inko shikatiina ishina lya kwa Yehova, Ne shamfumu sha pano isonde shonse shikatiina ubukata bwenu. 16 Pantu Yehova akakuula Sione; Akamoneka mu bukata bwakwe. 17 Akakutika kwi pepo lya bantu abo bapoka fye fyonse, Kabili takasuule ipepo lyabo. 18 Ici cilembeelwe aba mu nkulo sha ku ntanshi; Kabili abantu abakabako ku ntanshi bakalumbanya Jah. 19 Pantu nalolesha pa nshi ukufuma umwa mushilo mwakwe umwasansuka, Yehova nalolesha pe sonde ukufuma mu muulu, 20 Ku kumfwa ukuteta kwa mufungwa, Ku kukakula abena kufwa; 21 Pa kuti ishina lya kwa Yehova lisabankanishiwe mu Sione Na pa kuti alumbanishiwe mu Yerusalemu, 22 Ilyo inko shalongana, Capamo na mabufumu ku kubombela Yehova. 23 Apwishishe amaka yandi pa kati ka nshila, Aipifya inshiku shandi. 24 E lyo natile: “Mwe Lesa wandi, Mwinsenda ilyo inshiku shandi shafika pa kati; Imyaka yenu ya ku nkulo ne nkulo. 25 Ni kale sana mwapangile ifya kushimpapo isonde, Ne myulu na yo ni mwe mwapangile. 26 Ifi fyena fikaloba, lelo imwe mukatwalilila ukubako; Kabili filya fine ifya kufwala fisapuka e fyo na fyo fikasapuka. Mukafifumyapo no kupyanikapo fimbi nga filya kuba ukupyanikapo ifya kufwala fimbi, na fyo fikaleka ukubapo. 27 Lelo imwe mwaba fye cimo cine, kabili tamwakwata impela. 28 Abana ba babomfi benu bakalaikala umo bekala; Kabili abana babo bakaba pe ku cinso cenu.”
^ par. 20 (Ilumbo 102:0-28) Ipepo lya wacushiwa ilyo anakuka kabili apongolwela amasakamika yakwe pa ntanshi ya kwa Yehova. 102 Mwe Yehova, umfweni ipepo lyandi; Kabili lekeni ukukuuta kwandi kwise kuli imwe. 2 Mwifisa icinso cenu kuli ine mu bushiku bwa kucula kwandi. Teyamikeni ukutwi kwenu kuli ine; Mu bushiku nakuuta, angufyanyeni, njasukeni. 3 Pantu inshiku shandi shapwa nge cushi, Na mafupa yandi yapya yakashika ce nga pe shiko. 4 Umutima wandi wabonsa nge cani no kuuma, Pantu nindaba ukulya ifya kulya. 5 Pa mulandu wa congo ca kuteta kwandi Amafupa yandi yalambatila ku munofu wandi. 6 Mpalile mukanga wa mu mpanga. Ndi kwati kapuululu ka mu fibolya. 7 Ning’onda icine cine, Kabili nashala nge cuni icatalalilwa icili ceka pa mutenge. 8 Abalwani bandi banseebanya akasuba konse. Abalempumya balapa umulapo mwi shina lyandi. 9 Pantu nalya imito kwati ca kulya; Kabili mu fya kunwa fyandi ndasaakanyamo ifilamba, 10 Pa mulandu wa bupingushi bwenu no bukali bwenu; Pantu munjimiishe ukuti mumpoose. 11 Inshiku shandi shili nge cinshingwa icifumapo ilyo akasuba kawa, Na ine ndi uwauma kwati cani. 12 Lelo imwe, mwe Yehova, mukekala umuyayaya, Kabili bakalamwibukisha ku nkulo ne nkulo. 13 Imwe mukema, mukekatilwa Sione inkumbu, Pantu ni nshita ya kumubelela uluse, Pantu naifika inshita. 14 Pantu ababomfi benu basekelela mu mabwe yakwe, Kabili batemwa ulukungu lwakwe. 15 Kabili inko shikatiina ishina lya kwa Yehova, Ne shamfumu sha pano isonde shonse shikatiina ubukata bwenu. 16 Pantu Yehova akakuula Sione; Akamoneka mu bukata bwakwe. 17 Akakutika kwi pepo lya bantu abo bapoka fye fyonse, Kabili takasuule ipepo lyabo. 18 Ici cilembeelwe aba mu nkulo sha ku ntanshi; Kabili abantu abakabako ku ntanshi bakalumbanya Jah. 19 Pantu nalolesha pa nshi ukufuma umwa mushilo mwakwe umwasansuka, Yehova nalolesha pe sonde ukufuma mu muulu, 20 Ku kumfwa ukuteta kwa mufungwa, Ku kukakula abena kufwa; 21 Pa kuti ishina lya kwa Yehova lisabankanishiwe mu Sione Na pa kuti alumbanishiwe mu Yerusalemu, 22 Ilyo inko shalongana, Capamo na mabufumu ku kubombela Yehova. 23 Apwishishe amaka yandi pa kati ka nshila, Aipifya inshiku shandi. 24 E lyo natile: “Mwe Lesa wandi, Mwinsenda ilyo inshiku shandi shafika pa kati; Imyaka yenu ya ku nkulo ne nkulo. 25 Ni kale sana mwapangile ifya kushimpapo isonde, Ne myulu na yo ni mwe mwapangile. 26 Ifi fyena fikaloba, lelo imwe mukatwalilila ukubako; Kabili filya fine ifya kufwala fisapuka e fyo na fyo fikasapuka. Mukafifumyapo no kupyanikapo fimbi nga filya kuba ukupyanikapo ifya kufwala fimbi, na fyo fikaleka ukubapo. 27 Lelo imwe mwaba fye cimo cine, kabili tamwakwata impela. 28 Abana ba babomfi benu bakalaikala umo bekala; Kabili abana babo bakaba pe ku cinso cenu.”
^ par. 21 (Ilumbo 102:0-28) Ipepo lya wacushiwa ilyo anakuka kabili apongolwela amasakamika yakwe pa ntanshi ya kwa Yehova. 102 Mwe Yehova, umfweni ipepo lyandi; Kabili lekeni ukukuuta kwandi kwise kuli imwe. 2 Mwifisa icinso cenu kuli ine mu bushiku bwa kucula kwandi. Teyamikeni ukutwi kwenu kuli ine; Mu bushiku nakuuta, angufyanyeni, njasukeni. 3 Pantu inshiku shandi shapwa nge cushi, Na mafupa yandi yapya yakashika ce nga pe shiko. 4 Umutima wandi wabonsa nge cani no kuuma, Pantu nindaba ukulya ifya kulya. 5 Pa mulandu wa congo ca kuteta kwandi Amafupa yandi yalambatila ku munofu wandi. 6 Mpalile mukanga wa mu mpanga. Ndi kwati kapuululu ka mu fibolya. 7 Ning’onda icine cine, Kabili nashala nge cuni icatalalilwa icili ceka pa mutenge. 8 Abalwani bandi banseebanya akasuba konse. Abalempumya balapa umulapo mwi shina lyandi. 9 Pantu nalya imito kwati ca kulya; Kabili mu fya kunwa fyandi ndasaakanyamo ifilamba, 10 Pa mulandu wa bupingushi bwenu no bukali bwenu; Pantu munjimiishe ukuti mumpoose. 11 Inshiku shandi shili nge cinshingwa icifumapo ilyo akasuba kawa, Na ine ndi uwauma kwati cani. 12 Lelo imwe, mwe Yehova, mukekala umuyayaya, Kabili bakalamwibukisha ku nkulo ne nkulo. 13 Imwe mukema, mukekatilwa Sione inkumbu, Pantu ni nshita ya kumubelela uluse, Pantu naifika inshita. 14 Pantu ababomfi benu basekelela mu mabwe yakwe, Kabili batemwa ulukungu lwakwe. 15 Kabili inko shikatiina ishina lya kwa Yehova, Ne shamfumu sha pano isonde shonse shikatiina ubukata bwenu. 16 Pantu Yehova akakuula Sione; Akamoneka mu bukata bwakwe. 17 Akakutika kwi pepo lya bantu abo bapoka fye fyonse, Kabili takasuule ipepo lyabo. 18 Ici cilembeelwe aba mu nkulo sha ku ntanshi; Kabili abantu abakabako ku ntanshi bakalumbanya Jah. 19 Pantu nalolesha pa nshi ukufuma umwa mushilo mwakwe umwasansuka, Yehova nalolesha pe sonde ukufuma mu muulu, 20 Ku kumfwa ukuteta kwa mufungwa, Ku kukakula abena kufwa; 21 Pa kuti ishina lya kwa Yehova lisabankanishiwe mu Sione Na pa kuti alumbanishiwe mu Yerusalemu, 22 Ilyo inko shalongana, Capamo na mabufumu ku kubombela Yehova. 23 Apwishishe amaka yandi pa kati ka nshila, Aipifya inshiku shandi. 24 E lyo natile: “Mwe Lesa wandi, Mwinsenda ilyo inshiku shandi shafika pa kati; Imyaka yenu ya ku nkulo ne nkulo. 25 Ni kale sana mwapangile ifya kushimpapo isonde, Ne myulu na yo ni mwe mwapangile. 26 Ifi fyena fikaloba, lelo imwe mukatwalilila ukubako; Kabili filya fine ifya kufwala fisapuka e fyo na fyo fikasapuka. Mukafifumyapo no kupyanikapo fimbi nga filya kuba ukupyanikapo ifya kufwala fimbi, na fyo fikaleka ukubapo. 27 Lelo imwe mwaba fye cimo cine, kabili tamwakwata impela. 28 Abana ba babomfi benu bakalaikala umo bekala; Kabili abana babo bakaba pe ku cinso cenu.”
^ (Ilumbo 71:1-24) Muli imwe, mwe Yehova, e mo nauba. Shi nilengwa insoni. 2 Mu bulungami bwenu mpokololeni no kumpususha. Teyamikeni ukutwi kwenu kuli ine no kumpususha. 3 Beni icubo candi ica cilibwe ico nakulaingilamo lyonse. Soseni ku kumpususha, Pantu ni mwe icilibwe candi icasansuka kabili uwa kuncingilila. 4 Mwe Lesa wandi, mpususheni ku kuboko kwa mubifi, Na mu minwe ya wa lufyengo no wa mutitikisha. 5 Pantu isubilo lyandi ni mwe, mwe Yehova Shikulu Mulopwe, ni mwe ca kucetekelamo candi ukufuma ku bwaice bwandi. 6 Nashintilila pali imwe ukufuma pa nshita nali mwi fumo; Ni mwe mwamfumishe mu nda muli mayo. Ni mwe ntasha pe. 7 Ndi nge cipesha amano ku bantu abengi; Lelo imwe muli cubo candi icakosa. 8 Akanwa kandi kaisulamo ukumutasha, Kasosa ukuyemba kwenu akasuba konse. 9 Mwimpoosa ilyo nakota; Mwinsha ilyo amaka yandi yapwa. 10 Pantu abalwani bandi balanda pali ine, Na balolela umweo wandi capamo bapandana amano, 11 Abati: “Lesa alimulekelesha. Mubutusheni no kumwikata, pantu takuli wa kumupokolola.” 12 Mwe Lesa, mwitaluka kuli ine. Mwe Lesa wandi, angufyanyeni ukungafwa. 13 Shi nabalengwe insoni, bafike na ku mpela yabo, abancincintila. Shi nabafimbane ukuseebana no kusaalulwa abalefwaya ifibi fincitikile. 14 Lelo ine, nkalalolela fye, Kabili nkalundako ukumutasha. 15 Akanwa kandi kakalondolola ubulungami bwenu, Kakalondolola ukupususha kwenu akasuba konse, Pantu nshaishiba impendwa ya bulungami bwenu no kupususha kwenu. 16 Nkesa no kulondolola pa maka yenu ayakulisha, mwe Yehova Shikulu Mulopwe; Nkalumbula ubulungami bwenu, ubwenu fye bweka. 17 Mwe Lesa, mwalinsambilisha ukufuma ku bwaice bwandi, Kabili ukufika na nomba nanda pa fipesha amano fyenu. 18 Kabili na lintu nkakota no mutwe waba ne mfwi, mwe Lesa, mwikandekelesha, Mpaka nkashimike ulwa kuboko kwenu ku nkulo iikakonkapo, Na bumpalume bwenu kuli bonse abakesabapo. 19 Ubulungami bwenu, mwe Lesa, bwaba apasansama; Nga ni ku fikalamba ifyo mwacita, Mwe Lesa, nani uwaba nga imwe? 20 Apo mwanenga ukumona amacushi ayengi no bubi, Mpuupuutuleni na kabili; Kabili njabuleni mu menshi ayengi aya pano isonde. 21 Mpuulamikeni, Kabili nshingulukeni no kunsansamusha. 22 Na ine, nkamulumbanya pa cilimba ca nsale, Pali bucishinka bwenu, mwe Lesa wandi. Nkamulumbanishisha pali nsango, mwe Bamushilo ba kwa Israele. 23 Ilyo nkamulumbanishisha pa cilimba imilomo yandi ikaula, No mweo wandi uo mwalubula na o wine ukasekelela. 24 Kabili, ululimi lwandi, lukalalanda pa bulungami bwenu akasuba konse mu kantepentepe, Pantu balengwa insoni, pantu baseebana, abafwaya ifibi fincitikile.
^ par. 14 (Kalata Wa Ntanshi Kuli Timote 5:3-16) Cindika bamukamfwilwa abashikwete aba kubasunga. 4 Lelo nga mukamfwilwa alikwata abana nelyo abeshikulu, aba basambilile intanshi ukusunga aba mu ng’anda yabo ukulingana na bukapepa no kulabweseshapo ico bafwile ukupeela abafyashi babo na bashikulwibo na banakulwibo, pantu ici e cisuma mu menso ya kwa Lesa. 5 Nomba mukamfwilwa uushikwete uwa kumusunga lelo uwashala fye eka, atetekela muli Lesa no kutwalilila mu fya kupapaata na mu mapepo ubushiku na kasuba. 6 Lelo uuipoosa mu fya lunkumbwa lwa mubili alifwa nangu ca kutila acili uwa mweo. 7 E ico ulebakonkomesha ifi fintu, pa kuti babe abashitungwa akabi. 8 Na cine umuntu nga tasakamana abantu bakwe, maka maka aba mu ng’anda yakwe, ninshi nakaana icitetekelo kabili abipa ukucisha no ushatetekela. 9 Mukamfwilwa mumulembe pa mashina ya bamukamfwilwa abalekabila ubwafwilisho nga alicila pa myaka amakumi mutanda (60), nga ali fye no mulume umo, 10 nga balamushimika ukuti alebomba imilimo iisuma, nga akushishe abana bwino, nga alepokelela abeni, nga alesamba amakasa ya ba mushilo, nga aleafwilisha abalecula, nga ali-ipeeleshe mu kubomba imilimo yonse iisuma. 11 Lelo bamukamfwilwa abakashana wibalemba, pantu ilyo insuuna yabo yabafumya ku kucita ukufwaya kwa kwa Kristu, bafwaya ukuupwa, 12 balapingulwa pantu nabasuula icitetekelo cabo ica ntanshi. 13 Kabili tababa ne fya kucita, baseuluka fye mu mayanda; kabili te ici ceka, lelo balaba aba mulomo kabili balaibika mu milandu ya bantu bambi, balanda ifyo bashifwile ukulanda. 14 E ico ndefwaya bamukamfwilwa abakashana bopwe no kufyala abana, balesakamana amayanda yabo, belalenga abalwani bakwate apa kupontela. 15 Na kuba, kale kale bamo balipaasuka no kukonka Satana. 16 Umwanakashi onse uwasumina nga alikwata bamukamfwilwa, abaafwe, pa kuti icilonganino ciiba ne cisendo. E lyo cingaafwa abali bamukamfwilwa abashikwete aba kubasunga.