text:
Mungatwagha
Swe bakuhoboka pakwavwa abantu bo bakulonda ukumanyila ivyinji ivya mu Bayibolo nimbombo yo tukubomba pa chisu chosi. Sala izila yimo pa zyo zili muntende ukuti mwaghe Bakaboni ba Yehova ko mukwikala.
Laba ukumanyila Ibayibolo ukusita kulipila
Agha Inyumba iya Bumwene iya Bakaboni ba Yehova
Agha ulukomano ulwa Bakaboni ba Yehova ulwa Masiku Ghatatu
Endela iofesi yitu
Twimbile pamo tusimbile pakubombezya amaadilesi na manambala gho ghali muntende
Bolivia
Watch Tower Bible and Tract Society
Casilla 6397
SANTA CRUZ
BOLIVIA
+591 3-342-3442
Akabalilo
Mande mpaka Chisano
8:00 a.m. mpaka 12:00 p.m. napa 1:00 p.m. mpaka 5:00 p.m.


c: text/html

text:
Batemwe ba Yehowa
—Bakwete kwibaka kushii midyanyino
Batemwe ba Yehowa abalumbuula, abebaka, na kubamba mashibo binunu mu nsenga ishima. Tala mushindo awipaana bantu kushii kutala midyanyino y’eumbo sunga ludimi bwa kufuba mu buumune mu nsenga ishima.
BWA KUUKA INGI MYANDA
MBANTU KINYI BAKWETE KUKITA AKIKYEBE YEHOWA LELO UNO?
Mushindo kinyi watwibakaa Mashibo a Bufumu na mbwakinyi?
Bwakinyi ma mbalo eetu a lulangwilo atwietamina bu Mashibo a Bufumu? Longa myanda i bungi pa bitale mushindo wi ano mashibo alombanyinyiine aakwasha tukongye twetu.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cipandwa 14
How Can You Show Loyalty to Jehovah?
Mulemasye pa kuti mwaombela Leza. 1 Petulo 5:6-9
Mutaiika umu vikanza vya mitekele ya mpanga; pano amano ya musango uu yasitungilila Yeova nu Wene wakwe.
Mutacitako intambi zino Baibolo yalesya. Pa kukaana ukucitako vivyo, mulinzile ukusipa.
Sololini icampomvu cii: Mwauvwila Leza. Mateo 7:24, 25
Pangini icuza na ya Nte Yakwe Yeova; aliyo yalamwazwa ukupalama kuli Leza.
Mwalukusambilila pali Leza kapya mwaezya na maka ukutontela masunde yakwe.
Utailo winu ndi wakoma, mulinzile ukuipeela kuli Yeova nu kuwatiziwa.—Mateo 28:19.
Mwauvwa kuli Leza. Mwawelenga Baibolo, alino ndi mukulonda ukuvwikisya Baibolo, munganena sile ya Nte Yakwe Yeova pa kuti yamwazwe. Lyene mwacita vino mukusambilila. Ndi mukucita vii, mulikala amanda pe.—Masamu 37:29.
Sambililini na Vyunze
ILYASI LISUMA LINO LEZA AKUTUNEENA!
Uzye Ilyasi Lisuma Likaati Uli pa Mipepele??
Uzye kulayako insita imwi lino antu yonsi yalalemana nu kupepa Leza wa cumi wenga?


text:
BAKUBUSI BALABUZYA
Kulenga naa Kusanduka?
—Cibeela 3: Nkaambo Nzi Ncomweelede Kusyoma Mukulenga?
“Ikuti kosyoma mukulenga, bantu inga bayeeya kuti uli mufwubafwuba, ukakatila kunjiisyo nzyobakali kukuyiisya bazyali kubwana, naa cikombelo cako cakunyonganya.”
—Jeanette .
Sena andinywe mulimvwa mbuli Jeanette? Ikuti kacili boobo, mulakonzya kutalika kudooneka nzyomusyoma mukulenga. Kunze lyaboobo, kunyina uuyanda kubonwa kuti unyina luzyibo. Ncinzi cikonzya kugwasya?
Nzyobaamba bantu
1. Ikuti musyoma mukulenga, bantu balayeeya kuti mukazya sayaansi.
“Bayi bangu bakaamba kuti bantu batolo kuyeeya mbabasyoma mukulenga nkaambo balaalilwa kupa bupanduluzi kujatikizya nyika mboibeleka.”
—Maria.
Ncomweelede kuzyiba: Bantu ibaamba boobo tabazyi makani aamasimpe. Basayaansi ibazyibidwe kapati mbuli Galileo alimwi a Isaac Newton bakali kusyoma mu Mulengi. Zintu nzyobakali kusyoma tiizyakali kukazyanya aluyando ndobakajisi musayaansi. Mbubwenya buyo, basayaansi bamwi mazuba aano babona kuti taakwe kukazyanya kuliko akati kasayaansi alimwi akusyoma mukulenga.
Amusole kucita ceeci: Amulembe mabala aakuti “ulapandulula mbwaakatalika kusyoma muli Leza” (kubikkilizya ama quotation marks) mukabbokesi kakuvwuntauzizya ikali a LAIBBULALI YAA INTANETI ya Watchtower kutegwa mujane zikozyanyo zyabasyaazibwene mumisamu alimwi asayaansi ibakatalika kusyoma mukulenga. Amubone icakabagwasya.
Masimpe ngakuti: Kusyoma kuti zintu zyakalengwa buya tacipi muntu kuba sikukazya makani aasayaansi. Mubwini, ikwiiya zinji kujatikizya zilengwaleza kulakonzya kumugwasya kusyoma ncobeni kuti zintu zyakalengwa buya.
2. Ikuti kosyoma makani aamu Bbaibbele aamba zyakulenga, bantu inga bakuyeeyela kuti ulipa kaleza-leza.
“Bantu banji babona kuti kusyoma mukulenga tacili camaano. Babona makani aali mubbuku lya Matalikilo kuti ncaano buyo.”
—Jasmine .
Ncomweelede kuzyiba: Bantu kanji-kanji bajisi mizeezo iilubide kujatikizya cibalo camu Bbaibbele icaamba makani kulenga. Mucikozyanyo, bamwi basyoma kuti nyika yakalengwa ino-ino naa kuti buumi bwakalengwa mumazuba aali cisambomwe aajisi mawoola aali 24. Bbaibbele taakwe nolizuminizya mizeezo yoonse yobilo.
Lugwalo lwa Matalikilo 1:1 lwaamba kuti: “Kumatalikilo, Leza wakalenga julu anyika.” Majwi aaya taakazyanyi abumboni bwasayaansi bwakuti nyika yakkala kwamyaka iibalilwa kumabbiliyoni.
Ibbala lyakuti “buzuba” kweelana ambolibelesyedwe mubbuku lya Matalikilo lilakonzya kwaamba ziindi zilamfwu. Alimwi buya mulugwalo lwa Matalikilo 2:4 ibbala lyakuti “buzuba” lilabelesyegwa kwaamba mazuba oonse ali cisambomwe aakulenga.
Masimpe ngakuti: Cibalo camu Bbaibbele cakulenga cileendelana atwaambo twamasimpe twasayaansi.
Amuyeeye kujatikizya nzyomusyoma
Kusyoma mukulenga tacaambi kuba alusyomo lunyina bumboni. Muciindi caboobo, kuyeeme atwaambo twamasimpe. Amulange-lange kaambo aaka:
Zintu zyoonse nzyomubona mubuumi zimuyiisya kuti kufwumbwa cintu cipangidwe ncomukonzya kubona citondezya kuti kuli sikucipanga. Lyoonse mwabona kkamela, ndeke, naa ŋanda, mulasyoma kuti kuli wakazipanga. Aboobo nkaambo nzi ncotutakonzyi kuyeeya munzila njiyonya eeyi ciindi notulanga-langa liso lyamuntu, ciyuni cuuluka mujulu, alimwi anyika yesu?
Amuyeeye kujatikizya makani aaya: Basyaazibwene mukupanga zintu inga baiya zintu nzyobabona mububumbo kutegwa basumpule mulimo wabo, alimwi inga bayanda bantu bamwi kubalumba akaambo kazintu nzyobapanga. Sena ncamaano kulemeka syaazibwene alimwi amilimo yakwe mpoonya akwaalilwa kulumba Mulengi alimwi azintu nzyaakapanga izisumpukide kwiinda?
Izikonzya kumugwasya kulanga-langa bumboni
Mulakonzya kuyumya lusyomo lwanu lwakuti zintu zyakalengwa buya kwiinda mukulanga bumboni ibuli mububumbo.
Amusole kucita ceeci: Amulembe mabala aakuti “sena cakalengwa buya” (kubikkilizya ama quotation marks) mukabbokesi kakuvwuntauzizya ikali a LAIBBULALl YAA INTANETI ya Watchtower. Amusale zibalo izimukkomanisya izili mu Sinsimuka! izijisi mutwe wakuti “Sena Cakalengwa Buya?” Kujatikizya cibalo cimwi acimwi, amujane cintu cigambya kujatikizya cibeela cacilenge icili mukubandikwa. Ino cimugwasya buti kusyoma kuti kuli Mulengi?
Amuvwuntauzye: Amubelesye mabroshuwa aatobela kutegwa mujane bumboni bunji kujatikizya kulenga.
Was Life Created?
Nyika ikkede mubusena ibweelela alimwi akupa kuti buumi buzumanane.
—Amubone peeji 4- 10.
Zikozyanyo zyazintu izyakapangwa nkozili mububumbo.
—Amubone peeji 11- 17.
Cibalo camu Bbaibbele cakulenga icili mubbuku lya Matalikilo cileendelana asayaansi.
—Amubone peeji 24- 28.
-
The Origin of Life
—Five Questions Worth Asking
Buumi kunyina nobwakali kukonzya kulitalikila bulikke kuzwa kuzintu zitaponi.
—Amubone peeji 4-7.
Zintu zipona zipangidwe munzila iikatazya kumvwisya, aboobo inga tiitwaamba kuti zyakabako zilikke.
—Amubone peeji 8- 12.
Makani ngoikonzya kunyamuna genetic code manji kapati kwiinda aakonzya kunyamunwa azibelesyo nzyobapanga basayaansi mazuba aano.
—Amubone peeji 13- 21.
Buumi tiibwakazwa kucintu naa muntu omwe. Makani aamba kujatikizya zintu zyakavwukkulwa kaindi atondezya kuti kuli misyobo yabanyama bapati-pati iyakabako cakutazyiba, pele taambi kujatikizya mboyakali kuyaabubako.
—Amubone peeji 22- 29.
-
“Zintu izyakalengwa zindipa kusyoma kuti Leza nkwali, kutalikila kubanyama aano anyika alimwi azintu zili mububumbo alimwi ambozibambidwe.”
—Thomas.
Amwiiye Zinji
SINSIMUKA!
Ino Ncinzi Bbaibbele Ncolyaamba Kujatikizya Kulenga?
Bbaibbele lilaapandulula “mazuba” aali cisambomwe Leza naakali kulenga zyintu zyuumi. Sena aaya akali mazuba aamawoola aali 24?
MAKANI MABOTU AAZWA KULI LEZA!
Makanze Nzi Ngajisi Leza Kujatikizya Nyika?
Bbaibbele lilapandulula Leza ncaakailengela nyika, ciindi kupenga nokuyoomana, mboiyakuba nyika kumbele alimwi abantu mbobayoopona anyika.


text:
ISAMBILILO 14
Uwene Uulateeka Insi Yonsi
Uzye ungalanda Uwene uno tukuti ulateeka insi yonsi?— Ee, u Wene Wakwe Leza, nupya ali Wene uulasenula insi ukuya Paladaise. Uzye ungatemwa ukumanya ivingi apa Wene kwene uu?—
Uwene onsi wakwata umwene. Nupya umwene kwene wiyo akaateeka antu amu mpanga yakwe. Uzye wamanya Umwene wa Wene wakwe Leza?— A Yesu Klistu. Akaikala ukwiyulu. Likwene sile wasya aye Umwene wa yantu yonsi aaya pano nsi! Uzye ukwelenganya ukuti tulaya ni nsansa lino Yesu alaya Umwene pano mpanga ya pansi?—
I vyani vino ukalondesya ukwiza-lola umu paladaise?
Tulazanga cuze! Umu Paladaise antu yatalaalwa nanti ukuya uku nkondo. Antu yonsi yalatemwana sana. Kutalaya umuntu nanti wenga aalalwala nanti ukufwa. Impafu zilatandika ukulola, yacipuli yalauvwa, na yonsi aalemale maulu yalatandika ukusimula nu kutoloka. Antu yonsi yalakwata ivyakulya ivingi. Inyama nazyo zilatemwana nupya zilaacinila pamwi nafwe. Antu aafwa yalatuutuluka. Aonsi na anaci aingi yano wasambilila umu kabuku kaa wakwe Labeka, Laabu, Davidi, na Eliya, nayo kwene yalatuutuluka! Uzye ungatemwa ukwizayazengela lino yalatuutuluka?—
Yeova wakutemwa wakwe cimwi, nupya akaalonda uce ukaye ni nsansa. Ndi cakuti watwalilila ukusambilila pali Yeova alino nu kumuvwila, ulikala umu paladaise amanda pe! Uzye vivyo avino ukalonda ukuti vikacitike?—
WELENGA MULI BAIBO
Ezaya 2:4; 11:6-9; 25:8; 33:24; 35:5, 6
Yoane 5:28, 29; 17:3
Sambililini na Vyunze
IBUKU LYANE ILYA MALYASI AMULI BAIBO
Ibuku lyane lya malyasi amuli Baibo—Amazwi ya Kutandikilako
Malyasi kufuma mwibuku lino lyalumbuka sana, kuli kuti Baibo, likalanda pa nsita ino Leza watandike kuumba ivintu kuya nu ku nkolelo.


text:
ICAPITALA 14
Ifimungacita Pakweba ati Icisooolo Cenu Cibe Icisangalele
Kani findo umwalalume elelwe ukucita pakweba ati abe umulume umuweme?
Kani findo umwanakashi elelwe ukucita pakweba ati abe umukashi umuweme?
Kani findo umufyashi umuweme acita?
Kani abana bangofwako shani ukulenga icisoolo ukuba icisangalele?
1. Kani cindo icingalenga icisoolo ukuba icisangalele?
BAYEHOBA LESA balukufwaya icisoolo (ulupwa) cenu ukuba icisangalele. Amashiwi abo, Baibolo, ali ne fyebo ifingatangilila umo umo mu cisoolo, filabuulishisha ifi baLesa bafwaya umo umo mu cisoolo ukucita. Ili bonse mu cisoolo bapyunga koti ni fyefyo baLesa bafunda, ififumamo fyakuti ubune. BaYesu balilabile ati: “Balisyucile abo abomfwa amasiwi abaLesa, nekulukwalama.”—Luku 11:28.
2. Pakweba ati icisoolo cibe icisangalele, findo twelelwe ukwishiba?
2 Pakweba ati icisoolo cibe icisangalele sombi kani twaishiba ati abatatikile icisoolo ni baYehova, baabo baYesu baitile ati ‘baWishifwe.’ (Matayo 6:9) Icisoolo conse pa calo ca panshi cilibeleko pakuti pali baWishifwe aba kwiulu—kabili icine baliishi ifilenga icisoolo ukuba icisangalele. (AbaEfesa 3:14, 15) Kani lomba findo ifi Baibolo isambisha pali fyefyo umo umo mu cisoolo elelwe ukucita?
ABATATIKILE ICISOOLO NI BALESA
3. Kani Baibolo ilabuulishisha shani icitati ca cisoolo ca bantunshi, kabili tuliishi shani ati ifi ilabila fya cine?
3 BaYehova balilengele abantunshi ba kutanga, Adama na Efa, ne kuboofya ati mulume ne mukashi. Baalibabikile mu mushi wa paladaiso pa calo uwalukuboneka bwino—ibala lya Edeni—kabili balibabuulile ati bakwate abana. BaYehova balilabile ati: “Mufyalisye, mufunuke, mukakumane mucalo.” (Ifyakutaŋga 1:26-28; 2:18, 21-24) Ifi talipo ati cishimicisho lukoso, pakuti baYesu balilangishe ati ifi Ifyakutaŋga filabila pa citati ca cisoolo fya cine. (Matayo 19:4, 5) Nangaba ati tulapita mu makatasho aengi kabili ne mekalilo talipo koti ni fyefyo baLesa baalukufwaya ati abe, nga tubone ici mungabela ukusangalala mu cisoolo.
4. (a) Kani umo umo mu cisoolo angofwako shani icisoolo ukuba icisangalele? (b) Mba nindo ukusambilila ifi baYesu baalukucita kucindamine pakweba ati icisoolo cibe icisangalele?
4 Kani umo umo mu cisoolo alukulangisha ubutemwe koti ni fyefyo baLesa balangisha, angofwako ukulenge’cisoolo ukuba icisangalele. (AbaEfesa 5:1, 2) Kani, lomba, tungatuntulula shani baLesa, pakuti tekuti tubabonepo? Tungasambilila ifi baYehova bacita pakuti balitumine Umwana wabo umubele ukufuma kwiulu ne kwisa pa calo. (Yoane 1:14, 18) Ili aali pa calo, uyu Mwana, baYesu Klistu, balituntulwile baWishi aba kwiulu bwino icakweba’ti ukubabona ne kukutika kuli baYesu kwali lukoso koti kuba pamo na baYehova ne kukutika kuli Bo. (Yoane 14:9) Kanshi kani twasambilila pa butemwe ubu baYesu balangishe ne kulonda icakubwenako cabo, umo umo angofwako ukulenga icisoolo ukuba icisangalele.
WOYO ABALUME BELELWE UKUTUNTULULA
5, 6. (a) Kani ifi baYesu balama ikelesha filapeela cisa icakubwenako ku balume? (b) Kani findo fyelelwe ukucitwa pakweba ati ifyakubifya fifitulukilwe?
5 Baibolo ilalabila ati abalume balyelelwe ukulama abakashi babo koti ni fyefyo baYesu balama abasambile babo. Boneniko ifi Baibolo ifunda: “Mwebalalume, kamutemwa abakasi benu, koti nifyopele’fyo ifi batemenwe ikelesya nabaKlistu, nekuliposa pakuti pali lyo . . . Koti nifyopele’fyo ukubelelwa abalalume nabo ukulukutemwa abakasi babo koti mibili yabo abene. Uyo utemwa umukasi wakwe alalitemwo’mwine; pakuti insiku syonse tapali-po umuntu uwakufitilwa umunefu wakwe umwine; sombi alaulama nekuulela, koti nifyopele’fyo ifi balicitila ikelesya baKlistu.”—AbaEfesa 5:23, 25-29.
6 Ifi baYesu balitemenwe ikelesha lyabo ilya basambile cakubwenako iciweme ku balume. BaYesu “balibatemenwe ukufika nakumpindi iyakupela-ko,” ukupeelo’mweo wabo umulambu pakuti pali bo, nangaba ati tabaalipo abawaminine. (Yoane 13:1; 15:13) Koti ni fyefyo, abalume baabakoselesha ati: “Kamutemwa abakasi benu; tekubafitilwa.” (AbaKolosai 3:19) Kani findo fingamofwako umulume ukulonda uku kufunda, tanje cine kani umukashi wakwe shimbi impindi alafilwa ukucita ifilimo akalango? Alyelelwe ukwanuka ifyakubifya fyakwe na fyefyo elelwe ukucita pakweba ati baLesa bamufitulukile. Kani nifindo elelwe ukucita? Alyelelwe ukufitulukila abo abamubifya, kabili umukashi wakwe epo ali pali baabo. Nacine, umukashi naye alyelelwe ukufitulukila abo abamubifya. (Pendeni Matayo 6:12, 14, 15) Kani pano mwabona umulandu bambi balabilila ati abekala bwino mu cupo ni babalya abafitulucilanshanya?
7. Kani findo baYesu baalukulangulukilako abasambile babo, kabili nicisa cakubwenako bapeela abalume?
7 Nakabili abalume balyelelwe ukwishiba ati baYesu lyonse baalukulangulukilako abasambile babo. Baalukubalangulukilako ifyalukubakatasha ukupyunga na fyefyo baalukupengela ku munefu. Ku cakubwenako, ili abasambile bakateele, baYesu balilabile ati: “Twendeni kumpaŋga pakabeya, mukatusye panini.” (Mako 6:30-32) Abakashi nabo balyelelwe ukubalangulukilako. Baibolo ilabuulishisha ati abanakashi bali koti ‘cintu icinakile’ ici abalume bafundilwe ukupeela ‘ubuleme.’ Mba nindo? Nipakuti bonse bobilo abalume ne bakashi bali ne kabeya ka kwabanako “uluse lwamweo.” (1 Petilo 3:7) Abalume balyelelwe ukwanuka ati talipo ati umuntu mwalalume neli mwanakashi e cilenga ukuba umucindeme kuli baLesa, sombi kuba abakucetekelwa.—Amasamo 101:6.
8. (a) Mba nindo tungalabilila ati umulume “utemwa umukasi wakwe alalitemwo’mwine?” (b) Mba cilaalule’ndo kani balabila ati umulume ne mukashi “munefu umo?”
8 Baibolo ilalabila ati umulume “utemwa umukasi wakwe alalitemwo’mwine.” Ici nipakuti umulume ne mukashi wakwe “tabali babili sombi munefu umo,” koti ni fyefyo baYesu balabile. (Matayo 19:6) Ici cilukwalula ati tabelelwe ukulala pamo ne muntu umbi. (Ifisimpi 5:15-21; AbaEbeya 13:4) Bangacite’fi kani balukulangulukilana pali fyefyo umubyakwe alukufwaya. (1 AbaKolinto 7:3-5) Icicindeme ukwanuka ni cici: “Insiku syonse tapali-po umuntu uwakufitilwa umunefu wakwe umwine; sombi alaulama nekuulela.” Abalume balyelelwe ukutemwa abakashi babo koti ni fyefyo balitemenwe abene, ukulukwanuka ati bakasololwelapo kuli baYesu Klistu, umutwi wabo.—AbaEfesa 5:29; 1 AbaKolinto 11:3.
9. Mba niisa imibelo ya baYesu iilabilwepo pa AbaFilipoi 1:8, kabili nindo abalume belelwe ukuba na yiyi imibelo ku bakashi babo?
9 Intangishi Paulu yalilabile pa ‘mutima wa nkumbu baKlistu Yesu bakwete.’ (AbaFilipoi 1:8) Inkumbu sha baYesu shali mibelo iyalukusangalasha abantu, imibelo iyi abanakashi ababeele abasambile babo batemenwe. (Yoane 20:1, 11-13, 16) Kabili abakashi balafwaisha ati abalume babo babe ne nkumbu kuli bo.
WOYO ABAKASHI BELELWE UKUTUNTULULA
10. Kani baYesu balapeela shani icakutuntululako ku bakashi?
10 Pakuti mu cisoolo muli abantu abengi, ifintu pakweba ati fyende bwino sombi kapaba uulukutangilila. BaYesu nabo balikwete Umutwi uku bakomekwa. “Umutwi wabaKlistu nibaLesa,” koti ni fyefyo “umutwi wamwanakasi mwalalume.” (1 AbaKolinto 11:3) Ukukomekwa kwa baYesu ku kutangilila kwa baLesa cakubwenako iciweme, pakuti fwebo fwense tulikwete umutwi uku tukomekwa.
11. Mba niesa amekalilo umukashi elelwe ukukwata ku mulume wakwe, kabili findo cipale ifingafumamo mu mibelo yakwe?
11 Abalalume abakubulo’kuwaminina balabifya kabili impindi ishingi balafilwa ukuba imitwi iiweme. Lomba pano, findo umukashi elelwe ukucita? Taelelwepo ukupufya fyefyo umulume wakwe acita, neli ukwesha ukumutangilila. Umukashi alyelelwe ukwanuka ati ukuba ne mupashi utekenye kabili uwa butende e cintu icili ne makwebo apatali pa menso abaLesa. (1 Petilo 3:4) Kani alangisha umupashi uwa kube’fyo, cikamupubila ukukomekwa, neli kani kuli amakatasho. Nakabili, Baibolo ilalabila ati: ‘Umukashi alyelelwe ukulukutonda umulume wakwe.’ (AbaEfesa 5:33) Nga pano kani umulume wakwe taasumiinepo ati baKlistu e Mutwi wakwe? Baibolo ilakoselesha abakashi ati: “Mwebanakasi, kamutumikwa kubalume benu mwebene; ati bambi, naŋgaba ati tabomfwisye’Siwi, bakapokwe apakubule’Siwi kukwikala kwabakasi babo, pakubona ukwikala kwenu ukuswetele ukwakutonda.”—1 Petilo 3:1, 2.
12. Kani nindo tacibipilepo ku mukashi ukulabila mu nshila ya mucinshi ifi alukulanguluka?
12 Nangaba ati umulume alisumiine neli tasumiinepo, umukashi kani alabila mu nshila ya mucinshi ifi alukulanguluka nangaba ati fyapusanako ku mulume, ninshi talipo ati wa mupufyo. Ukulanguluka kwakwe kungaba ukulungeme, kabili icisoolo conse cingashukilamo kani akutika kuli ye. Nangaba ati Ablaamu taasumine ili Sala, umukashi wakwe, amubuulile fyefyo alukufwaya ati ficitwe pa kushilisha ukukatasha ukwali mu cisoolo cabo, baLesa balimwebele ati: “Ukutike isiwi lyakwe.” (Pendeni Ifyakutaŋga 21:9-12) Nacine, ili umulume asolololapo pali fimo ifintu mu nshila iyi taipusenepo ne funde lya baLesa, umukashi wakwe alalangisha ati akomekwa kani alonda ifi asololola.—Ifyacitilwe 5:29; AbaEfesa 5:24.
13. (a) Kani findo Tito 2:4, 5 akoselesha abanakashi abopilwe ukucita? (b) Kani findo Baibolo ilabila pa kulekana ne cupo ukushila?
13 Pa kufikilisha akabeya kakwe, umukashi fingi ifi angacita pakweba ati alame icisoolo. Ku cakubwenako Baibolo ilalabila ati abanakashi abopilwe balyelelwe “ukutemwa abalume babo, nekutemwa nebana babo, nekwikala nemilaŋgwe yamano, baswetele, bakucite’milimo paŋanda pabo, baŋkumbu, bakutumwa kubalume babo abene.” (Tito 2:4, 5) Umukashi kabili uuli umufyashi uucite’fi, bakamutemwa ne kumucindika ku cisoolo cakwe inshiku shonse. (Pendeni Ifisimpi 31:10, 28) Nangabe’fyo, pakuti abapange’cupo bantu babili abakubulo’kuwaminina, kungacitika ifintu ifibipile ukwakuti ifingalenga ati balekane neli icupo ukushila. Baibolo ilasuminisha ukulekana pakuti pali fimo ifingacitika. Nangabe’fyo, ukulekana mulandu uukulu, pakuti Baibolo ilafunda ati: “Umukasi tekulekana nemulume wakwe; . . . nakabili ati: Umulume tekukano’mukasi wakwe.” (1 AbaKolinto 7:10, 11) Kabili Amalembo alasuminisha lukoso umuntu ukukano’mubyakwe wa mu cupo pa mulandu wa bucencemeshi.—Matayo 19:9.
ICAKUTUNTULULAKO ICIWAMININE KU BAFYASHI
14. Kani baYesu balukulama shani abanice, kabili findo abana bafwaisha ku bafyashi babo?
14 BaYesu balimakanikile icakutuntululako iciwaminine ku bafyashi mu nshila balukulaminamo abanice. Ili bambi abantu baeseshe ukubakaanya abanice ukupalamina kuli baYesu, balilabile ati: “Tulekeni utwanice, ati twise kuli nebo, tekutukanya.” Baibolo ilalabila ati eli bo “balitufukete, nekututintila-po iminwe yabo, nekutusyucisya.” (Mako 10:13-16) Pakuti baYesu balukupyungisha impindi yabo ukuba pamo ne twanice, kani na mwebo tali efi mwelelwe ukucita ku bana benu? Balafwaisha ukuba na mwebo pa mpindi iikulu, talipo ni pa mpindi iinini. Mulyelelwe ukukwata impindi ya kubasambisha, pakuti ifyo efi baYehova bafunda abafyashi ukucita.—Pendeni Ndutelomomi 6:4-9.
15. Kani findo abafyashi bangacita pakweba ati balame abana babo?
15 Ili cino icalo cilukuya ili cibipilako, abana balafwaya abafyashi abangabalama ku bantu abalukufwaya ukubasomesha, abali koti ni baabo abafwaya ukucita ubucencemeshi ne banice. Boneniko ifi baYesu balamine abasambile babo, baabo baitile mu butemwe ati “mwetwana.” Ili babekete kabili ninshi bali apepi ne kubepaya, baYesu balyanshikile inshila ya kupulukilamo abasambile babo. (Yoane 13:33; 18:7-9) Mwe bafyashi, mulyelelwe ukwishiba ifi Umusenseshi alukucita pakweba ati asomeshe abana benu. Mulyelelwe ukubacenjesha ili kucili impindi. * (1 Petilo 5:8) Bukumo ifintu fyafulisha ifingaleta ukukatasha pali bo, ifingonala bucibusa bwabo na baLesa, ne mibelo yabo iiweme.
16. Kani findo abafyashi bangasambililako kuli fyefyo baYesu bacitile ili abasambile babo babifishe?
16 Ubushiku bwakweba ati mailo baYesu bakafwa, abasambile babo balipikishe pa waelelwe ukucilo’bukulu. Pa mupunda wa kubapaatila, baYesu balipitilishe ukubasambisha mu butemwe ukupitila mwi shiwi na mu cakutuntululako. (Luku 22:24-27; Yoane 13:3-8) Kani muli bafyashi, mba mwabona ifi mungalonda icakutuntululako ca baYesu mu nshila mulunjikilamo abana benu? Iciine, balapengela ukubacenjesha, pano uko ukucenjesha kulyelelwe ukuba “kukusololola,” talipo ni mu bukali. Nacine tamulukufwaya ukulabila “koti kutibala kwampoko.” (Jelemiya 30:11; Ifisimpi 12:18) Ukucenjesha kulyelelwe ukupeelwa mu nshila iya kweba ati umwana wenu kuntangiile akakubona ati icine kwali ukwelelwe.—AbaEfesa 6:4; AbaEbeya 12:9-11.
WOYO ABANA BELELWE UKUTUNTULULA
17. Kani nimuli shisa nshila baYesu balangishe icakutuntululako iciwaminine ku bana?
17 Kani abana bangasambililako kuli baYesu? Inya, bangasambililako! Ukupitila muli fyefyo baalukucita, baYesu balilangile fyefyo abana belelwe ukumfwila abafyashi babo. Balilabile ati: “Koti nifyopele’fyo ifi bansambisye baTata, efi ndabila.” Kabatwalililapo ati: “Ndacita impindi yonse ifyakubatemwesya.” (Pendeni Yoane 8:28, 29) BaYesu balukubomfwila baWishibo aba kwiulu, kabili Baibolo ilabuula abana ati balukubomfwisha ababafyele. (Pendeni AbaEfesa 6:1-3) Nangaba ati baYesu baali abawaminine, balukumfwila abafyashi babo abantunshi, Josefi na Maliya, abaali abakubulo’kuwaminina. Mucinenene, ico calilengele ati onse mu cisoolo ca baYesu abe umusangalele!—Luku 2:4, 5, 51, 52.
18. Mba nindo baYesu impindi shonse balukumfwila baWishibo aba kwiulu, kabili nibani basangalala ili abana baumfwila abafyashi babo muli bulelo?
18 Kani abana bangasanga inshila ishi bangaba koti ni baYesu ne kulenga abafyashi babo ukusangalala? Mucinenene, abanice cipale shimbi impindi cilabakatasha ukumfwila abafyashi babo, pano baLesa balafwaya abana ukumfwila abafyashi babo. (Ifisimpi 1:8; 6:20) BaYesu impindi shonse balukumfwila baWishibo aba kwiulu, neli ili cali icikateshe ukucite’fyo. Impindi imbi, ili baLesa balukufwaya ati baYesu bapyunge icintu cimo icali icikateshe, baYesu kabalabila ati: “Ŋgamumfumisye nebo iŋkomeci iyi,” icilukwalula ati ici baLesa balukufwaya ati baYesu bacite. Nangabe’fyo, baYesu balicitile ifi baLesa bababuulile, nipakuti balishibile ati ni baWishibo e baishi iciweme icali ne kucitwa. (Luku 22:42) Kani abana basambilila ukumfwila, bakalenga abafyashi babo na baWishibo aba kwiulu ukusangalala ukwakuti. *—Ifisimpi 23:22-25.
19. (a) Kani Satana alesha shani abana? (b) Kani abafyashi bangomfwa shani ili abana bacite’cintu icibipile?
19 Umusenseshi alyeseshe baYesu, kabili tungacetekela ukweba ati akabeesha abanice nabo ukucita ifibipile. (Matayo 4:1-10) Satana Umusenseshi alalenga abanice ukutuntulula ababyabo, kabili cingaba icikateshe ukubulo’kucitako ifi ababyabo balukucita. Pakuti pali fyefyo, cicindeme ku bana ati belukwambala pamo ne bacite’fibipile! (1 AbaKolinto 15:33) Dina umwano’mwanakashi uwakwe Yakobi alukwambala ne bantu abatabalukupempelapo baYehova, kabili ici caliletele amakatasho. (Ifyakutaŋga 34:1, 2) Mucalakanye ifi icisoolo cingasomenwa kani umo mu cisoolo acita ubucencemeshi!—Ifisimpi 17:21, 25.
ICINTU ICICINDEME ICILENGA ICISOOLO UKUSANGALALA
20. Pakweba ati icisoolo cibe icisangalele, findo umo umo uwa mu cisoolo elelwe ukucita?
20 Ukukoselela mu mpindi ya makatasho mu cisoolo kulapuba kani mwapyungisha ukufunda kwa mu Baibolo. Mucinenene, ukupyungisha ukufunda ukwa kube’fyo e cintu icicindeme icilenga icisoolo ukusangalala. Popele mwe balume, temweni abakashi benu, ne kubalama koti ni fyefyo baYesu balama ikelesha lyabo. Mwe bakashi, kamukomekwa ku kutangilila kwa balume benu, kabili mulonde icakubwenako ca mwanakashi uwaminine uulabilwepo pa Ifisimpi 31:10-31. Mwe bafyashi, sambisheni abana benu. (Ifisimpi 22:6) Mwe bawishibo, ‘ikalikeni bwino iŋanda yenu.’ (1 Timote 3:4, 5; 5:8; AbaKolosai 3:20) Na mwebo mwe bana, mulukumfwila abafyashi benu. Takuupo umuwaminine mu cisoolo, bonse lukoso balabifya. Popele mulukulicefya, ne kulukulomba ukufitulucilanshanya.
21. Kani nifiisa ifintu ifyakuti ubune ifiliko kuntangile, kabili tungakwata shani icisoolo icisangalele buno bukumo?
21 Iciine, Baibolo ilikwete ifintu ificindeme ifingi ifitusambisha ne kutufunda pa bwikashi bwa cisoolo. Nakabili, ilatusambisha pa calo ca bukumo ica baLesa na pali paladaiso iya pa calo capanshi iikesulamo ne bantu abasangalele abapempela baYehova. (Ukufisulula 21:3, 4) Mame’fintu ubune ifiliko kuntangile! Na bubuno bukumo, tungaba abasangalele mu cisoolo kani twalonda ukufunda kwa baLesa ukusangwa mu Mashiwi abo, Baibolo.
^ par. 15 Ukofwako mu kulama abana kulasangwa mu capitala 32 ice buuku lya Sambilila Kuli Kasambilisha Mukalamba, ilya mu Cibemba, ilitulishiwa na Bamboni sha baYehova.
^ par. 18 Sombi lukoso kani umufyashi alyebele umwana ukutobe’funde lya baLesa eli cingabe’celelwe umwana ukubulo’kumfwila.—Ifyacitilwe 5:29.


text:
ICUUMA CINO CAWA MWI IZWI LYA KWE LEZA | JEREMIYA 51-52
Vyonsinye Vino Yehova Walanda Vikakwiza Mukucitika Wulyanye
E Yehova walandizile lyankani vyonsinye vino vyalinji nu kucitika
“Nolani imivwi”
51:11, 28
Awina Madai na wina Persia wamanyile sana ivya kupiika imivwi swinya avili vyanzo vino wawomvyanga sana. Wanozile imivwi pakuti ndi walasa awinjila sana
“Wakalwa wi sumo awa mu Babiloni wacimba”
51:30
Pi Liwe lya kwe Nabonidus palembwa amazwi yakuti: “Awasilikali wa kwe Sayirasi winjizile mu Babiloni ukwasowa ukulwa.” Kufwile kutalinji ukulwisyanya pakwinjila mu musumba, ndivino uwusesemo wa kwe Jeremiya walanzilenye
“Babiloni aliwa cituntululu ca vitala ng’anda swinya amatongwa umuyayaya”
51:37, 62
Ukutalika mu 539 B.C.E., ukucindama kwa musumba wa Babiloni kwatalisile ukucepa. Mukupita kwa mpindi e Alexander Mukulu watalisile ukuzifya Babiloni pakuti wuwe amusumba uwukulu, lelo wizile afwa mukupumicizya. Pano cafikanga mu mpindi zya watumwa mu Babiloni mwacilinji lyo muli awina Klistu wamwi, acino calenzile nu kuti umutumwa Peter awatandalile. Lelo pano cafikanga mu ma 400 C.E., lyo umusumba wa Babiloni wasyala amatongwa matupunye


text:
Bushe Inte sha kwa Yehova Basumina Ukuti Imipepele Yabo Fye E ya Cine?
Bushe Yesu atile kwaba imisebo iingi iitungulula ku mweo wa muyayaya?
Bushe Inte sha kwa Yehova Balikwata Amafunde Ayalanda pa kwishishanya?
Bushe ukwishishanya kwangalafye nelyo?
Ifisumino
Bushe Inte sha kwa Yehova Balisumina Muli Yesu?
Moneni umulandu ukutetekela Yesu kwacindamina ku Abena Kristu ba cine.
Bushe Inte sha kwa Yehova Basumina Ukuti Imipepele Yabo Fye E ya Cine?
Bushe Yesu atile kwaba imisebo iingi iitungulula ku mweo wa muyayaya?
Bushe Inte sha kwa Yehova Basumina Ukuti E Bakapusuka Fye Beka?
Baibolo yalilondolola abakakwata ishuko lya kupusuka.
Bushe Inte sha kwa Yehova Balicindika imipepele Imbi?
Ishibeni ifyo ukuba no mucinshi kwabela cishibilo ca Bena Kristu ba cine.
Cinshi Inte sha kwa Yehova Bakaanina Ukubabikamo Umulopa
Fingi abantu batontonkanya pa Nte sha kwa Yehova ukuti e filenga balekaana ukubabikamo umulopa. Ishibeni icishinka pa fyo twasuminamo pa kubomfya umulopa.
Icilonganino
Mulandu Nshi Babomfesha Ishina lya Kuti Inte sha kwa Yehova?
Ishibeni ukwafumine ishina.
Nani Watendeke Icilonganino ca Nte sha kwa Yehova?
Belengeni umulandu Charles Taze Russell ashabela intendekelo ya cilonganino ca Nte sha kwa Yehova.
Bushe Inte sha kwa Yehova Bafumya kwi Indalama Babomfya mu Mulimo Wabo
Moneni icalenga ukuti umulimo wabo uleya pa ntanshi nangu cingati takwaba abapoka umutulo nelyo ukweba abantu ukulasangula isha pe kumi.
Bushe Abantungulula mu cilonganino ca Nte sha kwa Yehova balafolelapo?
bushe tulalekanya ukuti aba ni bashimapepo e lyo aba bantuuntu fye? Ni bani babomba umulimo wa kushimikila?
Bushe Inte sha kwa Yehova Abanakashi Balashimikila?
Mulimo nshi abanakashi babomba mu mulimo wa Nte sha kwa Yehova uwa kushimikila imbila nsuma mu calo conse?
Bushe Ifilonganino fya Nte sha kwa Yehova Fitungululwa Shani?
Moneni ifyo batupekanisha ifyebo fya kutufunda mu cilonganino cesu.
Membership
Bushe Inte sha kwa Yehova Balataluka Abo Balepepa Nabo Kale?
Limo limo ukutamfya umuntu kulalinga kabili kuti kwalenga abwelela mu cilonganino.
Preaching
Mulandu Nshi Inte sha kwa Yehova Batemenwa Ukushimikila pa Mayanda ya Bantu?
Moneni ifyo Yesu aebele abasambi ba kubalilapo ukulacita.
Bushe Ukufwaya Ukupusuka e Kulenga Inte sha kwa Yehova Ukushimikila Abantu mu Mayanda Yabo?
Sambilileni ifyo twasuminamo pe pusukilo e lyo ne fyo umuntu afwile ukucita pa kupusuka.
Mulandu Nshi Inte sha kwa Yehova Batemenwa Ukushimikila na ku Bantu Abaya Kale ku Mapepo?
Cinshi cilenga ukuti tuleshimikila na ku bantu abaya ku mapepo?
Bushe Isambililo lya Baibolo E Cinshi?
Amasuko ku mepusho pe sambililo lya Baibolo ilyabula ukulipilisha.
Bushe Mwalikwata Bamishonari?
Ni bani babombako bumishonari kabili mulandu nshi? Bushe bamo balabasambilisha pa kuti balebomba uyu umulimo?
Bushe Inte sha kwa Yehova Abanakashi Balashimikila?
Mulimo nshi abanakashi babomba mu mulimo wa Nte sha kwa Yehova uwa kushimikila imbila nsuma mu calo conse?
Meetings and Worship
Mulandu Nshi Mukaanina Ukwitila Ifikuulwa Mupepelamo Ati Amaceici?
Moneni ukwafuma ishina lya kuti “Ing’anda ya Bufumu iya Nte sha kwa Yehova” no mulandu tulibomfesha.
View of the Bible
Bushe ba Nte Balikwata Baibolo Yabo?
Nga ulebomfya amaBaibolo yalekanalekana pa kusambilila, kuti waumfwikisha Baibolo. Ifishinka fitatu ifilanga ukuti Baibolo ya Amalembo ya Calo Cipya isuma ukubomfya pa kusambilila Baibolo.
Bushe Baibolo ya Amalembo ya Calo Cipya Yalipilibulwa Bwino?
Cinshi Baibolo ya Amalembo ya Calo Cipya yapusanina na maBaibolo yambi?
Community and Political Involvement
Cinshi ba Nte Bashi-ibikila mu Milandu ya Mitekele ya Calo?
Bushe balafwaya ukwimina ubuteko?
Cinshi Inte sha kwa Yehova Bashilwilako Inkondo?
Inte sha kwa Yehova baishibikwa ukuti balakaana ukulwako inkondo. Ishibeni ico tushilwilako inkondo.
Bushe Inte sha kwa Yehova Balafwa Abaponenwa na Masanso?
Moneni ifyo twafwa ba Nte banensu e lyo na bashili ba Nte nga baponenwa na masanso.
Personal and Family Life
Bushe Inte sha kwa Yehova Balasumina Ukubondapa ku Cipatala?
Bamo batontonkanya ukuti Inte sha kwa Yehova balakaana ukubondapa ku cipatala. Bushe ici ca cine?
Cinshi Inte sha kwa Yehova Bakaanina Ukubabikamo Umulopa
Fingi abantu batontonkanya pa Nte sha kwa Yehova ukuti e filenga balekaana ukubabikamo umulopa. Ishibeni icishinka pa fyo twasuminamo pa kubomfya umulopa.
Bushe Inte sha kwa Yehova Balikwata Amafunde Ayalanda pa kwishishanya?
Bushe ukwishishanya kwangalafye nelyo?
Bushe Mulalesha Ukutamba Amafilimu yamo, Ukubelenga Ifitabo Fimo, no Kukutika ku Nyimbo Shimo?
Finshi Umwina Kristu alingile ukutontonkanyapo nga alefwaya ukusala ifya kuleseshamo icitendwe?
Customs and Celebrations
Cinshi Inte Nte sha kwa Yehova Bashisefesha Krisimasi?
Abengi balasefya Krisimasi nangu ca kuti balishiba uko yafuma. Moneni umulandu Inte sha kwa Yehova bashisefesha Krisimasi.
Cinshi Inte sha kwa Yehova Bashisefeshako Isita?
Abantu bamona Isita ukuti kusefya kwa Bena Kristu. Cinshi Inte sha kwa Yehova bashisefeshako Isita?
Who Are Jehovah’s Witnesses?
Bushe Inte sha kwa Yehova Bena Kristu?
Mukwai moneni ifyo twapusanako ne mipepele imbi iya batila Bena Kristu.
Bushe Inte sha kwa Yehova ni ba Protestanti?
Ifintu fibili ifilanga ubupusano bwaba pa fyo ba Nte basumina ne fyasumina imipepele ya Bena Kristu abashatemwa ifyo ba Katolika basambilisha.
Bushe Inte sha kwa Yehova kalibumba akatendekele ku America?
Moneni ifishinka 4 pa Nte sha kwa Yehova ababa fye isonde lyonse.


text:
ICIWUZYO 2
Amulandu ci Wuno Nkasakamicilwa pe Vino Nkaloleka?
UZYE UNGACITA WULI?
Yelenganya vino vikucitika: E Julia lyonsinye lino waya pa cilola akayilola ukwina kutupunye. Weni akayilola vye ukuti, “Niina nkaninye mfwile njondeko”—cingatenga awakwasi wakwe ponga ni viwuza wakamunena ukuti “woonda.”
Lwanombanye e Julia welenganyanga pe vino angacita pa kuti ayondeko ukucila vino wawa. Waweni ukuti cino angacita vye akuleka ukulya pa manda matici . . .
Uzye nga walinji we Julia, ungacita wuli?
TEYELENGANYA!
Kweni citawipa ukuwika amano kwe vino ukaloleka. Nanti we Baibolo nye yalanda pa wonsi na wanaci wano walinji ni vyata ivizima ndi vino e Sera, Rakelo, Abigail, Jozefu, nga nu Davidi. E Baibolo yalanda pe Abishagi ukuti walinji amwanaci “umuyembe nkaninye.”—1 Izyamfumu 1:4.
Lelo, awacitici awavule wakasakamikwa ukucilamo pe vino wakaloleka. Co-o cikalenga wamwi ukuyiletelela. Lola:
Mukuvwambilizya kumwi kuno kwacisilwe, pa wakazyana 100 awali 58 wayilizyanyanga ukuti wiina, fwandi awali vye 17 awano winile ukucilamo.
Mukuvwambilizya kunji kuno kwacisilwe, cazanilwe ukuti pa wanaci 100 awali 45 wayilizyanyanga ukuti wiina ukucila mucipimo fwandi walinji awonde nkaninye
Awacitici awavule wano wakaleka ukulya pa mulandu wakusaya ukwina, mukulecelezya wakakwiza mukulwala.
Nga wazana kuno ukupotwa ukulya pa mulandu wakusaya ukwina, nenako wano wangakwavwa. Unganenako awakwasi wako nanti e songo winji wino wasuwila. E Baibolo yikati: “Wano wakundana wakalanjizya ulukundo, ngu wunyina awacani ndi kusi ukwavwana kumwi mu ntazi?”—Imilumbe 17:17
ICINTU ICICINDAMISYE CINO UNGACITA!
Icisinka acakuti, cino cikalenga umuntu ukuyemba asa cata lelo avino wawa mu mwezo wakwe. Yelenganya pa cakulolelako ca mwana wa Mfumu David e Abisolomu. E Baibolo akati:
“Mu Israeli mutalinji umuntu walulumbi luzima ku milolecele ndi vino Abisolomu. . . . Walinji amuyembe ukufumilila pa mutwe mpaka ku nsalala.”—2 Samueli 14:25.
Lelo we-e umulumendo walinji ancenjezi iyeneco, uwacilumba, swinya walondanga nu kulumbuka! E Baibolo isilanda ivizima pakwe Abisolomu; lelo yikalanda ukuti atalinji ni cisinka, walinji nu lupato luwipe swinya walinji ankomi.
Acino e Baibolo yikatusunda ukuti:
“Mwazwala [uwuntu wupya].”—Wakolose 3:10, NWT
“Mutize muwayiyemvya nu kuyemba kwakulonde . . . , ukuwa lekani ukuyemba kwinu kuwe akwa mukasi kasi ka mwezo.”—1 Peter 3:3, 4.
Cingatenga citawipa ukuwika amano pe vino ukaloleka kulonde, lelo cino cacindama nkani avino wawa mu mwezo. Mukupita kwampindi imiwele mizima ayino yililenga uwe wemuyembe ukulusye navino ungaloleka icete ngacakuti wacepa pa mala nanti wawa nicimuwili icizima! Umukazyana wi zina lyakuti Phylicia weni watili, “Ukuyemba kungalenga awantu ukukukunda, lelo imiwele mizima na vino wawa mu mwezo avino vililenga wize wakwizuka nkani.”
UKULANDA PE VINO UKALOLEKA
Uzye ilivule ndi waya pa cilola cikakuluma ukuyilola vino ukaloleka?
Uzye impindi zimwi ukakwelenganya ukuti cingazipa ukucefyako ukulya, nanti pamwi ukuya vye ku cipatala wize wakulepuule nu kukufumyamo vimwi pakuti uwaloleka icete?
Nga cakuti walinji na maka yakucinja vino ukaloleka, acili kwi cino ungakunda ukucinja? (Soola cino ukalola ukuti ungacinja.)
ICIIMO
VINO NANG’WAMA
INYELE
UWUKULU WA UMUWILI
VINO NKALOLEKA PA MINSO
VINO INKANDA IKALOLEKA
Nga cakuti tewazumila pa viwuzyo viwili ivyakutalicila nu kusolapo vitatu nanti ukucilapo pa ciwuzyo caciti tatu, ufwile ukwelenganya pe co-o: Kwawa wanji wano wakakukumbucila vino ukaloleka. Capepuka ukutalika ukucita ivicilemo nu kusakamikwa sana pe vino ukaloleka.—1 Samuel 16:7.


text:
ICIWUZYO 5
Uzye Ningacita Wuli nga Acakuti Wakuncuzya ku Sukulu?
UZYE UNGACITA WULI?
Yelenganya vino vikucitika: E Thomas asakulonda ukuya ku sukulu. Akulonda vye ukuleka. Wano akasambilila nawo wasalanginye amalyasi yawufi pe weliwe imyezi yitatu yino yapita. Lyeni watalika nu kumwita amazina yanji. Wumwi angapunka e Tomasi umwenzonye icakuti amuponezya na mabuku, lelo acita ngati atate amuweni, wamwi nawo wakakwiza mukumuconkola ku nkonto lelo pano akwiza mukupiliwuka apotwa ukumanya wino temuconkozile. Iyoolo lyeni wapocelezile meseji iyakumutiinya ukufuma kwe wano wakamucuzya ku sukulu . . .
Uzye nga walinji we Tomasi, ungacita wuli?
TEYELENGANYA!
Ungacitapo cimwi! Swinya ungamucimvya ukwasowa nu kulwa nawe. Munzila ci?
UTAKALIPA. E Baibolo ikati: “Umuntu mutumpe [akafumya icipyu cakwe consinye, NWT] lelo uwamano akayilema umwezo.” (Imilumbe 29:11) Nga wakana ukulanjizya ukuti ufuzilwe pano wakukucuzya, wangasuka watoonte wonganye.
UTAWANYOCEZYAMO. E Baibolo ikati: “Mutize muwalandula.” (Waroma 12:17) Ukunyocezya iciwipe pa ciwipe kukalundilako vye intazi.
UTAYITWALA MU NTAZI. E Baibolo ikati: “Umuntu wamano akalewuka nga walola intazi zikwiza.” (Imilumbe 22:3) Utayitwala pa wantu wano wakakucuzya, swinya utacita ivintu vino vingalenga watalike ukukucuzya.
UWAWASUKA MU NZILA NZIMA. E Baibolo ikati: “Ukutolelela kwakutecelela kukamyalalika icipyu.” (Imilumbe 15:1) Ungavitwala vye munseko. Ku cakulolelako, wino akukucuzya ndi akukuseka ukuti wiina nkani, ungasunsizyako vye amaweya nu kuti, “Kweni mfwile ukondako vwile!”
UWAFUMAPO. E Nora uwamyaka 19, watili “Nga wafumapo vye ukwasowa ukulanda cimwi pano wakukucuzya cikalanjizya ukuti we songo mu mano swinya wawoma ukulusye wino akukucuzya. Swinya cikalanjizya nu kuti wayicindika—imiwele yino wano wakukucuzya watakwata.”—2 Timoti 2:24
UWAYISUWILA. Wano wakacuzya wanji wakakonka wano wayisula swinya wano wakaloleka ukuti pasi na vino wangacita nanti wangawacuzya nye. Lelo wonsinye wano wakacuzya wanji wakaleka nga wazana ukuti utawasumvileko amano.
UWANENAKO WANJI. Wino walinji amusambilizya kali watili: “Ningawomelezya wonsinye wano wakawacuzya ukunenako wano wangawavwa. Acili icintu cizima cino wumwi angacita amuno cingacinjilila na wanji.”


text:
Makani Aina Kufumina Kuli Lesa!
Inga makaini aina afumininga kuli Lesa nicani? Nimulandu cini twela kwashoma? Buloshuwa iyi yakumbulunga mipusho yamu Baibolo ikute kwipushiwa tunkanda twingi.
Moyela Kumunyamfwilisha Buloshuwa Iyi
Buloshuwa iyi nimunyamfwe kwiya Maswi a Lesa, Baibolo. Bonani ncemwela kusebensesha Baibolo yenu kucana malembo.
Inga Makani Aina Nicani?
Belengani kwamba eti mwinshibe makani aina afumininga kuli Lesa, ncasuniki cakufwambana, kayi nencomulayandikinga kwinsa.
Inga Lesa Niyani?
Sena Lesa ukute lina, kayi sena ukute kutushako mano?
Sena Nicancine-ncine Kwamba Eti Makani Aina Afumina Kuli Lesa?
Inga twinshiba aconi eti makani ali mu Baibolo nancine-ncine?
Inga Yesu Kilisitu Niyani?
Belengani kwamba eti mwinshibe ncalafwila Yesu, cilubulo, kayi nencalenshinga Yesu lino.
Inga Lesa Walalengela Cani Cishi Capanshi?
Baibolo likute kwamba Lesa ncalalengela cishi capanshi, kupenga mpweti kukapwe, kayi likute kwamba buyumi nceti bukabe kuntangu mucishi kayi ne nceti bakacane bantu bamucishi.
Sena Bantu Bafwa Nibakapundushiwe?
Nicani cikute kwinshika muntu afwa? Sena bamukowa wetu balafwa nitukababone kayi?
Inga Bwami bwa Lesa Nicani?
Niyani Mwami mu Bwami bwa Lesa, kayi Bwami nibukainse cani?
Nimulandu Wacani Lesa Ncakute Kulekela Bwipishi Kayi Nemapensho?
Inga bwipishi bwalatatika aconi, kayi nimulandu cini Lesa lakulekele mpaka lino? Sena mapensho nakapwe?
Inga Mwinsa Aconi Kwamba Eti Kamuli Mwakondwa Pamo ne Bamung’anda Yenu?
Yehova, Lesa wakondwa, usuni kwamba eti mabanja kali akondwa. Bonani lulayo lwamu Baibolo lukute kunyamfwa bamalume, bakashi, bashali, nebana.
Inga Mukucana Aconi Kupaila Kwancine-ncine?
Sena kuli owa nshila imo yakupaila kwancine-ncine? Bonani binshibilo bili 5 bya kupaila kwancine-ncine.
Inga Milawo ya Lesa Ikute Kutunyamfwa Aconi?
Yesu walaamba milawo ibili isuniki maningi kayi nimubone milawo ibili yamu Baibolo isuniki maningi.
Inga Muba Aconi Munendi Lesa?
Belengani kwamba eti mubone ito Lesa ukute kwanyumfwa mapempelo onse, kayi nencetwelela kwinsa kwamba eti tube banendi Lesa.
Inga Kuli Makani Cini Aina Akute Kwamba Sha Kupaila?
Sena nikukabeko cindi bantu bonse mpweti bakekatane kupaila Lesa wancine-ncine enka?
Nimulandu Wacani Lesa Ukute Likoto?
Baibolo likute kutwambila mulandu cini Bakilisitu bancine-ncine bekatana.
Nimulandu Cini Mwelela Kupitilisha Kwiya Makani Aina?
Inga kwinshiba Lesa kwenu inga kubanyamfwilisha aconi bantu nabamo? Nicani ncemwela kucana mwaba pacibusa ne Lesa?


text:
ISAMBILILO 14
Kuti Mwalanga Shani Ukuti Muli ba kwa Yehova?
Nga mwasalapo ukulakutika kuli Lesa ninshi mwasala bwino. Mateo 7:24, 25
Mwilacitako intambi ishipusana ne fyo Baibolo isambilisha. Mufwile ukukosa pa kucita ifi.
Mwilaitumpa mu milandu ya mitekele ya calo; taitungilila Yehova no Bufumu bwakwe.
Beni ku lubali lwa kwa Lesa. 1 Petro 5:6-9
Beni ifibusa fya Nte sha kwa Yehova; bakamwafwa ukupalama kuli Lesa.
Twalilileni ukusambilila pali Lesa kabili mulekonka amafunde yakwe.
Icitetekelo cenu nga cakosa, ipeeleni kuli Yehova no kubatishiwa.—Mateo 28:19.
Mulekutika kuli Lesa. Mulebelenga Baibolo, kabili ebeni Inte sha kwa Yehova ukuti bamwafwilisheko ukumfwikisha Baibolo. Kabili mulebomfya ifyo mulesambilila. Nga mulecita ifyo, mukekala umuyayaya.—Amalumbo 37:29.


text:
Nani Watendeke Icilonganino Cenu?
Icilonganino ca Nte sha kwa Yehova ica muno nshiku catendeke ku mpela ya ba 1800. Pali ilya nshita, kwali ibumba lya basambi ba Baibolo mupepi na ku Pittsburgh, mu Pennsylvania, ku America, abalebelenga sana Baibolo. Balelinganya ifisambilisho fya mu ma calici ku fyo Baibolo isambilisha. Batendeke ukusabankanya ifyo balesambilila mu fitabo, mu nyunshipepala, e lyo na muli magazini iyo beta ino nshita ati Ulupungu lwa kwa Kalinda—Ulusabankanya Ubufumu bwa kwa Yehova.
Pali lilya ibumba lya basambi ba Baibolo pali na ba Charles Taze Russell. Nangu ca kutila ba Russell e baletungulula umulimo wa kusambilisha abantu Baibolo pali ilya nshita, kabili e babalilepo ukula-angalila umulimo wa kulemba Ulupungu lwa kwa Kalinda, te batendeke ici cilonganino icipya. Ico ba Russell na Basambi ba Baibolo balefwaisha, kwafwa abantu ukwishiba ifyo Yesu Kristu alesambilisha no kukonka ifyo Abena Kristu ba kubalilapo basuminemo. Apo Yesu e watendeke UbuKristu, tumona ukuti e watendeke icilonganino cesu.—Abena Kolose 1:18-20.


text:
LYASI LYAKUTANDIKILAKO | UZYE SAYANSI YACINDAMA UKULUTA BAIBO?
Uzye Sayansi Ikamwavwa Uli?
Ibuku limwi, lyalondolola sayansi ukuti, “u kusambilila pali vino ivintu vyaya na vino vikaomba ukupitila mukulola sile nanti ukupima.” Ukucita vii citangupala, u mulimo ukome. Ya sayansi cikayatalila pakuti yapime nanti ukulola vino ivintu vyaya, limwi pakapita ni milungu, imyezi nanti sile imyaka pakuti yamanye ningo ivintu vivyo. Insita zimwi yasizana masuko pali vino yakulondelezya, lelo ilingi vino yakazana vika-azwa sana antu. Lolini vimwi pali vino yaacita.
Kampani imwi iya ku Ulaya, yapanga masyini ino ikazifya manzi yandooti pakuti umuntu atanga alwale nanti wamwa amanzi yaayo. Ilingi masyini wi yakamuomvya sana nga kwapona uzanzo, wakwe vino cali lino kwacitike icilundumusi uku Haiti umu 2010.
Ya sayansi yaapanga iciomblelo cimwi (Global Positioning System) icikalangilila kuno umuntu akuya. Nanti icakuti iciombelo kwene cii yacipanzile ukuti ca-azwa asilika, cikaomviwa na yakapisya yakwe ya motoka, indeke, amato alino na ya kalunga ya nyama na atandazi. Tukataizya ya sayansi aapanzile iciombelo cii, pano lyene cikaangukila antu aakuciomvya ukumanya kuno yakuya.
Uzye mwakwata foni, kompyuta nanti uzye mukaomvya Intaneti? Uzye mwalola ukuti umi winu wayako ningo pa mulandu wa milembo ino ya sayansi yakapanga? Uzye mwakwelapo indeke? Ndi cakuti mwaomvyapo vii, ale mwazanamo usuma muli vino ya sayansi yapanga ivika-azwa antu. Fwandi sayansi yamwazwa umu umi winu umu nzila isuma.
VINO YA SAYANSI YATANGA YAKWANISYE UKUCITA
Ya sayansi yakaombesya sana pakuti yamanyilepo na vyuze ivingi. Ya sayansi yamwi yakalondelezya pa tuntu utunono sana, yauze nayo yakalondelezya sana kuti yamanye vino uumbo watandike pa myaka iingi iyapitapo. Lino yakulondelezya sana, nu mu vintu ivisiloleka na vino yatanga yaleme, ya sayansi yakaelenganya ukuti nga Leza akuno waya yalinzile ukumuzana.
Ya sayansi yamwi alumbuka sana na antu aakati aamano umu nsi ii, yakalondelezya ukufika patali. Yakalondela vino kalemba umwi (Amir D. Aczel) wasambilizyanga pa “masambililo yakwe sayansi aakuti kutaya Leza.” Umwi uwasambilila vyakwe sayansi uwamanyikwa umu nsi yonsi, walanzile ati, “icikasininkizya ukuti kutaaya Leza aakatungulula ivintu, a pa mulandu wakuti tutazana usininkizyo.” Yamwi nayo yakalozya uku vizungusyo ivyacitiike mpiti ivvyalembwa muli Baibo ukuti “a malele” sile nupya “vitanga vilondololwe.” *
Fwandi tunguzya tuti: Uzye ya sayansi yamanya ivingi icakuti yangalanda na vino ivintu vyapangwa ningo-ningo? Awe. Ya sayansi yamanya ivintu ivingi, lelo, aineco kwene yakaati kucili ivintu ivingi vino yatamanya nupya vimwi yatalatala yavimanye. Umuntu umwi (Steven Weinberg) uwasambilila sayansi nawe watiile: “Tutalatala tumanye ivintu vyonsi pano vyapela.” Muze nawe (Martin Rees) uwasambilila sana walanzile ati: “Kwaya ivintu vimwi vino antu yatalatala yamanye.” Icumi i cakuti, uumbo onsi kufuma pa tuntu utunono ukufika uku vintu ivikalamba ivyaya umu uumbo, vitalatala vimanyikwe ningo-ningo kuli ya sayansi. Lekini tulandeko pali vimwi:
Aasambilila pa vintu ivya umi, yataamanya ivikacitika umu nsande-nsande izyaya umu vintu ivya umi. Yataakwata ivisinka pali vino utuntu tuuto tukaomvya amaka, vino tukapanga ivyakulya pakuti ica umi citwalilile ukuya na maka, na vino tukasandana.
Amaka aakatinta yakatwavwa cila nsita amanda yonsi. Lelo, cii caya i cizungusyo kuli ya sayansi. Yatamanya ningo vino amaka yaayo yakaomba ukuwezya umuntu pansi ndi watoloka nanti vino amaka yaayo yakasungilila umwezi ukutwalilila ukuzinguluka insi.
Aasambilila pali vino vintu vyatandike, yakati kwaya ivintu ivya umwiyulu ivisiloleka nupya vitanga vipimwe na vimasyini. Yaapaatula ivintu vii umu viputulwa viili pakuti yavimanye ningo vino yakaati: Ivintu ivisiloleka (dark matter), na maka aasiloleka (dark energy). Imiombele ya vintu vii itaamanyika.
Kwaya na vyuze vino ya sayansi yatamanya ivikayazungusya. U mulandu ci? Umwi aakalemba vyakwe sayansi walanzile ukuti: “Ivintu vino tutamanya vyavulisya ukuluta vino twamanya. Nemo nkaelenganya ukuti, ukusambilila sana pali sayansi kulinzile ukulenga umuntu ukutandika ukulondesya ukumanyilapo na vyuze.”
Nga mukaelenganya ukuti sayansi yacindama ukuluta Baibo nupya ikaalenga antu ukuzumila ukuti Leza kutaaya, elenganyini pali cii: Ndi cakuti antu asambilila sana pali sayansi yafilwa ukumanya ivintu vyonsi ivyayako nanti icakuti yaakwata vimasyini vya maka, uzye mukwelenganya ukuti cingaya sile ningo ukukaana ukusambilila pa vintu vino ya sayansi yatanga yalondolole? Ibuku limwi (Encyclopedia Britannica) lyasondwelile ukuti: “Apiipi ni myaka 4,000 iyapitapo ukufuma pano ya sayansi yaatandikile ukusambilila pa vintu ivyaya umwiyulu, ivintu vyatwalilila ukuya wakwe viivikwene vino aina Babiloni aaliko mpiti yavimanyile.”
Inte Zyakwe Yeova zyacindika sana vino umuntu wenga na wenga angapingulapo api lyasi lii. Tukaezya sana na maka ukulondela vino Baibo ikatuneena ukuti: “Mwalanga kuteka mwenzo ku antu onsi.” (Filipi 4:5) Ukulingana na mazwi kwene yaa, tukumulaalika ukuti mutandike ukuceceta, pakuti mumanye vino Baibo na sayansi vikauvwana.
^ par. 9 Antu yamwi yakakana vino Baibo ikalanda pa mulandu na vino amu macalici yaasambilizyanga mpiti na pali ndakai, wa cizumilo ca kuti Insi yaaya pakasi ka uumbo onsi nu kuti Leza waumvile insi umu manda 6 aama-awazi 24.—Lolini akambokosi akakuti “ Baibo na Sayansi.”


text:
Icisimicisyo 5: Ubwikasi Ubukosele Bwatatika
POSONDE ye bala lya Edeni, Adama na Efa balikwete amakatasyo aengi. Baali ne kupyunga imilimo iikosele pakweba’ti bakwate ifyakulya. Mu mupunda wa fiti fya fisepo ifiweme, balibwene imyunga ne fisosolo ukumena ukuli konse. Ifi e fyacitikile ili Adama na Efa tabaumfwilile baLesa kabili tabatwalilile ukuba ifibusa fyabo.
Pano icabipisye, Adama na Efa balitatikile ukufwa. Anuka ukweba’ti, baLesa balibacenjesye ati bakafwa kani balya icisepo ica ku muti babakenye. Bwenkabulya busiku balile balitatikile ukufwa. Ifi batumpile pa kubula ukukutika kuli baLesa!
Abana bakwe Adama na Efa bonse balifyelwe ili baLesa babatamfisye mwi bala lya Edeni. Ici cilukwalula ukweba’ti abana nabo bali ne kucekula ne kufwa.
Abana bakwe Adama na Efa bonse balifyelwe ili baLesa babatamfisye mwi bala lya Edeni. Ici cilukwalula ukweba’ti abana nabo bali ne kucekula ne kufwa.
BaLesa balafwaya abantu ukwikala abasangalele umuyayaya, kabili baLesa balalaya ati kambi kasuba efi bakekala. Icalo talipo e cenka lukoso icikaba iciweme, sombi ne bantu bonse tabakalukulwala. Kabili abali bonse pa calo bakaba fibusa ifiweme kuli bonse na kuli baLesa.
Pano Efa tatwalilile ukuba icibusa ca baLesa. Popele ili afyele abana, tacali icipubile kuli ye. Alisomenwe. Ukubula ukumfwila baLesa icinenene kwalimuleteele amakatasyo aengi, taulukusumina?
Adama na Efa balikwete abana abalalume ne banakasi abengi. Ili umwana wabo ibeli afyelwe, balimwilicile ati Kaini. Balilicile umwana wabo uwa bubili ati Ebeli. Mba nifindo fyabacitikile? Kani ulifisi?
Ifyakutaŋga 3:16-23; 4:1, 2; Ukufisulula 21:3, 4.
Ifyakwipusya
- Kani ubwikasi bwali syani kuli Adama na Efa posonde ye bala lya Edeni?
- Mba findo fyatatikile ukucitika kuli Adama na Efa, kabili nindo fyacitikiile?
- Mba nindo abana bakwe Adama na Efa bacekwilile ne kufwa?
- Kani Adama na Efa nga baumfwilile baYehoba Lesa, ubwikasi bwali nekuba syani kuli bo ne bana babo?
- Kani ukubulo’kumfwila kwakwe Efa kwalimuletele syani ukusomenwa?
- Kani abana bakwe Adama na Efa abakutatikilapo bobilo baali nibani amasina?
- Kani bambi abana abali mu cikope nibani?
Ifyakwipusya na fimbi
- Pendeni Ifyakutaŋga 3:16-23 na 4:1, 2.
Kani ubwikasi bwakwe Adama bwalibele syani pakuti pa kufingwa kwa musili? (Taŋ. 3:17-19; Loma. 8:20, 22)
Mba nindo isina lya Efa, ilipilibula “Umulabi,” lyabelele ilyelelwe? (Taŋ. 3:20)
Kani baYehoba balilangisye syani inkumbu kuli Adama na Efa panuma ili babifisye? (Taŋ. 3:7, 21)
- Pendeni Ukufisulula 21:3, 4.
Mba nifisa “ifintu ifyakutaŋga” ifi ulukufwaya ati fikafumepo?


text:
BUYUMI BWETU BWACIKILISITU
Sena Mulatusebenseshenga Cena Tumakadi twa JW.ORG?
Mpotulasenenenga pepi nemapensho anene, incito yetu yakulalikila ilandikinga maningi. (Miy. 24:11, 12, 20) Kwambeti tubanyamfwe bantu, ingatusebensesha tumakadi kubalesha Maswi a Lesa kayi ne webusaiti yetu. Kakadi aka kakute nekoodi ishikuleesha vidyo ilambangeti Nimulandu Wacani Mulandikinga Kwiya Baibolo? kayi nepakulemba kusenga inkani nashimo olo ciyo ca Baibolo. Bantu nabamo nkabasumini byakumwaya koma ingabayanda kubonako pa website yetu. Nkamutacelwanga kubapa kakadi. Nacikabeco, nkamulandikinga kushiya tumakadi pamaanda abula bantu olo kubantu babula luyandishisho.
Mwensanga bintu pamo byabusuba nebusuba, ingamuyambisha mubandi kupitila mukwambeti: “Nkute kantu nakamo nkondandanga kumupa. Kakadi aka nikamuleshe website ikute inkani kayi nemavidyo ashiyana-shiyana kwakubula kulipila.” (Yoh. 4:7) Mulandu wakwambeti tumakadi nitung’ana-tung’ana, ingakamunyamunako natumo kwambeti muyabileko bantu cacanika colwe.


text:
LUFUNJISHO 6
Tumwenamo ka mu Kupwila Pamo na Bena Kilishitu Bakwetu?
Tuya na kutanwa ku kupwila kwa bwina Kilishitu kimye kyonse nangwa kya kuba tupita mu bitoto nangwa kechi kwakya bulongo ne. Mambo ka Bakamonyi ba kwa Yehoba o bayila na kupwila pamo na bakwabo ba mu lwitabilo, nangwa kya kuba baji na makatazho a mu bwikalo nangwa bakoka panyuma ya kukotoka ku nkito?
Kupwila kwitulengela kwikala bulongo. Paulo wanembele pa bakwetu bo tupwila nabo amba, “twitenga muchima atwe bene na bene.” (Bahebelu 10:24) Bino byambo bilumbulula “kwibavuluka,” ko kuba’mba twafwainwa kwibayuka bulongo. Onkao mambo, byambo bya uno mutumwa bitutundaika kuta muchima bakwetu. Umvwe twayuka bulongo bisemi bya bena Kilishitu bakwetu, tutana kuba’mba nabo bapitapo kala mu makatazho o tubena kupitamo ne kuyuka’mba bakonsha kwitukwasha kuyuka mwakwikela.
Kwitulengela kwikala na balunda bakine. Balongo ne banyenga botupwila nabo kechi bantu bo twayukilatu palepa ne, ke balunda netu bakine. Kabiji pa bimye bimo twikalapo ne na tubimye twakusangalela pamo. Tumwenamo ka mu kupwanañana pamo na bakwetu? Kwitulengela kwinemeka, kabiji kukosesha butemwe pakachi ketu. Kabiji bulunda bwakosa bwitulengela kwikwasha inge balunda netu baji na makatazho. (Byambo bya Maana 17:17) Kupwanañana pamo na bakwetu ba mu kipwilo kwitulengela ‘kwilama bulongo atweba bene na bene.’—1 Kolinda 12:25, 26.
Tubena kwimutundaika kwikala balunda na bantu boba kyaswa muchima wa Lesa. Mwakonsha kutana bano balunda mu Bakamonyi ba kwa Yehoba. Kange muleke kintu nangwa kimo kimulengele kubula kwikala balunda netu ne.
Mambo ka o twatelapo muchima kupwila pamo na bakwetu?
Ñanyi kimye kyo mukeya na kupwila pamo ne atweba?


text:
MĀNGA YA 43
Yoshua Ke Mwendeji
MOSESA wabilanga kutwela na Bene Isalela mu Kenani. Penepo walombe amba: ‘A Yehova, leka’po bidi ngabuke bukila bwa Munonga wa Yodano, ne kumona ntanda milumbuluke’ya.’ Ino Yehova wanena’mba: ‘Kubapu! Kokanena kino monka!’ Lelo uyukile mwanda’ka Yehova wanena namino?
I mwanda wa byālongekele pākupile Mosesa ku dibwe’pa. Vuluka, aye ne Alone kebātumbijepo Yehova. Kebāsapwidilepo bantu’mba Yehova ye wādi wa kwibalupwila mema mu dibwe. Pa kino, Yehova wēbanene’mba kebakatwelapo mu Kenani.
Penepo myeji mityetye kupwa kwa lufu lwa Alone, Yehova walombola Mosesa’mba: ‘Yata Yoshua, umwimike ku meso a kitobo Eleaza ne ku meso a bantu. Ponka’po, ku meso a abo bonso, wikale kwibalombola’mba Yoshua ke mwendeji mupya.’ Mosesa walongela monka mwamunenena Yehova, enka na momwena pa kifwatulo’ki.
Kupwa Yehova walombola Yoshua’mba: ‘Kankamana, kadi kokikwatwa moyo. Usa kutweja Bene Isalela mu ntanda ya Kenani yonebālaile, kadi nkekala nobe.’
Kupwa Yehova walombola Mosesa akande ku nsongo ya lūlu lwa Nebo mu ntanda ya Moabu. Ku nsongo’kwa, Mosesa wamone bukila bwa Munonga wa Yodano ne ntanda milumbuluke ya Kenani. Ebiya Yehova wamunena’mba: ‘Mine ino’i yo ntanda yonālaile kupa bana ba Abalahama, ba Isake, ne ba Yakoba. Tala’po nakulombola’yo, ino abe kukatwela’mopo, mhm.’
Kupwa Mosesa wafwila konka ku nsongo ya lūlu lwa Nebo. Wādi na myaka 120. Wādi ukidi na bukomo ne meso andi ādi akimona’nka biyampe. Bantu abakwatwa bulanda kashā, ne kudila kebadila Mosesa wafwa. Inoko abasangala pa kwikala na Yoshua, mwendeji wabo mupya.
Umbadilo 27:12-23; Kupituluka 3:23-29; 31:1-8, 14-23; 32:45-52; 34:1-12.


text:
LUFUNJISHO 7
Nanchi Kimye Kimo Umvwa Moyo ne Kumona Nobe Ujitu Bunke Nyi?
Akimona mwanyike uji pa kipikichala. Ubena kumweka nobe ujitu bunke kabiji waumvwa ne moyo, ke ibyo nenyi? Nanchi ne obewa wakyumvwapo kala bino nyi?— Bantu bonse kimye kimo byobyo bomvwa. Baibolo waambapo pa balunda na Yehoba baumvwinenga nobe bajitu bunke ne kuba moyo. Umo pa bano ke Elaija. Twaya tufunde byavula pe aye.
Elaija waikalanga mu Isalela kala kene Yesu saka akyangye kusemwa. Ahaba ye wajinga mfumu wa bena Isalela pa kyo kya kimye, kabiji kechi wapopwelanga Lesa wa kine, Yehoba ne. Ahaba ne mukazhanji Yezebeli bapopwelanga lesa wa bubela watelwanga’mba Baela. Onkao mambo, bena Isalela bavula batendekele kupopwela Baela. Inamfumu aye Yezebeli wakanamine bingi kabiji wakebelenga kwipaya bantu bonse bapopwelanga Yehoba, kubikapotu ne Elaija. Abya wayuka byaubile Elaija nyi?—
Elaija wanyemene. Wanyemejile mu kiselebwa ne kukafyama mu kibwe. Walanguluka’mba kika kyalengejile Elaija kunyema?— Ee, waumvwine moyo. Pano bino, Elaija kechi wafwainwe kuba moyo ne. Mambo ka? Mambo wayukile’mba Yehoba wakonsha kumukwasha. Kino saka kikyangye kumweka, Yehoba wamwesheshe Elaija bulume bwanji. Kimye kimo, Yehoba wakumbwile lulombelo lwa kwa Elaija kupichila mu kutuma mujilo kufuma mwiulu. Onkao mambo, ne pa kikye kimye Yehoba wakonsheshe kukwasha Elaija.
Kimye Elaija kyo ajinga mu kibwe, Yehoba wisambile nanji ne kumwambila’mba: “Kika kyo ubena kuba kuno?” Elaija wakumbwile’mba: ‘Amiwa yami yenka nashalapo na kwimupopwela. Njitu bunke, kabiji naakamwa’mba basa kungipaya ne amiwa.’ Elaija walangulukilenga’mba bakwabo bapopweshi ba Yehoba bonse bebepaya. Pakuba Yehoba wabuujile Elaija amba: ‘Ine, kechi bonse bo baipaya ne. Mukiji bantu 7,000 bampopwela. Chinchika. Kuji mingilo yavula yo wafwainwa kwingila.’ Nanchi ubena kulanguluka’mba Elaija watemenwe pa kumvwa bino byambo nyi?—
Wakonsha kufunjilako ka ku byamwekejile Elaija?— Kechi wafwainwa kumonanga nobe ujitu bunke ne kuba moyo ne. Uji na balunda nobe batemwa Yehoba kabiji bakutemwa ne obewa. Kikwabo, Yehoba uji bingi na ngovu, kabiji ukakukwashanga kimye kyonse. Abya waumvwa bulongo pa kuyuka kuba’mba kechi ujitu bunke nenyi?—


text:
ICIPANDE ICIKALAMBA | BUSHE BAIBOLO YALICINDAMA MUNO NSHIKU?
Ifyebo Fyabamo Lyonse Filabomba Kabili Kuti Fyayafwa Umuntu Fye Onse—Bucishinka Ku Bena Mwenu
IFYO BAIBOLO ILANDA: “Icupo cifwile ukuba ica mucinshi kuli bonse, kabili tacifwile ukuba icakowela.”—AbaHebere 13:4.
IFISUMA IFIFUMAMO: Abantu bamo bamona kwati aya mashiwi ya kale, te kuti yabombe no kubomba. Nomba ubu bufi icine cine! Ifyo abantu bomfwa ububi nga ca kuti umwina mwabo acita ubulalelale, e fyo na bantu baliko pali ilya nshita Baibolo yalelembwa baleumfwa.—Amapinda 6:34, 35.
Ba Jessie, abaume abaupa kabili abakwata na bana, batile: “Ukuba na bucishinka mu cupo kwalilenga twalaumfwana sana no mwina mwandi kabili twaliba ne nsansa nga nshi. Ca cine, ukucetekelana kwalicindama sana mu cupo. Ukukaanaba ne cishinka mu cupo kuti kwalenga twalafilwa ukucetekelana” kabili ici kuti cakuma na bana!
Kwashele fye panono ukuti icupo ca ba Ligaya * cipwe. Batile: “Natendeke ukwangala na bantu abali ne mibele yabipa. Ne ci calengele ukuti ndeya mu kwangala ubushiku kabili nshali uwa cishinka ku balume bandi.” Bushe ifi balecita fyalibalengele ukuba ne nsansa? Ba Ligaya na bena mwabo baleumana fye lyonse, kabili tabali ne nsansa. Batile: “Ilyo natontonkenye pa fyabipa ifyo nalecita e lyo nashininkishe ukuti filya abafyashi balenjeba kuti, ‘ukwampana pamo na babi kulonaula imibele isuma’ fya cine”—1 Abena Korinti 15:33.
Ba Ligaya batile: “Ilyo ifintu fishilabipa sana, napingwilepo ukuleka imibele yabipa kabili natendeke ukusambilila Baibolo no kukonka ifyo isambilisha.” Cinshi cafuminemo? Ba Ligaya tabalekene na bena mwabo, e lyo na balume babo batendeke ukuba ne cikuuku kuli bena no kubacindika. Ba Ligaya batile: “Baibolo yalyalula ubumi bwandi, kabili nalitemwa ukuti nalileka imibele yabipa e lyo no kwangala pamo ne fibusa ifyali ne mibele iibi.”
^ par. 6 Ili te shina lyabo.


text:
Ifi Fibaghile Ukubatula Pakumanyila
Mupange dawulodi ifi fibaghile ukubatula pakumanyila ukuti mubombele pakumanyila ibuku lya Ngimba IBaibolo Likutumanyisya Isyafiki? Longosola isi kusubila, fwanikisya na isi Ibaibolo likumanyisya kangi ukete muno ubaghile ukuyobela ku bangi.
Ngimba IBaibolo Likutumanyisya Isyafiki?
Ibuku ili likuya pakubatula ukupilikisya kanunu iBabolo, likuya pakubatula kangi kupilikisya nongwa yake tukutamiwa, isi sikubombiwa linga mundu afwile namuno tungayila nimbumba yalusekelo ni fundo isingi.
Ngimba Tuli “M’masiku Aghabumalikisyo”? (Kighaba 2)
Ibaibolo likuyoba simo innunu isi sikwisa pakubombiwa m’masiku aghabumalikisyo.
Ukwiputa Uku Kyala Ikwitikisya (Ikighaba 1)
Ngimba ifipanga fyosa fikunhobosya Kyala? Linga hayi, ngimba ubaghile ukumanya bulebule ikipanga ikyabwanaloli? Keta isi Baibolo likumanyisya nukuketa muno ubaghile ukulongosolela ku bangi.
Ukwiputa Uku Kyala Ikwitikisya (Ikighaba 2)
Ngimba ukusubila itolo ukuti Kyala liko kwakufwa? Pamo Ikulonda nyingi ukufuma ku babombi bake?


text:
Ncinzi Ncondikonzya Kucita Kutegwa Bazyali Bangu Kabandisyoma?
Ncomukonzya kucita
Amulange-lange: Mumbazu zyoonse, sena bukkale bwanu bupa kuti bazyali banu kabatamusyomi?
Mucikozyanyo, mwaapostolo Paulo wakalemba kuti: “
Tuyanda kuti katusyomeka muzyintu zyoonse.” (Bahebulayo 13:18) Amulibuzye kuti, ‘Ino ndijisi mpuwo iili buti caboola kukwaambila bazyali bangu kwini nkondabede alimwi anzyondali kucita?’
Amusale zyina ansi aawa lyamakani aakacitika ncobeni.
Lori Beverly
Lori
“
Ndakali kumulembela tugwalo cakusisikizya a Intaneti musankwa ngondakali kuyanda. Bazyali bangu bakazikuzyiba mpoonya bakandaambila kuti ndicileke. Ndakabasyomezya kuti ndilaleka, pele tiindakacileka. Eeci cakazumanana kwamwaka omwe. Ndakali kumulembela, mpoonya bazyali bangu bakazyiba, ndakali kulilekelela akubasyomezya kuti ndilaleka, pesi ndakali kulemba alimwi. Cakasika aciimo cakuti bazyali bangu tiibakacili kundisyoma mucintu cili coonse!”
Ino muyeeya kuti nkaambo nzi bazyali ba Lori ncobakaleka kumusyoma?
Ikuti nomwali bazyali ba Lori, ino nomwakacita buti, alimwi nkaambo nzi?
Ino Lori naakalilemeka munzila iili kabotu buti ciindi bazyali bakwe nibakabandika anguwe ciindi cakusaanguna kujatikizya penzi?
Beverly
“
Bazyali bangu tiibakali kundisyoma caboola kumakani aabasankwa, lino ndilizyi kaambo ncibatakali kundisyomena. Ndakali kusyabwa kubasankwa banji ibakali bapati kulindime amyaka yobilo. Alimwi ndakali kubandika ambabo afooni kwamawoola manji, alimwi twaunka kumapobwe, ndakali kwiizya buyo abasankwa aaba kutali muntu uumbi. Bazyali bangu bakandinyanga fooni kwamwezi omwe, alimwi tiibakali kundizumizya kuunka kumasena nkobakali kujanika basankwa aaba.”
Ikuti nomwali bazyali ba Beverly, ino nomwakacita buti, alimwi nkaambo nzi?
Sena muyeeya kuti bazyali ba Beverly bakaciindizya kumukasya kucita zyintu? Alimwi nkaambo nzi muyeeya boobo?
Ncinzi Beverly ncaakali kunga wacita kutegwa bazyali bakwe batalike kumusyoma alimwi?
Kutalika kusyomwa alimwi
Ncomukonzya kucita
Cakusaanguna, mweelede kuzyiba mumbazu mobatamusyomi.
Kujokela kuŋanda aciindi ncobakabikka
Kuzuzikizya nzyondasyomezya
Kufwambaana kucita zyintu
Kubikkila maano kumakani aamali
Kumanizya milimo
Kubuka kakunyina kutongooka
Kusalazya muŋanda yangu
Kwaamba masimpe
Kubelesya fooni naa kkompyuta munzila iili kabotu
Kuzumina kulubizya alimwi akulilekelela
Azimwi
Cabili, amulibikkile makanze. Amulibikkile mbaakani yakusyomeka muzyintu nzyomwasala. Amutobele lulayo lwamu Bbaibbele lwakuti: ‘
Amusamunune buntu bwanu bwakaindi oobo bweendelana abukkale bwanu bwakaindi.’ (Baefeso 4:22) Mukuyakwaciindi, boonse kubikkilizya abazyali banu bayoobona kuyaambele kwanu.—1 Timoteyo 4:15.
Catatu, amubandike abazyali banu kujatikizya ncomwasala. Muciindi cakutongooka kuti kabamusyoma, cabulemu amubalombe kuti bamwaambile ncomweelede kucita kutegwa kabamusyoma.
Kucenjezya: Mutalangili kuti bazyali banu balamupa ncomuyanda mpoona-mpoona. Cakutadooneka, bayanda kubona kuti mulazizuzikizya nzyomwasyomezya. Amubelesye coolwe eeci kutondezya kuti mulasyomeka. Mukuyakwaciindi, bazyali banu bayoomusyoma alimwi akumupa lwaanguluko. Eeci ncicakacitikila Beverly, iwaambwa kumatalikilo. Wakaamba kuti: “Cilakatazya kusyomwa kwiinda kuleka kusyomwa. Lino batalika kundisyoma alimwi cimvwika kabotu!”
Kaambo kayandika: Ikuti kamusyomeka, bantu banoomusyoma.


text:
Mbuti Mbondikonzya Kucita Homuweki Eeyi Yoonse?
Nzyomukonzya kucita
Amujane busena bwakubalila. Takweelede kuba zyintu zinyonganya. Kamukkala adesiki naa cilakonzyeka. Mutayasyi TV.
Amuzyibe zyintu ziyandika kapati. Mbwaanga lwiiyo lwanu lulayandika kapati, amukanze kunoosaanguna kucita homuweki.
Mutanoosumpyi pe. Kamuba amulongo uusitikide wakucita homuweki, alimwi kamuutobela.
Amulibikkile mbaakani. Kamusala cintu ncomweelede kusaanguna kucita, ceelede kutobela, alimwi azimwi. Amuzilembe eezyi apepa, alimwi amubikke ciindi ncomweelede kumana kucita cintu cimwi acimwi. Kamucimwaya cintu cimwi acimwi ncomwamana kucita.
Kamulyookezya. Kuti mwaleka kubikkila maano, amulyookezye asyoonto. Pele amufwambaane kutalika alimwi kucita homuweki.
Kamuba alusyomo lwakuti inga mwacikonzya. Kamuyeeya kuti, kanji-kanji kwiindana kuliko akati kasicikolo musongo autali musongo kujatikizya busungu kutali busongo. (Tusimpi 10:4) Mulakonzya kuzwidilila kucikolo. Kamubeleka canguzu, eelyo muyakujana bulumbu.


text:
Jishimikila 5: Bwikalo Bwatendekele Kukatazha
BA Adama ne Evwa byo bajinga pangye ya bujimi bwa Edena, bajinga na makatazho avula bingi. Bafwainwe kwingilanga na ngovu pa kuba’mba bekale na kajo. Mu kifulo kya kwikala na bichi bya bipangwa byawama, kwamenenenga miba ne nseku yavula. Kino kyo kibamwekejile ba Adama ne Evwa byo bamusatukijile Lesa ne kuleka kwikala ke balunda nanji.
Pano kyakijishemo kutama ke kya kuba’mba, ba Adama ne Evwa bafwile. Vuluka kuba’mba Lesa wibajimwine amba umvwe bakesulwe malwa ne kuja ku kyokya kichi kimo, bakafwa kine. Onkao mambo, jonkaja juba jo bajiileko jo jo bafwile. Byo bajingapo bambulwamaana pa kubula kumvwina Lesa!
Baana bonse ba kwa Adama ne Evwa basemenwe kimye Lesa kyo afumishe bansemi babo mu bujimi bwa Edena. Kino kibena kulumbulula’mba baana nabo bakonsheshe kukota ne kufwa.
Umvwe ba Adama ne Evwa baji bakokejile Yehoba, inge baikele na lusekelo pamo na baana babo. Bonse bakonsheshe kwikala ba lusekelo panopantanda myaka ne myaka. Kafwako nangwa umo wakonsheshe kukota, kubela nangwatu kufwa ne.
Lesa ukeba bantu kwikala ba lusekelo myaka ne myaka, kabiji walaya’mba kulutwe na lwendo bakekala ba lusekelo. Ino ntanda yonse kechi ikekalatu yawama kwapwa ne, bino bantu bonse bakekala na butuntulu bwa mubiji bwawama. Kabiji yense muntu panopantanda ukekala mulunda wawama na bantu bonse ne na Lesa.
Bino Evwa wakankelwe kwikala mulunda na Lesa. Onkao mambo, pa kusema baana, waikelenga na misongo. Byo asatukijile Yehoba, kine kyamuletejile bingi bulanda, ke ibyo nenyi?
Ba Adama ne Evwa bajinga na baana ba balume ne ba bakazhi bavula bingi. Kimye kyasemenwe mwanabo wa mulume mubeji, bamutumbile jizhina amba Kaina. Mwanabo wa mulume ndondela-mubeji bamutumbile amba Abela. Ki ka kibamwekejile? Nanchi wayuka nyi?
Ntendekelo 3:16-23; 4:1, 2; Lumwekesho 21:3, 4.
Mepuzho
- Bwikalo bwa kwa Adama ne Evwa bwajinga byepi byo bafumine mu bujimi bwa Edena?
- Ki ka kyatendekele kumwekela ba Adama ne Evwa, kabiji mambo ka?
- Mambo ka baana ba kwa Adama ne Evwa kyo bakotela ne kufwa?
- Inge Adama ne Evwa baji bakokejile Yehoba, bwikalo bwabo ne baana babo bwakonsheshe kwikala byepi?
- Kusatuka kwa kwa Evwa kwamuletejile ñanyi misongo?
- Baana babalume babiji batanshi ba kwa Adama ne Evwa bajinga bañanyi mazhina?
- Nga baana bakwabo baji pa kipikichala bañanyi?
Mepuzho akwabo
- Tanga Ntendekelo 3:16-23 ne 4:1, 2.
Kufingwa kwa mushiji kwalengejile byepi bwikalo bwa kwa Adama kukatazha? (Nte. 3:17-19; Loma 8:20, 22)
Mambo ka jizhina ja kuba’mba Evwa, jilumbulula’mba ‘mumi,’ kyo jafwanyijilwe? (Nte. 3:20)
Yehoba wibobijile byepi lusa ba Adama ne Evwa nangwatu panyuma ya kulenga mambo? (Nte. 3:7, 21)
- Tanga Lumwekesho 21:3, 4.
Ñanyi “bintu bitanshi” byo ukeba’mba bikafumishiwepo?


text:
Bafwa bebachibila mambo konka ku jitanda jatoka (11-15)
20 Kabiji namwene malaika saka afuma mwiulu wajinga na kii wa kalengwa kabula kupela+ ne munyololo mukatampe mu kuboko kwanji.2 Wakwachile awa nsuñunyi+ yenka muloolo wa kala,+ aye Diabola+ kabiji Satana,+ ne kumukasa myaka 1,000.3 Kabiji wamutayile mu kalengwa kabula kupela+ ne kushinkapo ne kubikapo katetesho, kuba’mba abule kujimbaika jibiji bisaka bya bantu kufikatu ne yoya myaka 1,000 byo ikapwa. Ino myaka inge yapwa, wafwainwa kukasululwa pa kakimye kacheche.+4 Kabiji namwene matanda ne boba baikelepo bebapele luusa lwa kuchiba mambo. Namwene ne myeo* ya boba bo baipayile na mambo a kushimuna pe Yesu ne na mambo a kusapwila pe Lesa, ne boba babujile kupopwelako awa lukinyama nangwa kipashañano kyanji, kabiji babujile kutambulako kayukilo pa bilungi byabo ne pa maboko abo.+ Kabiji baikele bomi jibiji ne kulama pamo ne Kilishitu+ mu bufumu myaka 1,000.5 (Aba bafu bashajilepo+ kechi baikele na bumi jibiji ne, poso aya myaka 1,000 byo yapwile.) Luno lo lusanguko lutanshi.+6 Ye wa lusekelo ne kuzhila awa ukekala mu lusanguko lutanshi;+ lufu lwa bubiji+ kechi luji na luusa pa bano ne,+ bino abo bakekala bañanga ba Lesa+ ne ba kwa Kilishitu kabiji bakekala bamfumu ne kulama pamo ne aye myaka 1,000.+7 Kabiji aya myaka 1,000 byo ikapwatu, Satana bakamukasulula mu kaleya kanji,8 kabiji aye ukaya na kujimbaika abya bisaka bya bantu biji ku makonka ana a ntanda, Gogi ne Magogi, ne kwibakonkenya pamo ku nkondo. Bano bakavula bingi nobe busenga bwa ku kalunga ka mema.9 Kabiji bayile monse monse mwapela ntanda ne kuzhokoloka kampu wa bazhijikwa ne muzhi ye batemwa. Bino mujilo wafumine mwiulu ne kwibasoka bonse.+10 Kabiji Diabola wibajimbaikilenga bamutayile mu kizhiba kya mujilo ne mabwe ateema mujilo, monka muji awa lukinyama+ ne ngauzhi wa bubela;+ kabiji bakebamanyikanga* mute ne bufuku myaka ne myaka.11 Kabiji namwene jitanda jikatampe jitoka ne waikelepo.+ Ntanda ne jiulu byanyemene kufuma kwi aye,+ kabiji kechi byataaine pa kwikala ne.12 Kabiji namwene bantu bafwile bakatampe ne bacheche saka baimana kulutwe ya jitanda, kabiji mivungilo beivungulwile. Bino muvungilo mukwabo bamuvungulwile; uno ye muvungilo wa bumi.+ Bafwa bebachibijile mambo monka mwayijile mingilo yabo kwesakana na bintu byanembelwe mu mivungilo.+13 Kabiji kalunga ka mema kasolwele bantu bafwijilemo, ne lufu ne Kilende* byasolwele bafu bajingamo, kabiji bebachibijile mambo pa muntu pa muntu monka mwayijile byubilo byabo.+14 Kabiji lufu ne Kilende* bebitayile mu kizhiba kya mujilo.+ Kino kilumbulula lufu lwa bubiji,+ kizhiba kya mujilo.+15 Kabiji yense ye babujile kunemba mu buku wa bumi,+ bamutayile mu kino kizhiba kya mujilo.+


text:
CIIYO 17
Ino Balangizi Bamabazu Batugwasya Buti?
Magwalo aa Banakristo aa Chigiriki alaamba kujatikizya Barnaba alimwi amwaapostolo Paulo. Baalumi aaba bakali kubeleka kabali balangizi beendeenda, kuswaya mbungano zyakusaanguna. Nkaambo nzi? Bakali kubikkila ncobeni maano kujatikizya mbobakali kucita banyina bakumuuya. Paulo wakaamba kuti wakali kuyanda ‘kupilukila kuti akaswaye bakwesu’ akubona mbobakali kupona. Wakalilyaabide kweenda makkilomita manji kutegwa akabayumye-yumye. (Milimo 15:36) Ncencico ncobalombozya balangizi beendeenda mazuba aano.
Baboolela kutukulwaizya. Mulangizi wabbazu umwi aumwi ulaswaya mbungano zibalilwa ku 20 naa kwiinda waawo. Eeci caamba kuti mumwaka woonse mbungano imwi aimwi ulaiswaya ziindi zyobilo. Tulakonzya kugwasyigwa kapati aluzyibo lwabakwesu aaba alimwi alwabamakaintu babo ikuti kabakwete. Bakwesu aaba alimwi abamakaintu babo balasoleka kutegwa babazyibe bana abapati, alimwi balayandisisya kubeleka andiswe mumulimo wakukambauka aciindi nitusololela ziiyo zya Bbaibbele. Balangizi aaba antoomwe abaalu balacita nyendo zyabweembezi, alimwi kutegwa batuyumye-yumye balapa makani aakulwaizya ciindi camiswaangano yambungano akumiswaangano mipati.
Balatubikkila maano toonse. Balangizi bamabazu balabikkila kapati maano kuciimo cakumuuya cambungano. Balaswaangana abaalu alimwi abakutausi kutegwa balange-lange kuyaambele kwambungano alimwi akubapa lulayo lugwasya mukuzuzikizya mikuli yabo. Balabagwasya bapainiya kutegwa bazwidilile mumulimo wabo, alimwi balakkomana kuzyiba bapya akuzyiba kuyaambele kwabo kumuuya. Umwi aumwi wabakwesu aaba ulalyaaba kubeleka kali ‘similimoma uutubelekela.’ (2 Bakorinto 8:23) Tweelede kwiiya lusyomo lwabo alimwi akulyaaba kwabo kuli Leza.
Makanze nzi ngobajisi balangizi bamabazu nobaswaya mbungano?
Mbuti mbomukonzya kugwasyigwa akuswaya kwabo?


text:
MAKANI AAYUNGIZYIDWE
Sena Ncobeni Kuli Cibeela Citalibonyi Alimwi Citafwi Ncobajisi Bantu?
IBANTU banji basyoma kuti kuli cintu cimwi citalibonyi alimwi citafwi ncotujisi. Bayeeya kuti muntu afwa, icibeela eeci citalibonyi ncobajisi bantu cilazwa mumubili akuzumanana kupona. Mbwaanga njiisyo eeyi ilidumide kapati, ibanji balagambwa ikuzyiba kuti teensyi ncoliyiisya Bbaibbele. Aboobo ino ncinzi cini cicitika twafwa kweelana aciyiisyigwa mu Jwi lya Leza?
IMABALA AAKUTI NEʹPHESH ALIMWI A PSY·KHEʹ KWEELANA AMBWAABELESYEDWE MU BBAIBBELE
Ambweni muciyeeyede kuti kumatalikilo Ibbaibbele lyakalembwa mumyaambo ya Cihebrayo alimwi a Cigiliki. Balembi ba Bbaibbele bakabelesya bbala lya Cihebrayo lyakuti neʹphesh naa ibbala lya Cigiliki lyakuti psy·kheʹ ziindi ziinda ku 800 mu Magwalo, alimwi cilisalede kuti mabala aaya aamba (1) bantu, (2) banyama naa (3) ibuumi bwamuntu naa munyama. Atulange-lange magwalo aamba bupanduluzi oobu botatwe.
Bantu. ‘Mumazuba aa Nowa . . . bantu [psy·kheʹ] bace, nkokuti bali musanu mubatatu mbebakafwutuka mumaanzi.’ (1 Petro 3:20) Aawa ibbala lya Cigiliki lyakuti psy·kheʹ lyakasandululwa kuti bantu—nkokuti Nowa, mukaintu wakwe, bana bakwe basankwa botatwe alimwi abamakaintu babo. Kubbuku lya Kulonga 16:16 kwaambwa malailile aakapegwa bana Israyeli kujatikizya mbobakeelede kubweza cilyo camana. Bakaambilwa kuti: “Amucibweze, . . . umwi aumwi abwezele bantu [neʹphesh] bamuŋanda yakwe.” Aboobo mana aakabwezyegwa akeelede kweelana abantu bakali mumukwasyi aumwi. Izikozyanyo zimbi zyakusandulula mabala aakuti neʹphesh alimwi a psy·kheʹ kuba muntu naa bantu zilajanika ku Matalikilo 46:18; Joshua 11:11; Incito 27:37; alimwi a Ba-Roma 13:1.
Banyama. Mucibalo camu Bbaibbele camakani aakulenga, tubala kuti: “Lino Leza wakaamba kuti, Maanzi avuzye makamu makamu aazintu zyuumi [neʹphesh], abalo bayuni bauluke atala lyanyika mumweenya wakujulu. Lino Leza wakaamba kuti, Amwalo munyika muzwe zintu zyuumi [neʹphesh], cimwi acimwi mbuli musyobo waco. Muzwe iŋombe abauka abanyama baansi, umwi aumwi mbuli musyobo wakwe. Nkabela kwakaba obo.” (Matalikilo 1:20, 24) Mucibalo eeci, inswi alimwi abanyama boonse buyo baambwa abbala lya Cihebrayo lyomwe lyakuti neʹphesh. Bayuni alimwi abanyama bambi baambwa kuti neʹphesh ku Matalikilo 9:10; Levitiko 11:46; alimwi aku Myeelwe 31:28.
Ibuumi bwamuntu. Zimwi ziindi imabala aakuti neʹphesh alimwi a psy·kheʹ inga aamba buumi bwamuntu. Jehova wakaambila Musa kuti: “Bafwa bantu boonse ibali kuyandaula buumi [neʹphesh] bwako.” (Kulonga 4:19, NW) Eeci caamba kuti bakali kuyanda kumujaya, nkokuti ikugozya buumi bwa Musa. Musyule, Rakele naakali kutumbuka mwanaakwe mulombe Benjamini, “buumi [neʹphesh] bwakwe bwakamusiya (nkaambo wakafwa).” (Matalikilo 35:16-19, NW) Alimwi amulange-lange majwi aa Jesu aakuti: “Ndime sikweembela mubotu, sikweembela mubotu ulatulila mbelele buumi [psy·kheʹ] bwakwe.” (Johane 10:11) Jesu wakapa psy·kheʹ naa buumi bwakwe kutegwa banamaleya bagwasyigwe. Muzibalo zyamu Bbaibbele eezyi, cilisalede kuti mabala aakuti neʹphesh alimwi a psy·kheʹ aamba buumi bwamuntu. Mulajana zikozyanyo zimbi zyabupanduluzi bwamabala aakuti neʹphesh alimwi a psy·kheʹ ibwaamba buumi ku 1 Bami 17:17-23, BT; Matayo 10:39; alimwi a Johane 15:13.
Ikuyungizya lwiiyo lwa Jwi lya Leza kuyoomupa kuzyiba kuti kunyina mu Bbaibbele lyoonse nkotujana mabala aakuti “kutafwa” naa “kupona lyoonse” nkwaaswaanganizyidwe amabala aakuti neʹphesh alimwi a psy·kheʹ. Muciindi caboobo, Magwalo aamba kuti coonse icaambwa abbala lya neʹphesh naa psy·kheʹ cilafwa. (Ezekieli 18:4, 20) Aboobo Ibbaibbele lyaamba muntu wafwa kuti “mutunta,” icaamba neʹphesh naa psy·kheʹ uufwide.—Levitiko 21:11.
IMABALA AAKUTI RUʹACH ALIMWI A PNEUʹMA KWEELANA AMBWAABELESYEDWE MU BBAIBBELE
Imyaambo yakusaanguna yakabelesyegwa kulemba Bbaibbele yaamba kuti ibbala lya Cihebrayo lyakuti ruʹach alimwi alya Cigiliki lyakuti pneuʹma aamba nguzu zyabuumi zibeleka izijisi zilenge zyaanyika. Mucikozyanyo, ibbuku lya Intembauzyo 104:29 lyaamba kuti: ‘Ikuti yebo Jehova wazinyanzya muuya [ruʹach], zilafwa akupiluka kubulongo bwanzizyo.’ Kuli Luka 8:55 tubala kuti “muuya [pneuʹma] wakwe wakaboola, wabuka ndilyonya.” Alimwi kuli Jakobo 2:26 tubala kuti “mubili uuanzeene amuuya [pneuʹma]” ulifwide. Aboobo mutupango ootu, ruʹach alimwi a pneuʹma mmabala aamba cintu cipa kuti mubili kuupona. Ikuti cintu eeco kacitako, mubili ulifwide. Aboobo mu Bbaibbele lya New World Translation, ibbala lyakuti ruʹach talisandulwidwe buyo kuti muuya, pele alimwi akuti nguzu zyabuumi. Mucikozyanyo, kujatikizya Zambangulwe lyakuciindi ca Nowa, Leza wakati: “Ndaleta izambangulwe lyamaanzi aansi lyakunyonyoozya banyama boonse muli nguzu [ruʹach] zyabuumi.” (Matalikilo 6:17; 7:15, 22) Aboobo mabala aakuti ruʹach alimwi a pneuʹma aamba nguzu zitalibonyi (nguzu zyabuumi) zipa kuti zilenge zipona zyoonse kazili zyuumi.
Imubili uyandika nguzu zyabuumi mbubwenya wayilesi mboiyandika mabwe naa magesi kutegwa ibeleke. Amuyeeye wayilesi ndyotwaamba. Nomubikka mabwe muwayilesi akutalika kulilizya, imulilo uuli mumabwe upa kuti wayilesi italike kubeleka. Pele kuti kakunyina mabwe, wayilesi inga taibeleki pe. Ncimwi buyo amawayilesi aamusyobo uumbi ciindi naagusyigwa kumagesi. Mbubwenya buyo, imuuya ninguzu zipa kuti mubili wesu kuuli muumi. Alimwi mbubwenya mbuli magesi, imuuya kunyina mboulimvwa alimwi tuuyeeyi pe. Ninguzu zitali muciimo cacintu cili coonse. Pele ikuti kakunyina muuya ooyo naa nguzu zyabuumi, mibili yesu ‘ilafwa akupiluka kubulongo bwayo,’ mbubwenya bwakaamba sintembauzyo.
Kalyaamba zyalufwu lwamuntu, ibbuku lya Mukambausi 12:7 mu Bbaibbele lyamu 1996 lyaamba kuti: “Bulongo [imubili wakwe] bulapiluka kubulongonyina nkubwakazwida. Muuya ulapiluka kuli Leza wakuupa.” Eelyo muuya naa nguzu zyabuumi nozimana mumubili, imubili ulafwa akupiluka nkowakazwa—nkokuti kubulongo. Munzila njimunya, inguzu zyabuumi zipiluka nkuzyakazwa—nkokuti kuli Leza. (Jobu 34:14, 15; Intembauzyo 36:9) Eeci tacaambi kuti nguzu zyabuumi zyeenda ncobeni kuya kujulu. Muciindi caboobo, eeci caamba kuti kumuntu wafwa, ibulangizi buli boonse bwakupona alimwi kumbele buyeeme ali Jehova Leza. Inga twaamba kuti buumi bwakwe buli mumaanza aa Leza. Kulikke kwiinda munguzu zya Leza, imuuya naa nguzu zyabuumi nozyinga zyapegwa alimwi ikutegwa muntu ooyo apone alimwi.
Elo cilaumbulizya kapati kaka ikuzyiba kuti eeci Leza ncayoocitila boonse iboona “muzyuumbwe” mbayeeya! (Johane 5:28, 29) Aciindi cabubuke, Jehova uuyoolenga mubili mupya kujatikizya muntu woona mulufwu akuupa kuti ube muumi kwiinda mukubikka muuya naa nguzu zyabuumi mulinguwo. Elo ciindi eeco cinooli ciindi calukkomano lutalivwulili kubantu kaka!
Ikuti kamuyanda kwiiya zinji kujatikizya mabala aakuti neʹphesh alimwi a psy·kheʹ, ruʹach alimwi a pneuʹma kweelana ambwaabelesyedwe mu Bbaibbele, kuli makani aagwasya kapati mubroshuwa lyakuti Ncinzi Cicitika Kulindiswe Twafwa? alimwi amubbuku lyakuti Kukambitsirana za m’Malemba apeeji 294-99, aakamwaigwa a Bakamboni ba Jehova.


text:
Ifikomo fya Nsambu ne Milimo ya Balesendamo Ulubali (Participants’ Bill of Rights and Responsibilities) fyalembelwe mu Chisungu mu mwaka wa 2003. Fyapitulwikwemo mu mwaka wa 2007. Fyalipilibulwa ukutwalwa mu mitundu iingi nganshi, pamo ngefyo itantikwe pesamba. Ngacakuti mwasala ukusendamo ulubali mu masambililo ya HIV Vaccine Trials Network (HVTN), mukapeelwa icipepala ca ifi fikomo mu mutundu umo pali iyi itantikwe, ukulingana nobufwayo bwenu. Amashiwi ya cipepala cintu mwapokelela limbi kuti yapusanako na mashiwi ayali pesamba.
Isambu mukwete
Nga mwasumina ukupoka umuti uwakucingilila ukufuma ku kabungwe ka HVTN, namukwata insambu ishi:
- Ukwishiba fyonse, pa fingalubana nagula ifi nga bomba bwino kuli imwe munshila ishilishonse. Mwakula ishibishiwa nga kwabako ifya chinja panshita mulenwa umuti.
- Ukukana ukupoka umuti, nangula ukuleka ukupoka umuti panshita iyili yonse. Kuti mwakana nokupoka umuti umbi uwakukonkanyapo uwo benga mwebapo. Tekuti mupokwe insambu mukwete iyi lelandwapo muli ici cipepala nga mwakana uku poka umuti nagu mwalekafye.
- Ukukana kwata akapatulula pa shinta yakulapela umuti. Ifyabufwayo bwenu, ifyo mwasuminamo nentambi shenu file cindikwa kubakulamupela muti.
- Uko bengamituma pakuya lanshanya pafya bulwele, uko mwingapoka ubwafwilisho, elyo no kulanda pafyaku ichingilila kubulwele bwa HIV.
- Ukwa kumituma pakuya lanshanya pafya bulwele, uko mwinga poka ubwafwilisho, no kwa kupoka umuti wa malwele munga kwata panshita yakuchingililwa ku bulwele bwa HIV.
- Ubwafwilisho ukulingana nokupelwa kwa miti/nangula amafya ya mikalile yamuchalo, atemwa akapatulula. Mukusuminisha kwenu, kuti twa landako na bantu mwasonta ukuti tu ba londolwele pa lwaku nwa umuti kwenu.
- Ifyakundapwa ifilonda nga mwacenekwa, nangu pakucenekwa ukuli konse ukwinga citika panshita mulenwa umuti, atemwa pamusango uuli onse uwakucenekwa uwa londololwa mucipepala cakusuminishanya. Eposhili indalama shakulipilila pakundapa ukucenkwa. Elyo pali nakabungwe aka lemona pa mafya yamusango uyu. Nga tamusekelemo, kuti mwaipusha. Panshita shimo indalama shilacepa, elyo kulaba ukufyailikisha pabamona pafya ndalama, elyo te lyonse indalama shinga moneka. Mukwayi nga mulinamepusho, kuti mwaipusa ku kabungwe aka mona pamafya yamusango uyu.
- Ukupimisha kwakulwala ubulwele bwa HIV ukwachishinka kabili ukwabula ukulipila panshita muli mu kababungwe. Panshita mukalapoka umuti wakucingilila ubulwele, nga bamisanga no bulwele bwa HIV pa mulandu wakunwa umuti waku muchingilila, kuti mwakonkanyapo ukuya kucipatala ukulapimisha mpaka bamyebe ukutila tamukwete ubulwele mumubili.
- Ukuba uwacitetekelo panshita yakulapoka umuti. Icipanda icilemona palifyonse ifi cikamipela ifilefwaika fyonse.
- Ukusunga inkama. Fyonse ifyo mulelanshanya ne filelembwa pa fyo mule nwa umuti, fika sabankanishiwafye ukulingana nefilefwaikwafye mumibombele yakupela umuti ukulingana namafunde. Mukwai kuti bamona pe pepala lyamafunde yakusuminishanya.
- Ukupelwa icitupa icilelanga ukutila mwalisumina ukupoka umuti mucipanda ici. Pacitupa pakaba numbala ya lamya yenu/ nangu ukwikala umuntu uwinga tweba pali imwe.
- Ukusunga insambu mukwete. Pakusumina ukupoka umuti, tamule lufya insambu shenu.
- Bakamyeba nga balimipela efyo batila placebo nangu umuti wankucingilila inga inshita yafika iyakupwisha ukupoka umuti.
- Mufwile mwayishiba ifyo ifintu fileyenda pa lyashi lya kupoka umuti no kupimisha, elyo ne nshita bakapela ifyo basangile, nefyo mwingaya ipusha pafyo basangile pakupimisha.
Ifyo mufwile ukucita
Mwe basumine ukupoka umuti wa kumi cingilila, ifyo mufwile ukucita ukukonka namafunde ya kabungwe ka HVTN nifi:
- Mubelenge elyo nokunfwikisha ukukonka nefyo icipapela cilanda pa kusuminishanya pa fya miti ukukonka nefyo akabungwe kalefwaya mukonke. Nga pali amepusho mukwete, mukwayi kuti mwaipusha pali ino nshita nangu lilya mwakwata amepusho kumpela ya nshinku ishikonkelepo.
- Mukwayi mufwile mwasalapo ifyo mulefwaya, nga kusimana nangu ukukanasumina ukukonka nefyo basosa ukonka nefinga ba bwino nanga ukukana ba bwino pa fya miti. Cintu icikalamba sana ukwishiba efyo akabungwe aka kalefwaya ukubomba na bantu abale myafya. Ababomba mukabungwe aka kuti bamwafilisha nga pali ifyo mulefwaya. Kuti mwalanshanya na bantu bambi abo mwacetekela pakuti mwishibe ifyo mwalasalapo ukukonka ne lyashi ilyakupoka umuti wakucingilila.
- Nga mwakwata ubwafya bwa kumisalululwa, ishibisheni ababombela mukabungwe akalemona pakupela imitii mukwangufyanya.
- Lilya mulipamuti, takuli ukupela umulopa wenu, nangu ifipande ifilifyonse ifya mumubili wenu.
- Pakupimisha HIV, muleya fye kukabungwe akalemona pakupela imiti iyi. Nga mwafya ukuya pimisha kumbi, ebeni ababombela kuka bungwe ako mulepokela umuti.
- Nga kuti mwaimita, cingilileni ukwimita mukubomfya imisango lesha ukwimita. Lanshanyeni nababomba kukabungwe pafya ku icingilila ukwimita.
- Takuli kupuswa panshita iyakumonana na babomba kukabungwe akapela imitii. Nga mulefwaya ukucinja inshita, lanshanyeni nababomfi ba mukabungwe kapela imiti.
- Cindikeni bonse ababombela akabungwe akamona pa fya miti.
- Takulikusosa kuli onse pali imwe nangu abalibonse abasumina ukupoka umuti.
- Takulikufisa ifili fyonse ifileyikatilila noku poka kwa muti ku babombela nakabungwe akalemona pa fya kupela imitii. Soseni fyonse, ifilecinja pa bumi bwenu no ko mwikala.
- Konkeni fyonse ifyo balemyeba ababomba nakabungwe mupokela umuti. Bombeleni pamo nababomfi muku sunga bwino ubumi nbwenu nokuichingilila ilyo mulenwa umuti.
- Ebeni ababomba kukabungwe aka mona pakupela imiti nga tekuti mukonkanyepo ukupoka umuti nangu mwasala ukuleka.


text:
Baibolo ya pa Intaneti | BAIBOLO—AMALEMBO YA CALO CIPYA
Bushe kuti mwatemwa ukubelenga ici cipande mu %%?
Esaya 25:1-12
25 Mwe Yehova, ni mwe Lesa wandi.+ Ndemutasha,+ ndelumbanya ishina lyenu,+ pantu mwacita ifipesha amano,+ mwalicita ifyo mwapangile+ ukufuma ku nshiku sha kubangilila, kabili mucita ifintu ne cishinka+ kabili ne cine.+2 Pantu mwalenga umusumba ukuba umwina wa mabwe, umusumba we linga ukuba icabongololwa, mwalenga ulupungu lwa kwikalamo abeni ukukanaba umusumba, kabili tawakakuulwe na kabili umuyayaya.+3 E mulandu wine abantu abakosa bakamucindikila; aba mu musumba wa nko sha lucu, bakamutiina.+4 Pantu ni mwe umwa kubelama, umwa kufisama umupiina ilyo alecula,+ umwa kuuba imfula iikalamba, icintelelwe+ ku cikabilila, ilyo umwela wa ba buluku uli nge mfula iikalamba iilelokela ku cibumba.5 Mulapwisha icongo ca beni, ifyo mupwisha icikabilila ku cintelelwe ce kumbi+ mu calo umwabula amenshi. Ulwimbo lwa ba buluku lulatalalikwa.+6 Kabili Yehova wa mabumba akapekanishisha abantu bonse,+ muli ulu lupili,+ umutebeto wa fyanona,+ umutebeto wa mwangashi uwa pa fiseekwa, uwa fyanona ifyaisulamo ubufyompo,+ umutebeto wa mwangashi+ uwa pa fiseekwa, uwasuuswa.+7 Kabili muli ulu lupili akamina ica kukupa icikupa abantu bonse,+ ne nsalu yapikulwa iyakupa inko shonse.8 Kabili akamina imfwa umuyayaya,+ kabili Shikulu Mulopwe Yehova akafuuta ifilamba ku menso yonse.+ Kabili akafumya ukuseebana kwa bantu bakwe pano isonde ponse,+ pantu Yehova umwine nasosa.9 Kabili muli ubo bushiku umuntu akatila: “Moneni! Uyu e Lesa wesu.+ E o twacetekela,+ kabili akatupususha.+ Uyu ni Yehova.+ E o twacetekela. Natusekelele no kwanga mu kupususha kwakwe.”+10 Pantu ukuboko kwa kwa Yehova kukekala pali ulu lupili,+ kabili icalo ca Moabu cikanyantaulwa+ mu ncende ya ciko nga filya umwina wa mpimbili unyantaulwa mu mafi ya ng’ombe.+11 Kabili akafungulula amaboko yakwe mu kati ka ciko filya uuleowa afungulula amaboko pa kuti owe, kabili akaceefya amatutumuko+ ya ciko no kuboko kwakwe ukwangufyanya.12 Kabili umusumba uwacingililwa, na malinga yobe aya kucingilila ayatali, akawisha; akauwisha pe sonde, pa lukungu.+


text:
SHAPITA WA DIKUMI NE BUSATU
Mona Būmi Mwibumwena Leza
Leza umwene būmi muswelo’ka?
Leza umwene namani kupulumuna dimi?
Tukalombola muswelo’ka amba tulēmekele būmi?
1. I ani wāpangile bintu byonso byūmi?
“YEHOVA i Leza wa binebine,” mo munenena mupolofeto Yelemia. “Ayewa i Leza mūmi.” (Yelemia 10:10) Ne kadi, Yehova Leza ye Umpangi wa bintu byonso byūmi. Bipangwa bya mūlu byāmunene’mba: “Wapangile bintu byonso, kadi pa mwanda wa kiswa-mutyima kyobe byaikele’ko ne kupangibwa.” (Kusokwelwa 4:11) Mulopwe Davida nandi wāimbīle Leza lwimbo lwa mitendelo amba: “Nsulo ya būmi īdi kōdi.” (Ñimbo 36:9) Nanshi būmi i kyabuntu kya Leza.
2. I bika bilongele Leza mwanda wa kukwatakanya būmi bwetu?
2 Kadi Yehova ye ukwatakanya būmi bwetu. (Bilongwa 17:28) Witupanga bidibwa byotudya, mema otutoma, luvula lotwesa, ne ntanda mine yotushikete’po. (Tanga Bilongwa 14:15-17.) Kadi Yehova ulongele byonso bino mwanda wa būmi bwikale butobala. Ino pa kuloelelwa bino bintu ne pa mfulo, tufwaninwe kwifunda bijila bya Leza ne kwibikōkela.—Isaya 48:17, 18.
TULĒMEKEI BŪMI
3. I muswelo’ka wāmwene Leza kwipaibwa kwa Abele?
3 Leza usaka tulēmeke būmi—bwetu ne bwa bakwabo bwine. Kimfwa mu myaka ya ba Adama ne Eva, wabo mwana Kena wālobēle mwanabo Abele bulobo bukatampe. Penepa Yehova wādyumuna Kena amba bulobo bwandi bukokeja kumufikija ku bubi bukatampe. Ino Kena wāpumpunya kidyumu’kya. “Watalukila mwanabo Abele ne kumwipaya wamwipaya.” (Ngalwilo 4:3-8) Yehova wāpa Kena mfuto mwanda wāipaile mwanabo.—Ngalwilo 4:9-11.
4. Mu Bijila bya Mosesa, lelo Leza wānene ukoma namani mumweno muyampe wa kumona būmi?
4 Tununu twa myaka pa kupita’po, Yehova wāpa bene Isalela bijila mwanda wa bamwingidile mwasakila. Bino bijila byāletelwe kupityila kudi mupolofeto Mosesa, o mwanda bitelwanga kyaba kimo bu Bijila bya Mosesa. Kijila kimo kya Mosesa kyādi kinena’mba: “Kokakolwapo kwipaya muntu.” (Kupituluka 5:17) Kino kyālombwele bene Isalela amba Leza umwene būmi bwa muntu na mvubu, ne amba bantu nabo bafwaninwe kumona būmi bwa bakwabo uno muswelo.
5. Le tufwaninwe kumona namani kupulumuna dimi?
5 Le būmi bwa mwana kabutwilwe nabo le? Eyo, mungya Bijila bya Mosesa, kyādi kibi kwipaya būmi bwa mwana ukidi mu ndá ya inandi. Mwanda ne buno būmi bwine i bulēme ku meso a Yehova. (Tanga Divilu 21:22, 23; Ñimbo 127:3.) Ko kunena amba i bibi mpata kupulumuna dimi.
6. Mwanda waka ketufwaninwepo kushikwa mukwetu?
6 Kulēmeka būmi i ne kumona biyampe bakwetu. Bible unena’mba: “Muntu ense ushikilwe mwanabo i ntapañani, kadi muyukile amba i kutupu ntapañani udi na būmi bwa nyeke munda mwandi.” (1 Yoano 3:15) Shi tusaka kukamona būmi bwa nyeke, tufwaninwe kujula miji ya mushikwa o-onso mu mityima yetu, mwanda kushikwa mukwetu ko kashilushilu ka butapani bo-bonso. (1 Yoano 3:11, 12) I kipite buya twifunde kwiswa batwe bene na bene.
7. I bilongwa’ka bimo bya kubulwa kulēmeka būmi bilonga bantu?
7 Le kulēmeka būmi bwetu batwe bene nako le? Na bubine bantu kebasakangapo kufwa, ino bamo bakayanga na lufu mobakimba’tu kwisangaja. Kimfwa, bavule batomanga mfwanka, dyamba nansha bintu bikwabo bileta lunjingwe mwanda’tu wa kwitalula’ko milangwe. Ino bino bintu byonanga umbidi ne divule bipayanga batoma’byo. Muntu wibidile kutoma bino bintu kamwenepo amba būmi i bujila. Mwanda bino bilongwa i bya disubi ku meso a Leza. (Tanga Loma 6:19; 12:1; 2 Kodinda 7:1.) Pa kwingidila Leza mwasakila, tunenwe kuleka bino bilongwa, nansha kuleka’byo byokukokeja kumweka bu kukomo. Yehova ukokeja kwitukwasha, kadi utendelanga bukomo botulonga mwanda wa kumona būmi bwetu bu kyabuntu kilēme kyaetupele.
8. Mwanda waka tufwaninwe kuta nyeke mutyima ku byaka?
8 Shi tulēmekele būmi, tukata nyeke mutyima ku byaka. Ketukekalapo na kalengwa ne kwitūla mu byaka pa mwanda’tu wa kukimba maloa ne nsangaji. Tukepuka kwendeja motoka nansha nkinga bibi ne kukaya makayo mabi aleta kyaka. (Ñimbo 11:5) Bijila byāpēne Leza ku bene Isalela ba kala byānene amba: “Poshimika njibo mipya [idi na musaka mupatalale], ponkapo ukalonga kalupango ka makuta [nansha kalubumbu kēpi] pa musaka’mba wakaletelela mashi pa njibo yobe, shi muntu apone’po.” (Kupituluka 22:8) Mungya uno musoñanya wa mu bijila, longolola senene bintu pamo bwa lukala lwa njibo yobe, kutyina amba muntu wakakunkulumuka’po wapona ne kwisanshija bibibibi. Shi udi na motoka, tadija shi udi biyampe kumeso kwa kwendeja’o. Kokaleka njibo yobe, motoka nansha nkinga yobe ikale kyaka kodi ne ku bantu bakwabo.
9. I muswelo’ka otukekala na banyema shi bine tulēmekele būmi?
9 Le būmi bwa nyema nabo le? Nabo i bujila ku meso a Umpangi. Leza uletele kishima kya kwipaya banyema mwanda wa kumona bidibwa ne bivwalwa nansha mwanda wa kwikinga ku byaka. (Ngalwilo 3:21; 9:3; Divilu 21:28) Inoko, kususula banyema nansha kwibepaya pa mwanda’tu wa makayo i bibi kadi i kufutulula mpata buujila bwa būmi.—Nkindi 12:10.
TULĒMEKEI MASHI
10. Lelo Leza wālombwele namani amba būmi ne mashi i bikwatañane?
10 Kena pa kupwa kwipaya mwanabo Abele, Yehova wāmunene amba: “Diwi dya mashi a mwanenu ke dindidilanga panshi.” (Ngalwilo 4:10) Leza wātelele mashi a Abele pa kwisambila pa būmi bwa Abele. Nanshi Kena wāfudije būmi bwa Abele, o mwanda wādi ufwaninwe kupebwa mfuto. Mashi a Abele, ke būmi bwandi kadi, ādi pamo bwa ao adidila Yehova aluje kinongo. Kadi kukwatañana kukwatañene būmi na mashi kwālombwelwe monka patōka kupwa kwa Dilobe mu mafuku a Noa. Kumeso kwa Dilobe, bantu bādi badya bipa, munamuna, miseke, ne ntole kubapu. Dilobe pa kupwa, Yehova wānena Noa ne bandi bana amba: “Byonso byumi byenda byo bikekala bidibwa byenu, mo nemupela byonso pamo bwa munamuna imbishi.” Ino Leza wāleta kino kijila amba: “Nanshi mwita ne bumi bwao ko kunena’mba i mashi ao kadi, i kijila kudya’o banwe.” (Ngalwilo 1:29; 9:3, 4) I kimweke patōka amba Yehova ukwatañenye mpata būmi ne mashi a kipangwa.
11. Leza wāpeleje kwingidija mashi namani tamba mu mafuku a Noa?
11 Tulombolanga amba tulēmekele mashi shi tuleka kudya’o. Mu Bijila byāpēne Yehova ku bene Isalela, wēbasoñenye amba: “Muntu ense wa bāna ba Isalela . . . kupoya upoyanga nyema, nansha kyoni, shi nyema ka, shi kyoni ka, bidībwanga, ukasūmija mashi akyo, ukatumbila’o ne luvumbi. . . . Po ponka po nanenena bāna ba Isalela na’mba: Kemukadyapo mashi, nansha [a] muswelo ka wa ngitu.” (Levi 17:13, 14) Kijila kya Leza, kya kuleka kudya mashi, kyāpelwe dibajinji Noa myaka 800 kunyuma, kyādi kikilondwa. Mumweno wa Yehova wādi patōka: Bengidi bandi bādi bakokeja kudya mwita wa nyema ino kebādipo bafwaninwe kudya mashi. Bādi bafwaninwe kupungulwila mashi panshi—ko kunena’mba kujokeja būmi bwa kipangwa’kya kudi Leza.
12. I kijila’ka kitala pa mashi kyāletele mushipiditu ujila mu myaka katwa kabajinji ino kikingila ne dyalelo?
12 Kino kijila kikitala ne bene Kidishitu bene. Batumibwa ne bana-balume bakwabo bādi batangidile kumeso mu balondi ba Yesu mu myaka katwa kabajinji bēbungile pamo mwa kutyibila mbila ya kuyuka bijila bifwaninwe kulondwa na bonso badi mu kipwilo kya bwine Kidishitu. Kya mfulo kyobānene i kino, amba: “Mushipiditu ujila ne batwe bene kumo tubatōkwa mutyima’mba ketwakemutwika biselwa bikwabo bilēma, poso enka bino bintu bifwaninwe, mwilamei nyeke ku bintu bitapīlwe bilezaleza, ku mashi, ku byampikwa kutyiba midibu [bipaibwe ino kusumija mashi mpika], ne ku busekese.” (Bilongwa 15:28, 29; 21:25) Nanshi tufwaninwe ‘kwilama ku mashi.’ Ku meso a Leza, kwilama ku mashi i pamo ponka bwa kwilama ku kutōta bankishi ne ku busekese.
13. Leta kimfwa kilombola amba kijila kya kwilama ku mashi kitala ne pa kwelwa’o mu ngitu.
13 Le kijila kya kwilama ku mashi kitala ne pa kwelwa mashi? I amo. Tulete kimfwa: Langa shi muñanga wakunena amba wilame ku malwa. Le ko kunena amba ukaleka kutoma malwa inoko wiela’o mu mijilo na nshinge? Na bubine, ke amopo! Ne kwilama ku mashi nako mo monka, i kuleka kwela’o mu ngitu yetu mu miswelo yo-yonso. Nanshi, kijila kya kwilama ku mashi kitulomba kupela muntu ye-yense kwitwela mashi mu mijilo.
14, 15. Shi bamuñanga abanena amba mwine Kidishitu ufwaninwe kwelwa mashi, le aye ukalonga’po namani, ne mwanda waka?
14 Le bikekala namani shi mwine Kidishitu wetape bilonda bikatampe nansha usa kupasulwa lupasulo lukomo? Langa’po shi bamuñanga abamulombola amba ufwaninwe kwelwa mashi shi bitupu usa kufwa. Bine, mwine Kidishitu kakasakepo kufwa. Ino byasaka kulama kyabuntu kilēme kya būmi kimupele Leza, uketabija bundapi bo-bonso kebulombepo kwingidija mashi bibi. Pa kino, ukakimba mundapilo muyampe shi udi’ko ne kwitabija lawa yonso ikokeja kupingakena pa mashi.
15 Le mwine Kidishitu ukajilula kijila kya Leza mwanda’tu wa kulepeja’ko būmi mu ino ngikadilo ya bintu? Yesu wānene amba: “Yewa ense usaka kupandija muya wandi ukeujimija, ino yewa ense ujimija muya wandi pa mwanda wa amiwa ukeumona.” (Mateo 16:25) Ketusakilepo kufwa. Ino shi tukimba kupandija būmi botudi nabo dyalelo na kujilula kijila kya Leza, nabya twitūlanga mu kyaka kya kujimija būmi bwa nyeke ne nyeke. Nanshi i kipite buya kukulupila mu boloke bwa kijila kya Leza, koku tukulupile bya binebine amba nansha shi tubafu, shi pa kika shi pa kika, Mwine upāna būmi uketuvuluka ku lusangukilo ne kwitujokejeja kyabuntu kilēme kya būmi.—Yoano 5:28, 29; Bahebelu 11:6.
16. Lelo bengidi ba Leza basumininwe kulonga bika pa mwanda utala mashi?
16 Dyalelo, bengidi ba kikōkeji ba Leza i basumininwe kulonda buludiki bwandi butala pa mashi. I bapele kudya mashi mu muswelo o-onso. Kadi kebetabijangapo mashi mu bundapi, ehe. * Bakulupile amba Umpangi wa mashi mwine uyukile byobya bilumbuluke kobadi. Le nobe ukulupile uno muswelo?
MWINGIDIJO MUYAMPE UMO KETE WA MASHI
17. Mu Isalela wa kala, i mwingidijo’ka umo kete wa mashi wādi mwitabijibwe na Yehova Leza?
17 Mu Bijila bya Mosesa i batele’mo mwingidijo muyampe umo kete wa mashi. Yehova wānene pa mwanda utala butōtyi bwa bene Isalela ba kala amba: “Bumi bwa ngitu budi mu mashi; ino kadi amiwa nakupe’o pa madabahu akwimulongela kipwanyo.” (Levi 17:11) Bene Isalela pobādi balonga bubi, bādi babwanya kulekelwa shi abaela nyema bu kitapwa ne kukusa mashi andi amo ku madabahu a tabenakulo nansha a tempelo yāubakilwe mwenda myaka. Bitapwa bino o wādi mwingidijo muyampe umo kete wa mashi.
18. I byabuyabuya’ka ne i madyese’ka otukokeja kumwena mu kumwanga kwāmwangile Yesu mashi andi?
18 Bene Kidishitu ba bine kebakidipo munshi mwa Bijila bya Mosesa, o mwanda kebelangapo bitapwa bya banyema ne kukusa mashi a banyema ku madabahu. (Bahebelu 10:1) Inoko, kwingidijibwa kwa mashi pa madabahu mu myaka ya Isalela wa kala kwādi kufunkila pa kitapwa kilēme kya Yesu Kidishitu Mwanā Leza. Monka motwefundile’kyo mu Shapita wa 5 wa dino dibuku, Yesu wāpēne būmi bwandi bwa bu muntu pangala petu na kumwanga mashi andi bu kitapwa. Kupwa wākanda mūlu ne kulambula kudi Leza dimo kete kupwididile mvubu ya mashi andi āmwangikile. (Bahebelu 9:11, 12) Kino kyāadile kyalwilo kya kulekelwa kwa bubi bwetu ne kwitushitwila dishinda dya kukamona būmi bwa nyeke. (Mateo 20:28; Yoano 3:16) Bine, uno o mwingidijo wa mashi wa kamweno kupita yonso! (1 Petelo 1:18, 19) Tukokeja kupanda enka shi twitabije mvubu ya mashi āmwangile Yesu.
19. I bika byotufwaninwe kulonga pa kusaka kubinga “ku mashi a bantu bonso”?
19 Tukokeja nanshi kufwija’ko Yehova Leza pa kino kyabuntu kya būmi kyetupele na buswe! Ne kadi mwene kino kifwaninwe kwitutonona tusapwile bakwetu nabo bayuke mukenga witupelwe wa kukamona būmi bwa nyeke pa kwitabija kitapwa kya Yesu? Bine, shi tudi na mumweno wa Leza wa kuta mutyima ku būmi bwa bakwetu nankyo tukebasapwila na kampeja-bukidi ne na bupyasakane. (Tanga Ezekyele 3:17-21.) Wimvwane tuvuije kino kiselwa kyetu na kininga, nabya tukanena mwānenene mutumibwa Polo amba: “Natōka ku mashi a bantu bonso, mwanda nkyatyininepo kwimusapwila madingi onso a Leza.” (Bilongwa 20:26, 27) Kusapwila bantu myanda itala padi Leza ne pa mpango yandi o muswelo mulumbuluke wa kulombola amba tulēmekele būmi ne mashi bulēme bukatampe.
^ mus. 16 Shi usaka kuyukila’ko lawa ya kupingakenya pa mashi, tala boloshile Comment le sang peut-il vous sauver la vie ? paje 13-17 ulupwilwe na Batumoni ba Yehova.