text:
Sὲnwu jurala
Dugu yɔrɔfɔli
Senw jurala ye dugu ye min bɛ Baninkɔ fɛ. A bɛ Kulukɔrɔ marabolo la. O mara in kɔnɔ, a bɛ Joyila kolomi de fɛ. A n’o kubedugu cɛ ye bam 60 ye. A bɛ gàloda min fɛ, o ye Ŋolobugu ye, a n’o cɛ ye bam 15 ye. N’i bɛ Bɔ Bamakɔ i bɛ forobasira 6nan Minɛ k’i Kunda Faana kan. N’i Sera yen, i bɛ Fara i kinin fɛ k’i Kunda Joyila kan min ni Faana cɛ janya ye bam 45 ye. I bɛ Bɔ Joyila ka Na Ŋolobugu, bam 40. N’i Sera yen, i bɛ Fara i ɲuman fɛ ka bankɔsira Minɛ, bam 25. Sani i ka Se Bankɔ, i ni yen cɛ tɔ bɛ To bam 13 ye dɔrɔn i bɛ Fara sira ɲumankɛrɛ fɛ. Bam 2 dɔrɔn i bɛ Don Sen flala. N’i y’o dugu in Ceci ka Teme, i be bam 1 ɲɔgɔn Boli ka don Senw jurala.
Dugu ni kɔrɔn ce Kula de be yen, bam 10, tlebi fe Senw flala, bam 1, keɲeka fe Siràkɔrɔ jeda, bam 2, worodugu fe Donw, bam 4.
Dugu tɔgɔko
Senw jurala sigili ni sisan ce be sàn 475 Bɔ bi.Kabi lawale dugu in tɔgɔ ye Senw jurala ye. Dugu in sigibaa ye Zantigi Tarawele ye. Ale de Bɔra Kayan ka Na. A ka baara tun ye donsoya ye.
Dugu dugutigiya
Senw juralakaw ka dugutigiya ye làadalata ye. A bɛ Tarawelew dɔrɔn de ka bolo kan. Olu fɛ ye dugu tigiya bɛ Na kɔrɔya-kunda. Ni min ka Kɔrɔ dugulamɔgɔ bɛe ye, o de bɛ Sigi. Ni dugutigi Fatura, dugutigi kura bɛ Sigi kalo sàba o kɔ fɛ. Senw jurala dugutigi kɔrɔw tɔgɔ flɛ ninye : Zantigi, Ŋɔninkɔrɔ, Bentigi, Belemakan, Bentigi nciinin, Moribakɔrɔ, Banuma, Ŋolo, Benkɔrɔ. Nin mɔgɔ kofɔlenw bee tun ye Tarawelew ye. Mɔgɔ min bɛ dugu kun na bibi in na, o ye Umar Tarawele ye. Senw jurala tun bɛ jàmanatigidugu min ka mara kɔnɔ o ye Ʃankɔrɔ ye.
Dugu bònya
Senw jurala ye kin fla de ye : Dugutigila, Sàala.Mɔgɔ 400 ɲɔgɔn b’a kɔnɔ. A sigikɛnɛ bonya ye taari 5 ɲɔgɔn ye. Dugu in b’a sigiyɔrɔ flanan la nin ye nka Senw jurala y’a fla bee tɔgɔ ye.
Dugu siyako
Senw juralakaw ye bamananw ye nka lamini mɔgɔw b’u Wele ko jùraw. Siya wɛrɛ tɛ Senw jurala. Yen jàmuw ye Tarawele niDanbɛlɛ ye, furumusow jàmuw t’o la.
U sinankunw ye : Jaraw, Togolaw, Kɔnew.
Furusira b’u ni jàmu minnu ce : Sangare, Fɔnba, Togola, Tarawele, Danbele, Kulubali.
Dugu baarako
Baara caman bɛ Kɛ Senw jurala i n’a Fɔ sɛnɛ, baganmara, jàgo, mɔni, donsoya.
Forosɛnɛ : keninke, sàɲɔ, kàba, màlo, tiga, tiganinkurun, ɲimikala, gajaba, ku, bananku, woso, je, bàra, galama, ʃɔ, zɛrɛ, kuruba (jabere), danan, bɛnɛ, dà, kɔɔri.
Nakɔsɛnɛ : mangoro, buyagi, manje, bananku, jafarana, jabibi, sebe, lenburuba, lenburukumu, mandiriye, namasa, tamati, nkɔyɔ, jaba, salati, ʃù, nanaye.
Jàgo : senefenw, fìnifeere, butigifeere.
Mɔni : o be Ke kɔw, dàlaw ani jew kɔnɔ. O baarain ke minenw ye : zɔklɔ, dalayele, flen, jɔ, sansaranin, papulo, dɔlen.
Donsoya : donsow be yen wa donso-bolodon be Ke yen.
Baganmara : misi, bà, saga, ʃe, kami, tonkɔnɔ, sonsan, fàli, sò, wùlu, jakuma.
Bololabaara minnu bɛ Kɛ Senw jurala olu ye : ŋununda, segereda, ciyan, sigilandla, kalakadla, sansaradla.
Nka nin bɛɛ la yen baara sinsinnenbɛ sɛnɛ kan kosɛbɛ.
Dugu fɛɛrɛko
Fɛɛrɛ minnu bɛ dugudenw bolo kungokɔnɔw fàgali la olu ye : manabɛlɛ, ntɛfɛrɛ, wɔlɔjuru, wɔlɔgɛn, furabulu samani ka wɔlɔ Minɛ a fan kan, dingɛ tigɛli ka wɔlɔfan Bla o la, ʃiladɔn mana dali, buturu.
Sokɔnɔfɛnw minɛni : ncɔlɔ (ka misiden Dabɔ sin na), jonbori (ka juru ncoma Fili misi ɲɛ), ka bagan masina Nɛgɛn ka Don a kɛyɔrɔ la walima k’a Gɛn ka Minɛ.
Лɛlakegunyakow : ncankoroda, finisɔgɔ, lokaloka, bɔfle, gɛnkurunin.
Dugu yiriwaliko
Kokura nalenw dugu in kɔnɔ olu ye : Лɔʃimansin, jabaranin, kɔɔrisugu, tlebarika-walan, kalalikɛkɛmansin, kɛnɛyasow ani moto.
Baaɲumankɛtɔw min ni dugu bɛ baara la bi o ye Bɔrn Fɔndɛn ye. O min Nana saniya tiimɛni ka ma dugu in na. Kayimu fana be yen.
Baaɲumakɛtɔn minnu ni dugu Delila ka baara Kɛ ɲɔgɔn fɛ olu ye Bɔrn Fɔndɛn (keneya, kàlanko, jàgo) ni CMDT (sene) ye.
Dugu kàlanko
Kàlanko siratigɛ la madara de bɛ Senw jurala. Dugu ta don, kelen don wa san wɔɔrɔkalan don. O kɔ fɛ balikukalanso kelen be yen. O fana ye dugu ta ye (sàn 4kalan)
Balikukalan de Nàna fɔlɔ nka madarasa de fanga ka Bon.
Dugu bàtoko
Diinɛ min bɛ Senw jurala, o ye silamɛya ye. Diinɛ in Donna Sidiki Danbɛlɛ de fe 1942 sàn. Misiri kelen dɔrɔn de bɛ Senw jurala. O ye jumamisiri ye.
U ka dugudasiriw ye : fàli, bàkɔrɔn nin ka u tenew Ke : dɔgɔsiri, dɔgɔ tigeli su fe, ɲɔn sùsuli su fe.
Dugu ɲɛnajɛko
Fɔli sugu minnu bɛ dugu in kɔnɔ olu ye: bàri, jidunun, ntalen, kolonkolon, bala, boyi, kariɲan.O fɔliminɛn ninnu bɛ Tà ɲɛnajɛ minnu na olu ye seliw, furu gintanw, kamalenw ni sungurunw ka ʃufɛ-ɲɛnajɛw, denkundiw a n'o ɲɔgɔnnaw.
Fɔli ninnu bee keyɔrɔ ye fere de ye.
Farikolo-ɲenaje sugu min fanga ka bòn Senw jurala o ye ntolatan ye. Denmisɛnw ka ɲɛnajɛfɛn wɛrɛ minnu bɛ yen n'u fanga bɛ ka Dɔgɔya ka T'a fɛ olu ye fɛrɛnfunun, berefili, bolominɛ-tlon, bɛlɛta, inɛɛri, nten, tugu.
Dugu kungoko
Senw jurala kungo kɔnɔ, jisigiyɔrɔw ( dàla, kɔ, jɛ), jiriw ani kungofɛnw de bɛ yen.
Dugu in na, kɔ ye 1 ye, dàla ye 4 ye ni ka je Ke 1 ye.
Jisigiyɔrɔ ninnun na fɛn minnu bɛ Sɔrɔ yen : manɔgɔ, npɔliyɔ, ssalen, ntɛbɛn, samu, kɔnkɔn, zeku, zàra, wulujɛga, bilinkitin, sajɛgɛ, nàna, baman, ntigin, dodo, talaka, nfanan ; bàma, kaana, koorokaara, ntori.
Jiriw : jala, bànan, sanan, genun, nkaba, dingɛ, gele, npeku, zaban, nsira, bumu, ʃi, nɛrɛ, sebe, toro, balazan, kɔlɔ, ntabakùnba, koro, woo, ntɔngɛ, ntege, zɛrɛninjɛ, nkalama, danga, sunsun, zɛkɛnɛ, zaajɛ, nten, ɲama.
Kungofɛnw : sinɛnnin, bàla, minɛn, nkolonin, warabilen, suruku, miniɲan, dànkalan, ntomisa, nkorogo, duga, kungokami, wɔlɔ, bunun dingon, tentanin, baninkɔnɔ, tonkanjɔ.
Dugu in kungodaw tɔgɔ flɛ : dibi, màma, toni, dubala, jɛba.
Kùlu te dùdu in kungo la. A kungodaw tɔgɔ fle : kɔgere, ʃɔkɔ, dingejo, tokolo, kàtogo, debela, bcela, kirikoni, ʃɔ, jeba.
Dugu kaburudoko
Kaburudo fla de bɛ Senw jurala. Kinko de nNàna n’o flàko ye. U bee bɛ dugu ni tlebi cɛ.
Dugu waatiko
Senw jurala, waatiwbɛ Fɔ ɲɔgɔn kɔ ni samiɲɛ ni tltma ye sanko siratigɛ la. U bɛ Fɔ ɲɔgɔn kɔ ni fonɛnɛ ni fùnteni ye waati kalaya siratigɛ la . Funteni hake sannadan ye 45 ye. Samiɲɛ ni tlema cɛ, kawulɛ de bɛ yen. O bɛ ɔkutɔburukalo ni desanburukalo cɛ.
Dugu kabakoma-yɔrɔko
Kabakomayɔrɔ minnu be Senw jurala olu ye : Kùluda, Sonugutu, Kɔnɔdinge.
Kùluda : o ye jijiginda dɔ de ko ye. N’a mɔni Sera o y’a dàmana ɲenaje ye. Dugudenw de be Taa tle damadama Ke o mɔni na. Jege be sebekɔrɔ Sɔrɔ kosebe.
Sonugutu : o tu in na dinge kabakoma dɔ de be yen. Dinge in kɔnɔdunya ye m 20 ye wa a kɔnɔ ka Bon o ye bonɲe dan ye.
Kɔnɔbɔdinge : yen i be kamantorolen caman y’o dinge de kɔnɔ wa a kɔnɔ ferelen don fɔ mɔbiliba fla be Teme ɲɔgɔn kere fe a si te Màga si la.
Nka ninkabakomayɔrɔ kofɔta ninnu si ma Lakodɔn fɔlɔ.
Blàdon : 2017-02-19 Yɛlɛmako laban : 2017-06-04